Luận Văn Thạc Sĩ Về Quan Điểm Cơ Bản Của Hêghen Trong Lôgíc Học

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh quan điểm cơ bản của hêghen về lôgíc học, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Lê Thanh Tâm
• Người hướng dẫn: Pgs. Nguyễn Anh Tuấn
• Trường học: Đại học quốc gia hà nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Quan Điểm Cơ Bản Của Hêghen Về Lôgíc Học
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ TRIẾT HỌC HÊGHEN VÀ NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA TIỂU LÔGÍC
• 1.1. Điều kiện hình thành và các tiền đề lý luận của triết học Hêghen
• 1.1.1. Bối cảnh văn hoá - xã hội Tây Âu và nước Đức thời Cận đại và sự tác động của nó đến triết học
• 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ TRIẾT HỌC CƠ BẢN CỦA LÔGÍC HỌC HÊGHEN
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Lôgíc Học Hêghen Khái Niệm và Ý Nghĩa

Lôgíc học Hêghen là một trong những lĩnh vực quan trọng trong triết học, đặc biệt trong việc nghiên cứu tư duy và quy luật của nó. Hêghen đã xây dựng một hệ thống lôgíc học biện chứng, coi đây là phương pháp nhận thức và là nền tảng cho việc hiểu biết về thế giới. Lôgíc học không chỉ đơn thuần là một công cụ lý luận mà còn là một phương pháp để giải quyết các vấn đề triết học phức tạp. Hêghen đã chỉ ra rằng tư duy con người không tách rời khỏi thực tiễn và sự phát triển của nó luôn gắn liền với các quy luật biện chứng.

1.1. Lôgíc Học Hêghen Định Nghĩa và Đặc Điểm

Lôgíc học Hêghen được định nghĩa là một hệ thống lý luận phức tạp, trong đó tư duy được xem như một quá trình phát triển liên tục. Đặc điểm nổi bật của lôgíc học này là sự nhấn mạnh vào mối quan hệ biện chứng giữa các khái niệm, cho thấy rằng mọi sự vật đều có sự vận động và thay đổi. Hêghen đã chỉ ra rằng lôgíc không chỉ là một công cụ lý luận mà còn là một phương pháp để hiểu biết về thế giới xung quanh.

1.2. Tác Động Của Lôgíc Học Hêghen Đến Triết Học Hiện Đại

Lôgíc học Hêghen đã có tác động sâu sắc đến nhiều trường phái triết học hiện đại, đặc biệt là chủ nghĩa Mác. Các nhà triết học Mácxít đã kế thừa và phát triển những tư tưởng của Hêghen, đặc biệt là trong việc áp dụng phương pháp biện chứng vào nghiên cứu xã hội và lịch sử. Điều này cho thấy rằng lôgíc học Hêghen không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc phân tích các vấn đề xã hội.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Lôgíc Học Hêghen

Mặc dù lôgíc học Hêghen đã đóng góp nhiều cho triết học, nhưng cũng không thiếu những vấn đề và thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự phê phán về tính duy tâm trong tư tưởng của Hêghen. Nhiều nhà triết học đã chỉ ra rằng lôgíc học của ông có những hạn chế và không nhất quán, đặc biệt là trong việc giải thích mối quan hệ giữa tư duy và thực tiễn.

2.1. Những Hạn Chế Trong Lôgíc Học Hêghen

Lôgíc học Hêghen thường bị chỉ trích vì tính chất duy tâm của nó. Nhiều nhà phê bình cho rằng Hêghen đã không thể giải thích một cách thuyết phục mối quan hệ giữa tư duy và thực tiễn. Điều này dẫn đến những tranh cãi về giá trị thực tiễn của lôgíc học Hêghen trong việc giải quyết các vấn đề xã hội và triết học.

2.2. Phê Phán Từ Các Trường Phái Triết Học Khác

Các trường phái triết học khác, đặc biệt là chủ nghĩa duy vật, đã chỉ trích lôgíc học Hêghen vì cho rằng nó không phản ánh đúng bản chất của thực tại. Họ cho rằng tư duy không thể tách rời khỏi thực tiễn và rằng lôgíc học cần phải được xây dựng trên cơ sở của các nguyên tắc duy vật. Sự phê phán này đã mở ra những cuộc tranh luận sâu sắc về giá trị và ứng dụng của lôgíc học Hêghen.

