CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ĐỊNH HƯỚNG CÔNG NGHỆ ƯU TIÊN VÀ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TRONG ĐIỀU KIỆN BĐKH 1. Cơ sở lý luận về định hướng công nghệ ưu tiên 1. Công nghệ (Technology) Công nghệ là sự phát minh, cải tiến, sử dụng và kiến thức về công cụ, máy móc, kỹ thuật, kỹ năng, hệ thống và phương pháp tổ chức để giải quyết một vấn đề, cải thiện sự phát triển của một giải pháp hiện có, đạt được mục tiêu hoặc thực hiện một chức năng cụ thể yêu cầu giá trị chất xám ở mức cao. Nói một cách đơn giản, công nghệ là ứng dụng của những khám phá khoa học vào những mục đích hoặc sản phẩm cụ thể, thiết thực cho cuộc sống của con người.
Đặc biệt là trong lĩnh vực công nghiệp hoặc thương mại. Thuật ngữ “Công nghệ” xuất phát từ hai thuật ngữ Hy Lạp: Techne + Logos; trong đó “Techne” có nghĩa là kỹ năng hoặc cách thức cần thiết để làm một cái gì đó; “Logos” có nghĩa là kiến thức về một điều gì đó (Cẩm nang CGCN-TTCGCN Châu Á Thái Bình Dương, 2017). Nói đến khái niệm về công nghệ đã có rất nhiều các tác giả trong nước và trên thế giới định nghĩa về công nghệ, cụ thể như sau: 1) Theo tác giả F. Root, một trong những tác giả đầu tiên thì định nghĩa "Công nghệ là dạng kiến thức có thể áp dụng được vào việc sản xuất ra các sản phẩm và sáng tạo ra các sản phẩm mới” (F.
2) Năm 1972, Hội nghị Liên hợp quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD, 1972) đưa ra định nghĩa “Công nghệ là một đầu vào cần thiết cho sản xuất, nó được mua và bán trên thị trường như một hàng hoá” (UNCTAD, 1972). 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3) Tổ chức PRODEC vào năm 1982 đã đưa ra định nghĩa "Công nghệ là mọi loại kỹ năng, kiến thức, thiết bị và phương pháp được sử dụng trong sản xuất công nghiệp, chế biến và dịch vụ" (PRODEC, 1982). 4) Năm 1985, Ngân hàng thế giới (WB) định nghĩa "Công nghệ là phương pháp chuyển hóa các nguồn lực thành sản phẩm, gồm 3 yếu tố: Thông tin về phương pháp; Phương tiện, công cụ sử dụng phương pháp để thực hiện việc chuyển hóa; Sự hiểu biết phương pháp hoạt động như thế nào và tại sao" (World Bank, 1985). 5) Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) định nghĩa “Công nghệ được hiểu là một tập hợp các kỹ thuật, mà bản thân chúng được định nghĩa là một tập hợp các hành động và quy tắc lựa chọn chỉ dẫn việc ứng dụng có trình tự các kỹ thuật đó mà theo hiểu biết của con người thì sẽ đạt được một kết quả định trước (Và đôi khi được kỳ vọng) trong hoàn cảnh cụ thể nhất định” (OECD, 1990).
6) Luật KH&CN Việt Nam năm 2013 có thay đổi lại định nghĩa “Công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm theo hoặc không kèm theo công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm” (Quốc Hội, 2013). 7) Gần đây nhất, Ủy ban Kinh tế Xã hội châu Á Thái Bình Dương Liên Hiệp Quốc (ESCAP) nêu ra định nghĩa: “Công nghệ là kiến thức có hệ thống về quy trình và kỹ thuật dùng để chế biến vật liệu và thông tin, bao gồm kiến thức, thiết bị, phương pháp và các hệ thống dùng trong việc tạo ra hàng hóa và cung cấp dịch vụ” (United Nation ESCAP, 2017). Dựa trên những định nghĩa trên của nhiều tác giả trong nước và trên thế giới cho thấy: Theo thời gian từ năm 1963 đến hiện tại, khái niệm công nghệ đã ngày 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com càng mở rộng và ngày càng hoàn thiện hơn. Định nghĩa của ESCAP về công nghệ (Khái niệm 7) được coi là rộng nhất, đầy đủ nhất và chính xác nhất; Tuy nhiên trong tương lai gần, khái niệm này sẽ thay đổi do tiềm năng phát triển không giới hạn của công nghệ.
