CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN HIỆN TRẠNG VỀ VIỆC QUY HOẠCH XÂY DỰNG CỤM KINH TẾ ĐÓNG TÀU PHỤC VỤ DU LỊCH BIỂN TẠI HẢI PHÒNG, QUẢNG NINH VÀ KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN CỤM KINH TẾ ĐÓNG TÀU TRÊN THẾ GIỚI 1. Hiện trạng phát triển kinh tế - xã hội và phát triển cụm kinh tế tại Việt Nam. Hiện trạng phát triển kinh tế - xã hội. Từ sau năm 1975 cho đến nay, Việt Nam đang có các bước đổi mới mạnh mẽ về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, từ nền kinh tế nông nghiệp sang nền kinh tế công nghiệp, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và doanh nghiệp, thúc đẩy tốc độ phát triển kinh tế và xã hội để tận dụng cơ hội và vượt qua được các thách thức trong quá trình hội nhập quốc tế.
Với mục tiêu từ quốc gia có mức thu nhập thấp sang thu nhập trung bình và từng bước trở thành một quốc gia công nghiệp phát triển có thu nhập cao, Việt Nam đang nỗ lực nhằm tận dụng tối đa các nguồn lực sẵn có và thúc đẩy các hợp tác quốc tế. Mặc dù đã ra khỏi nhóm quốc gia nghèo, kém phát triển, trở thành nước có thu nhập trung bình nhưng vẫn cho thấy còn nhiều vấn đề còn tồn tại trong việc ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao chất lượng tăng trưởng, tăng cường năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, cải thiện môi trường kinh doanh và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, các khu vực trong nước, giữa Việt Nam với khu vực và thế giới. Tăng trưởng GDP của Việt Nam cao nhất kể từ năm 2008, nền tảng vĩ mô tiếp tục ổn định: Tăng trưởng GDP năm 2015 đạt 6,68% là mức cao nhất trong vòng 8 năm trở lại đây, lạm phát chỉ tăng 0,63% là mức thấp nhất trong vòng 14 năm qua; tín dụng tăng tốc, đạt mức tăng khoảng 18% tổng cầu của nền kinh tế (bao gồm cầu tiêu dùng và đầu tư, cải thiện); thu hút FDI ở mức cao kỷ lục (22,76 tỷ USD). Hiện trạng quy hoạch xây dựng cụm kinh tế tại Việt Nam.
a) Đặc điểm của công nghiệp Việt Nam. Trong báo cáo của Bộ Công Thương, tính đến giữa năm 2015, cả nước có 602 cụm công nghiệp đã đi vào hoạt động, trong đó có hơn 300 KCN, 16 KKT và còn lại là các cụm công nghiệp quy mô nhỏ. Vị trí các KCN hiện nay rải rác trên khắp 21 cả nước và hầu như tại tỉnh nào cũng phải có ít nhất một hoặc hai KCN đang hoạt động trên địa bàn. Theo Kuchiki, cụm công nghiệp là sự tập trung về mặt địa lý trong một quốc gia hoặc một vùng của các công ty liên kết với nhau, các nhà cung cấp chuyên biệt, các nhà cũng cấp dịch vụ và cả tổ chức liên quan thuộc một lĩnh vực công nghiệp cụ thể.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng các mô hình này mới chỉ phát huy lợi thế quy mô tập trung về mặt địa lý, còn các liên kết kinh tế rất lỏng lẻo. Đặc biệt là sự xuất hiện của các doanh nghiệp thuộc nhiều ngành nghề, lĩnh vực không liên quan đến nhau chỉ trong phạm vi của một KCN hay CCN, ví dụ như: May mặc, Cơ khí hay chế biến nông sản.Nguyên nhân là do ban quản lý các KCN này muốn thu hút càng nhanh càng tốt nhằm lấp đầy KCN. b) Quy hoạch xây dựng cụm kinh tế tại Việt Nam hiện nay. Tại Việt Nam, hiện đang tồn tài một thuật ngữ “Cụm công nghiệp” nhưng xét về bản chất lại không giống với khái niệm về “Cụm kinh tế” đã trình bày ở trên.