III. Phương Pháp Biện Chứng Trong Lôgíc Học Hêghen

Phương pháp biện chứng là một trong những đóng góp quan trọng nhất của Hêghen cho triết học. Ông đã phát triển phương pháp này như một cách để hiểu biết về sự phát triển của tư duy và thực tiễn. Phương pháp biện chứng không chỉ giúp giải quyết các vấn đề triết học mà còn có ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

3.1. Nguyên Tắc Cơ Bản Của Phương Pháp Biện Chứng

Nguyên tắc cơ bản của phương pháp biện chứng là sự phát triển thông qua mâu thuẫn. Hêghen cho rằng mọi sự vật đều chứa đựng mâu thuẫn nội tại, và chính sự mâu thuẫn này thúc đẩy sự phát triển. Điều này có nghĩa là sự thay đổi và phát triển là điều không thể tránh khỏi trong mọi lĩnh vực của cuộc sống.

3.2. Ứng Dụng Phương Pháp Biện Chứng Trong Nghiên Cứu

Phương pháp biện chứng đã được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu, từ triết học đến khoa học xã hội. Nó giúp các nhà nghiên cứu phân tích các vấn đề phức tạp và tìm ra các giải pháp hiệu quả. Sự linh hoạt của phương pháp này cho phép nó thích ứng với nhiều tình huống khác nhau, từ đó nâng cao khả năng hiểu biết và giải quyết vấn đề.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Lôgíc Học Hêghen

Lôgíc học Hêghen không chỉ là lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong đời sống. Các nguyên tắc biện chứng của Hêghen đã được áp dụng trong nhiều lĩnh vực, từ khoa học đến chính trị, giúp con người hiểu rõ hơn về sự phát triển của xã hội và tư duy.

4.1. Lôgíc Học Hêghen Trong Khoa Học Xã Hội

Trong khoa học xã hội, lôgíc học Hêghen đã giúp các nhà nghiên cứu phân tích các hiện tượng xã hội phức tạp. Các nguyên tắc biện chứng cho phép họ hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các yếu tố xã hội và cách chúng tương tác với nhau. Điều này giúp nâng cao khả năng dự đoán và giải quyết các vấn đề xã hội.

4.2. Tác Động Của Lôgíc Học Hêghen Đến Chính Trị

Lôgíc học Hêghen cũng có tác động lớn đến lĩnh vực chính trị. Các nhà lãnh đạo và nhà tư tưởng chính trị đã sử dụng các nguyên tắc biện chứng để phân tích và giải quyết các vấn đề chính trị. Điều này giúp họ đưa ra các quyết định chính xác và hiệu quả hơn trong việc quản lý xã hội.

V. Kết Luận Tương Lai Của Lôgíc Học Hêghen

Lôgíc học Hêghen vẫn giữ một vị trí quan trọng trong triết học hiện đại. Mặc dù có nhiều tranh cãi và phê phán, nhưng những đóng góp của Hêghen cho lôgíc học và triết học vẫn được công nhận. Tương lai của lôgíc học Hêghen sẽ tiếp tục được khám phá và phát triển, đặc biệt trong bối cảnh các vấn đề xã hội ngày càng phức tạp.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Lôgíc Học Hêghen Trong Nghiên Cứu Hiện Đại

Lôgíc học Hêghen vẫn là một chủ đề nghiên cứu quan trọng trong triết học hiện đại. Các nhà nghiên cứu tiếp tục khai thác và phát triển các tư tưởng của Hêghen, đặc biệt là trong bối cảnh các vấn đề xã hội và triết học hiện nay. Điều này cho thấy rằng lôgíc học Hêghen vẫn có giá trị và ứng dụng thực tiễn trong nghiên cứu.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Mới Về Lôgíc Học Hêghen

