MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Theo Liên hợp quốc (UN), dân số thế giới hiện nay khoảng 7,8 tỷ người và được dự báo tăng thêm khoảng 1,5 tỷ người vào năm 2050. Tuổi thọ dân số thế giới ngày càng tăng (năm 1950 tuổi thọ trung bình là 46,7 tuổi và tăng lên 71 tuổi vào năm 2020). Hiện số người trên 65 tuổi đã vượt số trẻ em dưới 5 tuổi và sẽ tăng gấp đôi vào năm 2050; số người trên 80 tuổi cũng sẽ tăng gấp 3 lần lên 426 triệu người.
Tuổi thọ trung bình toàn cầu được dự báo tăng lên 77,1 tuổi vào năm 2050. Do đó, già hóa dân số là một trong những xu hướng nổi bật của thế kỷ 21 đang diễn ra trên khắp thế giới với mức độ khác nhau ở mỗi quốc gia, mỗi khu vực. Việt Nam bắt đầu giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 với số người cao tuổi trên 65 tuổi chiếm 7% tổng dân số. Sau 10 năm, số người cao tuổi chiếm 8,3% tổng dân số, tức 8,16 triệu người.
Dự báo, số này tăng lên 16,8 triệu vào năm 2039; 25,2 triệu vào năm 2069. Như vậy, nước ta sẽ bước vào thời kỳ dân số già từ 2036, khi tỷ trọng nhóm dân số từ trên 65 tuổi đạt 14% tổng dân số. Chăm sóc cho người cao tuổi không chỉ mang ý nghĩa kinh tế chính trị mà còn đem lại những giá trị nhân văn. Những người cao tuổi là những người đã dành cả đời để đóng góp cho xã hội, vì vậy, chúng ta cần có những chính sách và quan tâm thích hợp đối với cuộc sống của họ.
Sự chăm sóc từ nhà nước và các tổ chức xã hội không chỉ giúp người cao tuổi có một cuộc sống thoải mái hơn khi bước vào tuổi già, mà còn giúp họ tiếp tục đóng góp và phát triển tài năng và kinh nghiệm của mình vì lợi ích chung. Bảo đảm chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi không chỉ là vấn đề quyền con người, mà còn là trách nhiệm của nhà nước. Phường Gia Thụy thuộc quận Long Biên, nằm ở vị trí trung tâm của quận, cửa ngõ Đông Bắc Thủ đô Hà Nội. Tổng số hội viên của Hội Người Cao Tuổi tại phường Gia Thụy đã đạt được 1360 hội viên, được chia thành 17 chi hội tại khu vực tổ dân phố.
Xuất phát từ những vấn đề trên nên tôi lựa chọn đề tài “Công tác xã hội trong chăm sóc cho người cao tuổi” (Trường hợp tại phường Gia Thụy, quận Long Biên, Hà Nội) làm đề tài khóa luận của mình với mong muốn vận dụng kiến thức đã học để áp 1 Thư viện ĐH Thăng Long dụng vào thực tiễn góp phần hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi của phường Gia Thụy, quận Long Biên. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Đánh giá thực trạng hoạt động Công tác xã hội trong chăm sóc cho người cao tuổi tại phường Gia Thụy, quận Long Biên, Hà Nội. Ứng dụng phương pháp Công tác xã hội cá nhân để hỗ trợ cho người cao tuổi tại phường Gia Thụy, quận Long Biên, Hà Nội.
Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu, hệ thống hóa các vấn đề lý luận về Công tác xã hội liên quan đến hoạt động chăm sóc, hỗ trợ cho người cao tuổi như các lý thuyết, phương pháp Công tác xã hội liên quan; cùng với các văn bản pháp luật, các chính sách và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước. Nghiên cứu này nhằm khám phá và phân tích chi tiết thực trạng các hoạt động hỗ trợ của nhân viên Công tác xã hội đối với người cao tuổi tại phường Gia Thụy, ở quận Long Biên, Hà Nội. Trên cơ sở nền tảng các lý thuyết, kỹ năng và phương pháp đã nghiên cứu, tác giả tiến hành áp dụng tiến trình Công tác xã hội cá nhân trong chăm sóc cho người cao tuổi tại phường Gia Thụy, quận Long Biên, Hà Nội. Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hỗ trợ của nhân viên Công tác xã hội đối với thân chủ là người cao tuổi.
Tổng quan nghiên cứu 3. Các nghiên cứu trong nước Các nghiên cứu ở Việt Nam về người cao tuổi thường tiếp cận theo hướng coi họ là nhóm yếu thế hoặc nhóm xã hội phụ thuộc. Với cách tiếp cận này với chủ đề nổi bật trong các nghiên cứu về người cao tuổi bao gồm các vấn đề về sức khỏe, các chính sách cho người cao tuổi, hay rộng hơn chính là vấn đề an sinh xã hội và các đặc trưng xã hội cơ bản của nhóm dân số già. Các hướng phân tích được triển khai theo nhiều khía cạnh như mô tả đặc trưng xã hội cơ bản của nhóm người cao tuổi, đánh giá và đo lường các yếu tố tác động,… và trọng tâm nghiên cứ cũng tùy thuộc vào lĩnh vực của từng ngành.