Khi Quyết định số 105/2009/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về “Quy chế Quản lý Cụm công nghiệp” được ban hành vào ngày 19/08/2009, thì cụm công nghiệp tại Việt Nam được hiểu là một khu công nghiệp thu nhỏ, tập trung hướng đến các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Vì vậy, có thể nói về bản chất, khu công nghiệp (Industrial Zone) hay cụm công nghiệp ở Việt Nam chỉ là một. - Tại khu vực Hải Phòng và Quảng Ninh: Tính đến năm 2013, trên địa bàn thành phố Hải Phòng có khoảng 18 khu, cụm công nghiệp và 1 khu kinh tế (khu kinh tế Đình Vũ – Cát Hải), tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực như: đóng tàu, dịch vụ cảng biển, cơ khí chế tạo, sản xuất kim loại, dệt may. Về phía tỉnh Quảng Ninh, trên địa bàn tỉnh hiện có 11 khu, cụm công nghiệp và 1 khu kinh tế (khu kinh tế Vân Đồn), hoạt động chủ yếu trong các lĩnh vực như: khai thác than, cơ khí, đóng tàu, sản xuất nguyên vật liệu xây dựng và chế biến thủy hải sản.
Hải Phòng – Quảng Ninh là một trọng điểm kinh tế tại khu vực phía Bắc của đất nước và có nền công nghiệp phát triển so với trung bình cả nước. Đến nay, tuy chưa có một cụm kinh tế nào đang hoạt động trên địa bàn, nhưng cũng đã xuất hiện 22 những khu công nghiệp có tính chuyên môn hóa như KCN Nomura, KCN Đình Vũ (Hải Phòng) và KCN Cái Lân, KCN cảng biển Hải Hà (Quảng Ninh). Hiện trạng về các chủ trương, chính sách phát triển của Nhà nước. Kinh nghiệm từ các nước đã áp dụng thành công mô hình cụm kinh tế cho thấy, chính sách phát triển ngành nghề và mức độ ưu tiên đối với ngành nghề đó của mỗi quốc gia là yếu tố rất quan trọng để có thể xác định được quy mô của cụm kinh tế.
Hơn nữa, chính những ngành này sẽ trở thành thương hiệu đặc trưng của quốc gia đó, ví dụ như: ngành công nghiệp phần mềm tại Mỹ, ngành điện tử tại Nhật Bản. Đến nay, đã có khoảng 74 chiến lược và kế hoạch tổng thể phát triển ngành tại Việt Nam giai đoạn đến 2020 và xa hơn. Tuy nhiên, các chính sách phát triển ngành ở Việt Nam hầu như không có mục tiêu rõ ràng và cũng không có sự ưu tiên rõ ràng đối với ngành nghề nào. Tất cả những kế hoạch được ban hành nhằm tập trung phát triển lĩnh vực được chọn, nhưng lại không dựa trên tiêu chí khoa học nào, theo báo cáo năng lực cạnh tranh Việt Nam năm 2010.
Những giải pháp đưa ra thường mang tính chất can thiệp, bảo hộ hay trợ giá nhằm bảo vệ ngành khỏi sự cạnh tranh. Mặc dù những năm gần đây Nhà nước đã bắt đầu có sự quan tâm đến vai trò của cụm liên kết ngành trong phát triển kinh tế, như tháng 01/2015 Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 32/QĐ-TTg về Quy hoạch Phát triển các cụm liên kết ngành, nhưng cho tới nay Quyết định này vẫn chưa đi vào thực tế, các doanh nghiệp cũng như các nhà quản lý chưa thật sự được tiếp cận các chính sách, quyết định của chính phủ một cách đầy đủ. Bộ Kế hoạch và Đầu tư vừa đề nghị lựa chọn và xây dựng thí điểm một số mô hình cụm liên kết ngành công nghiệp trong các lĩnh vực tiềm năng để có cơ chế hỗ trợ phát triển trong giai đoạn 2013 – 2016. Đây là một trong nhóm 6 giải pháp chủ yếu để phát triển CLKN trong dự thảo Đề án Phát triển CCN, KCN gắn với phát triển CNHT tạo mạng liên kết sản xuất và hình thành chuỗi giá trị.