Định hướng công nghệ (Technology orientation) Định hướng công nghệ đã được Business Dictionary định nghĩa là các học thuyết, lý luận quản lý thúc đẩy sự phát triển của hàng hóa hay dịch vụ mới dựa trên tiềm lực công nghệ của một cá nhân hay tập thể thay vì dựa trên nhu cầu. Định nghĩa này được cụ thể hóa tương tự như việc làm chìa khóa trước khi tìm ổ khóa. Hầu hết mọi sáng tạo đột phá đều dựa trên định hướng công nghệ thích hợp. Nghiên cứu xác định định hướng công nghệ, xác định các hướng công nghệ ưu tiên, lựa chọn công nghệ phù hợp, khai thác công nghệ, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ,… là những vấn đề được sự quan tâm của các nhà hoạch định chiến lược, nhà nghiên cứu, nhà quản lý ở mọi cấp độ từ vĩ mô quốc gia tới cấp vùng, địa phương, và thậm chí ở cả phạm vi một tổ chức (Business Dictionary).
Tiền đề cơ bản làm cơ sở cho định hướng công nghệ là có một loạt công nghệ sẵn với mức độ hiện đại khác nhau có thể thoả mãn một nhu cầu nhất định. Vấn đề là lựa chọn công nghệ như thế nào cho phù hợp. Các công nghệ hiện có được xếp theo thứ tự từ công nghệ truyền thống đến công nghệ trung gian đến công nghệ hiện đại. Các nước đang phát triển có thể lựa chọn giữa công nghệ hiện đại hoặc công nghệ trung gian.
Tuy nhiên, việc lựa chọn một công nghệ nào cũng có ưu và nhược điểm của nó. Công nghệ hiện đại là chìa khóa mang đến cho các nước đang phát triển cơ hội công nghiệp hóa nhanh chóng. Do công nghệ hiện đại thường có tỷ lệ lạc hậu thấp, lợi nhuận cao góp phần tích lũy vốn nhanh. Tuy nhiên, các công nghệ hiện nay 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com áp dụng các kết quả của khoa học hiện đại, các nước đang phát triển thường gặp những khó khăn như: Tập trung vốn lớn, khó đạt được nhiều mục tiêu cùng một lúc; Nó đòi hỏi năng lực vận hành và trình độ quản lý cao; Giảm khả năng thích ứng.
Công nghệ trung gian là loại hình công nghệ có mức độ hiện đại trung gian giữa công nghệ truyền thống và công nghệ hiện đại. Các công nghệ trung gian đã được hình thành sớm hơn ở các nước phát triển khi có các mục tiêu phát triển và các yếu tố bối cảnh xung quanh như các nước đang phát triển (Đại học Kinh tế Quốc dân, 2013). Qua nghiên cứu cho thấy, các nước đưa ra chiến lược công nghệ quốc gia phù hợp với từng giai đoạn phát triển như Hàn Quốc, Trung Quốc với chiến lược nhập, thích nghi, bắt chước và làm chủ công nghệ trước đây cho tới chiến lược sáng tạo ra công nghệ ở giai đoạn hiện nay. Trong quá trình xây dựng các chiến lược công nghệ, người ta tính tới sự thích hợp của công nghệ với các điều kiện về dân số, tài nguyên thiên nhiên, kinh tế, trình độ công nghệ, môi trường sống, văn hóa, sự phát triển của xã hội, chính trị, pháp luật, quan hệ quốc tế,… Tổng quát lại việc định hướng công nghệ thực chất là sự lựa chọn một hoặc một số loại hình công nghệ nào đó có thể đáp ứng được những mục tiêu đề ra khi lựa chọn.