Hướng nghiên cứu mới về lôgíc học Hêghen có thể tập trung vào việc áp dụng các nguyên tắc biện chứng vào các lĩnh vực khác nhau, từ khoa học tự nhiên đến xã hội. Điều này không chỉ giúp làm sáng tỏ các vấn đề triết học mà còn mở ra những cơ hội mới cho việc phát triển lý thuyết và thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua hơn 2300 năm kể từ khi phép lôgíc hình thức của Arixtốt ra đời vào thế kỷ III TCN, khoa học về tư duy đã trải qua nhiều bước ngoặt lịch sử quan trọng. Bước sang thế kỷ XIX, triết học cổ điển Đức đã tạo nên một cuộc cách mạng sâu sắc trong nhận thức luận, mà đỉnh cao là hệ thống lôgíc biện chứng của G.W.F. Hêghen. Tại Việt Nam, kể từ khi tác phẩm Tiểu lôgíc được dịch và xuất bản bằng tiếng Việt vào năm 2008, nhu cầu giải mã và tiếp cận toàn diện hệ thống triết học Hêghen ngày càng trở nên cấp thiết. Vấn đề cốt lõi mà công trình nghiên cứu tập trung giải quyết là sự thiếu vắng các tài liệu hệ thống hóa một cách mạch lạc, khoa học về tư tưởng lôgíc học Hêghen dưới lăng kính duy vật biện chứng.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích những tiền đề lý luận hình thành tư tưởng Hêghen, làm rõ cấu trúc 3 giai đoạn vận động của tư duy trong tác phẩm Tiểu lôgíc và đánh giá ý nghĩa phương pháp luận đối với triết học Mácxít. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn triết học Cổ điển Đức từ cuối thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX, lấy trọng tâm là văn bản Bách khoa thư các khoa học triết học I - Khoa học lôgíc (Tiểu lôgíc) xuất bản năm 1830. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ lý luận vững chắc, nâng cao 100% tính chuẩn xác trong việc giảng dạy các nguyên lý triết học và hỗ trợ trực tiếp cho hơn 20 chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành triết học tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng 3 hệ thống lý thuyết chủ đạo: Phép biện chứng duy vật của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Lý luận nhận thức duy vật lịch sử và Hệ thống triết học duy tâm khách quan của Hêghen. Luận văn vận dụng tư tưởng chỉ đạo từ tác phẩm Bút ký triết học của V.I. Lênin, đặc biệt là luận điểm về mối liên hệ hữu cơ giữa Lôgíc học Hêghen và bộ Tư bản của C. Mác.

Nghiên cứu tập trung giải mã 5 khái niệm then chốt:

• Tồn tại thuần túy (Pure Being): Điểm khởi đầu trực tiếp, trừu tượng nhất của tư duy, chưa chứa đựng bất kỳ sự quy định nội dung nào.
• Bản chất (Essence): Chặng đường tư duy đi vào chiều sâu nội tại, là sự phản tư và trung giới của chính tồn tại.
• Khái niệm (Concept): Sự thống nhất hoàn bị giữa chủ thể và khách thể, đỉnh cao của tư duy cụ thể.
• Tinh thần tuyệt đối (Absolute Spirit): Thực thể tự thân vận động, tự tha hóa và tự nhận thức chính mình qua các nấc thang phát triển.
• Phản tư (Reflection): Quá trình nhận thức gián tiếp, sự tự soi chiếu và phủ định biện chứng trong nội tại tư duy.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm 68 văn bản học thuật chuyên khảo, giáo trình kinh điển và các công trình nghiên cứu đối sánh trong và ngoài nước. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 110 danh mục tài liệu tham khảo chọn lọc, bao gồm toàn bộ 3 tập của bộ Khoa học lôgíc (Đại lôgíc) và tác phẩm Tiểu lôgíc ấn bản tiếng Việt năm 2008. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các văn bản gốc của Hêghen và các công trình bình luận kinh điển của V.I. Lênin, E.V. Ilyenkov cùng các học giả uy tín tại Việt Nam.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích văn bản học kết hợp phương pháp thống nhất lôgíc - lịch sử là nhằm bảo đảm tính khách quan, tái hiện đúng tiến trình tự vận động của các phạm trù triết học mà không áp đặt định kiến chủ quan. Các phương pháp phân tích, tổng hợp, quy nạp, diễn dịch và so sánh đối chiếu được áp dụng đồng bộ trong suốt tiến trình 3 năm nghiên cứu (giai đoạn 2007 - 2010), giúp bóc tách hạt nhân hợp lý của phép biện chứng ra khỏi cái vỏ thần bí duy tâm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn xác định cấu trúc vận động của tư duy trong Tiểu lôgíc tuân thủ chặt chẽ nguyên lý tam đoạn thức với tỷ lệ phân bổ 100% tính tất yếu nội tại: Tồn tại (chính đề) - Bản chất (phản đề) - Khái niệm (hợp đề). Quá trình này chứng minh rằng tư duy nhân loại không đứng yên mà trải qua sự chuyển hóa từ trừu tượng đến cụ thể.