Mục tiêu là nhằm đưa mô hình này trở thành công cụ hữu hiệu giúp các doanh nghiệp Việt Nam tăng cường liên kết, nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu hơn và có hiệu quả hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Các cụm liên kết ngành được đề xuất nghiên cứu để củng cố các cụm liên kết đã manh nha bao gồm: Cụm làng dệt lụa truyền thống khu 23 vực Hà Nội mới; Cụm nông sản vùng đồng bằng sông Cửu Long; Cụm dệt may ở khu vực thành phố Hồ Chí Minh; Cụm du lịch miền Trung ở Huế - Quảng Nam – Đà Nẵng. Cùng với đó, dự thảo Đề án cũng đề xuất nghiên cứu, thí điểm cụm điện tử ở khu vực thành phố Hồ Chí Minh và Cụm cơ khí ô tô – xe máy ở khu vực xung quanh Hà Nội. Kết quả đạt được hiện nay.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, thị trường quốc tế bị chi phối bởi các chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu do các tập đoàn xuyên quốc gia nắm giữ, các quốc gia đang phát triển như Việt Nam đang gặp nhiều bất lợi trong cạnh tranh do việc tổ chức sản xuất, tiêu thụ bị phân mảnh, do đó luôn ở thế yếu đối trọng trong đàm phán thị trường và phân chia lợi ích. Để có thể tham gia bình đẳng trong các chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu do các tập đoàn đa quốc gia nắm giữ, việc thay đổi từ mô hình hoạt động của các KCN hiện nay là rất cấp bách. Theo đánh giá của rất nhiều chuyên gia về phát triển công nghiệp tại Việt Nam (trong đó có cả những chuyên gia kinh tế như Michael Porter hay Akifumi Kuchiki), chính thực tế tại các KCN, CCN hiện nay đang hạn chế sự liên kết giữa các doanh nghiệp, cản trở quá trình phân công sản xuất và đặc biệt là không có sự tham gia của các trường đào tạo nghề, viện nghiên cứu phục vụ cho các hoạt động của doanh nghiệp. Trong mấy năm trở lại đây, một số khu công nghiệp có tính chuyên môn hóa đã xuất hiện tại Việt Nam, thường được áp dụng ở các ngành công nghiệp công nghệ cao.
Khu công nghiệp Bắc Thăng Long, Hà Nội có thể được xem là một ví dụ điển hình cho dạng KCN này, mà ở đó hai công ty lớn là Canon và Panasonic đóng vai trò là doanh nghiệp chủ chốt (mỏ neo). Sau khi đầu tư vào KCN, hai công ty này đã kéo theo hàng loạt các doanh nghiệp hỗ trợ khác cùng đầu tư vào, ví dụ như Cty Nissei Electric (chuyên sản xuất trục kim loại cho máy in), Cty Santomas (chi tiết nhựa), Cty Fujipla (bánh răng nhựa điện tử) …và gần đây nhất có thể nhắc tới Khu công nghệ cao Hòa Lạc tại Hà Nội. Có thể thấy, ý đồ của các nhà hoạch định chính sách khi xây dựng khu này là biến nơi đây thành CCN hiện đại, có sự liên kết chặt chẽ giữa các cơ quan nghiên cứu với doanh nghiệp. Hay làng nghề gốm sứ Bát 24 Tràng liên kết các cơ sở sản xuất và thương mại, xuất nhập khẩu, các cơ sở làm men, lắp đặt lò, chế biến đất, thiết kế, tạo dáng, trang trí, nung đốt… Có một thực tế ở Việt Nam là các KCN, CCN đang phát triển tràn lan, thiếu quy hoạch.