Vì vậy, việc lựa chọn sẽ có thể phải ưu tiên tập trung vào một số ít công nghệ nào đó so với đa số những công nghệ còn lại. Những công nghệ được ưu tiên chọn thường được gọi là công nghệ ưu tiên (Priority technologies). Đồng thời các công nghệ này phải thích hợp với bối cảnh ứng dụng công nghệ (Công nghệ thích hợp) và/hoặc mục tiêu và trình độ phát triển theo từng giai đoạn (Công nghệ TB, CNC). Công nghệ thích hợp (Appropriate technology) 1.
Khái niệm cơ bản về công nghệ thích hợp Trong hai thập kỷ (1950-1970), nền kinh tế thế giới tăng trưởng với tốc độ nhanh chưa từng có, do sự mở rộng về quy mô và sự cải tiến của công nghệ quốc 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phòng, nhưng sau cuộc khủng hoảng giá dầu (1972-1973), nền kinh tế thế giới đã đưa rơi vào khủng hoảng, các nước nhận ra rằng các ngành công nghiệp lớn là mối đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của quốc gia. Điều này đặt ra câu hỏi về công nghệ nào phù hợp để phát triển và làm thế nào để xác định được mức độ phù hợp của nó. Ở các nước phát triển, công nghệ phù hợp ngày càng được coi là tập trung của một số lợi ích khác nhau, bao gồm nhu cầu: (1) Tìm ra mối quan hệ hài hòa và dễ chấp nhận hơn với bối cảnh xung quanh; (2) Tìm ra lối thoát cho cuộc khủng hoảng năng lượng và nguyên liệu đang cấp bách hiện nay; (3) Giảm công việc nặng nhọc mà ít nhất người muốn làm; (4) Tạo ra nhiều việc làm vì lợi ích của xã hội; (5) Đảm bảo các thành phần kinh tế địa phương phát triển đúng hướng và tăng số lượng doanh nghiệp do người dân làm chủ và quản lý; (6) Thúc đẩy sự phát triển văn hóa địa phương chống lại sự đơn điệu ngày càng tăng và sự khô cạn của văn hóa đại chúng được truyền bá bởi các phương tiện điện tử. Ở các nước đang phát triển, do nhiều nhu cầu khác nhau, các công nghệ phù hợp được phát triển, điều đáng chú ý là họ thừa nhận rằng chiến lược công nghiệp hóa sao chép từ các nước công nghiệp phát triển đã không giải quyết được các vấn đề đói nghèo và bất ổn.
Vấn đề này có thể có nhiều lý do. Chuyển giao công nghệ chỉ phục vụ lợi ích của các nước giàu trong việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, nhân công rẻ và thị trường tốt. Kết quả là hàng trăm triệu người đã rơi vào cảnh nghèo đói và trong nhiều trường hợp là mất việc làm. Việc áp dụng công nghệ nhập khẩu đã gây ra một cuộc tấn công mạnh mẽ và bạo lực vào văn hóa địa phương.
Do đó, phân khúc công nghệ cụ thể ở các nước đang phát triển về cơ bản là nỗ lực để thích ứng và triển khai công nghệ phù hợp với hoàn cảnh của bạn. Đối với Việt Nam, để tăng trưởng kinh tế nhanh, trước hết cần có một mô hình kinh tế phù hợp với kinh nghiệm của nhiều nước mới nổi cho thấy họ không sao chép mô hình, mà 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tiếp thu những ưu điểm để loại bỏ những khuyết điểm của những thứ độc đáo của mình, đó là một mô hình chiết trung (Đại học Kinh tế Quốc dân, 2013).