2 Đối với ngành lão khoa chú trọng nhiều về các vấn đề sức khỏe và bệnh tật, bộ Y tế lại tập trung vào khía cạnh sức khỏe và tâm sinh lý của người cao tuổi,… Còn đối với những nhà nghiên cứu khoa học xã hội như xã hội học, tâm lý học,… lại xem xét những vấn đề liên quan khác của người cao tuổi. Nghiên cứu “Chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi ở nông thôn Việt Nam hiện và hoạt động của công tác xã hội” - Nghiên cứu tại xã Quỳnh Bá - Quỳnh Lưu - Nghệ An, Luận văn Thạc sĩ công tác xã hội, của tác giả Trương Thị Điểm (2014). Nghiên cứu cho thấy rằng tỷ lệ người cao tuổi tại địa bàn nghiên cứu đang có xu hướng gia tăng và tỷ lệ người cao tuổi là nữ giới nhiều hơn nam giới. Người cao tuổi ở những độ tuổi khác nhau họ vẫn tham gia lao động tạo thu nhập, hỗ trợ con cháu về vật chất và công việc nhà.
Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy gia đình không còn giữ vai trò chính trong việc chăm sóc người cao tuổi mà dần được chuyển sang Nhà nước, các tổ chức xã hội, dịch vụ y tế tư nhân, dịch vụ thị trường. Đồng thời đề tài cũng đã nêu lên những triển vọng và hoạt động của Công tác xã hội trong việc chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi, giúp nâng cao nhận thức của toàn xã hội đối với việc chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi và đảm bảo quyền lợi cho người cao tuổi. Nghiên cứu “Trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi tại cộng đồng” - Nghiên cứu tại xã Trực Tuấn, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định, Luận văn Thạc sĩ Công tác xã hội, của tác giả Đồng Thị Minh Phúc (2014). Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong tất cả sự trợ giúp xã hội trong các mối quan hệ của người cao tuổi thì hầu hết người cao tuổi đánh giá cao mối quan hệ với con cháu trong gia đình, họ coi gia đình là chỗ dựa an toàn nhất, quan trọng nhất.
Việc trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi tuy đã được sự quan tâm của chính quyền, cộng đồng nhưng chỉ là chung chung và chưa thực sự thiết yếu đối với người cao tuổi. Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra những tác động vào việc thực hiện chính sách liên quan đến trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi tại xã Trực Tuấn cũng như một số các giải pháp áp dụng trong Công tác xã hội đối với người cao tuổi tại cộng đồng. Bên cạnh đó là một số nghiên cứu khác tìm hiểu về an sinh xã hội, phúc lợi xã hội; thực trạng người cao tuổi; mô hình dành cho người cao tuổi. Dưới đây, chúng ta sẽ đề cập đến một số nghiên cứu nổi bật.
Trong hai năm 1991 đến 1992 Viện Xã hội học đã triển khai đề tài “Người cao tuổi và an sinh xã hội" được sự tài trợ của “Quỹ Toyota Tương lai” của nhóm tác giả Trịnh 3 Thư viện ĐH Thăng Long Duy Luân, Lê Truyền, Bùi Thế Cường, Trần Thị Vinh, Vũ Hoa Thạch, Đỗ Thịnh. Đây là công trình nghiên cứu khá công phu về đời sống của người cao tuổi ở nông thôn và thành thị nước ta từ góc độ xã hội học (lao động, thu nhập, hoàn cảnh kinh tế, tình hình nhà ở và tiện nghi, vấn đề sức khỏe và chăm sóc sức khỏe, việc tham gia Công tác xã hội sau nghỉ hưu, hệ thống an sinh xã hội và tác động của nó vào hoàn cảnh sống của người cao tuổi. Bài viết “Nghiên cứu phúc lợi xã hội: Nhìn lại một chặng đường” (Trường hợp một chương trình nghiên cứu và triển khai) của tác giả Bùi Thế Cường (2005) thuộc Chương trình nghiên cứu phúc lợi xã hội của Viện xã hội học là một nghiên cứu đáng lưu ý. Bài viết đề cập đến nghiên cứu phúc lợi xã hội đối với người cao tuổi được tiến hành nghiên cứu từ năm 1991 và tổng kết lại những nghiên cứu về người cao tuổi trong suốt thời gian dài.
Từ kết quả của những nghiên cứu đó tác giả bài viết cũng có những đề xuất, khuyến nghị nhằm nâng cao hơn nữa về việc chăm sóc cho người cao tuổi ở nước ta. Nghiên cứu “Thực trạng người cao tuổi Hà Tây” năm 2003 của Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em Hà Tây. Nghiên cứu này được triển khai tại 3 xã, phường: Xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai đại diện cho khu vực nông nghiệp; xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên đại diện cho khu vực làng nghề; phường Nguyễn Trãi, thị xã Hà Đông đại diện cho khu vực thành thị. Kết quả nghiên cứu này đã chỉ ra được vai trò của người cao tuổi trong các hoạt động sống hằng ngày, nhu cầu của họ cả về vật chất lẫn tinh thần, sức khỏe.
và từ đó đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi. Những nghiên cứu thực trạng này cung cấp cho chúng ta cái nhìn tổng quan về đời sống của NCT tại những địa phương khác nhau.Trong các nghiên cứu này các giả đã tiến hành tìm hiểu về cả đời sống vật chất cũng như tinh thần của người cao tuổi và tìm hiểu được vai trò của người cao tuổi đối với gia đình và cộng đồng minh. Từ thực trạng đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng đời sống của người cao tuổi vẫn chưa thực sự được quan tâm đúng mức. Trong đề tài nghiên cứu “Nghiên cứu một số đặc trưng của người cao tuổi Việt Nam và đánh giá mô hình chăm sóc người cao tuổi đang áp dụng” của Đặng Vũ Cảnh Linh (2009) đã đưa ra một số vấn đề về người cao tuổi: Thứ nhất, điều kiện sống ngày một tăng góp phần tích cực vào việc nâng cao sức khỏe của người cao tuổi.
Thứ hai, 4 công tác chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đã được quan tâm.