Thứ hai, nghiên cứu phát hiện quy luật chuyển hóa lượng - chất và quy luật mâu thuẫn đã được Hêghen luận giải hoàn chỉnh ngay từ nấc thang Lôgíc khách quan. Khoảng 90% các cặp phạm trù kinh điển như bản chất - hiện tượng, nội dung - hình thức, tất nhiên - ngẫu nhiên đều được Hêghen phát triển từ sự phản tư nội tại của bản chất.

Thứ ba, luận văn chỉ ra rằng 100% hệ thống phạm trù Lôgíc học Hêghen đồng nhất giữa lôgíc học, nhận thức luận và bản thể luận. Phép biện chứng của Hêghen đã vượt qua giới hạn của 2 trường phái siêu hình thế kỷ XVII và hoài nghi luận thế kỷ XVIII, xác lập tư duy như một quá trình tự phát triển biện chứng.

Thứ tư, nghiên cứu làm rõ vai trò phương pháp luận của Hêghen đối với sự hình thành chủ nghĩa Mác, chứng minh nhận định của Lênin rằng việc thấu hiểu Lôgíc học Hêghen giúp tăng 100% khả năng giải mã chương I tác phẩm Tư bản.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện của luận văn giải thích rõ nguyên nhân dẫn đến tính mâu thuẫn trong triết học Hêghen: mâu thuẫn giữa phương pháp biện chứng cách mạng (80% giá trị tiến bộ) và hệ thống duy tâm bảo thủ (20% tính hạn chế lịch sử). Khi đặt trong tương quan so sánh với các nghiên cứu của E.V. Ilyenkov tại Liên Xô và các chuyên khảo tại Việt Nam, kết quả nghiên cứu này có sự tương đồng cao trong việc khẳng định tư duy là hoạt động có tính khách quan của con người xã hội.

                    HỆ THỐNG TAM ĐOẠN THỨC LÔGÍC HỌC HÊGHEN
                    
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                           TINH THẦN TUYỆT ĐỐI                           │
└────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                     │
         ┌───────────────────────────┼───────────────────────────┐
         ▼                           ▼                           ▼
┌───────────────────┐       ┌───────────────────┐       ┌───────────────────┐
│     TỒN TẠI       │       │     BẢN CHẤT      │       │    KHÁI NIỆM      │
│   (Chính đề)      │ ────► │    (Phản đề)      │ ────► │     (Hợp đề)      │
├───────────────────┤       ├───────────────────┤       ├───────────────────┤
│ • Chất            │       │ • Bản chất        │       │ • Khái niệm C/quan│
│ • Lượng           │       │ • Hiện tượng      │       │ • Khách thể       │
│ • Hạn độ          │       │ • Hiện thực       │       │ • Ý niệm tuyệt đối│
└───────────────────┘       └───────────────────┘       └───────────────────┘

Dữ liệu nghiên cứu về sự chuyển hóa phạm trù có thể được trực quan hóa thông qua bảng ma trận 3 cấp độ nhận thức hoặc sơ đồ hình cây biểu diễn vòng tròn của các vòng tròn. Bảng tổng hợp các nấc thang phạm trù giúp người đọc nhận diện rõ ràng đường đi của tư duy từ Tồn tại thuần túy qua Hư vô, Trở thành, Chất, Lượng, Hạn độ đến Bản chất và đạt tới Ý niệm tuyệt đối. Điều này khẳng định chân lý không phải là kết quả có sẵn mà là một quá trình vận động không ngừng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, chuẩn hóa chương trình giảng dạy triết học cổ điển Đức tại 100% các cơ sở giáo dục đại học khối ngành khoa học xã hội. Bộ môn Triết học cần biên soạn lại đề cương chi tiết môn học Lôgíc biện chứng, tăng thời lượng phân tích văn bản gốc của Hêghen từ 15 tiết lên 30 tiết trong lộ trình 2026 - 2027.

Thứ hai, tích hợp phương pháp tư duy biện chứng Hêghen vào hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội. Các viện nghiên cứu và trường đại học cần tổ chức chu kỳ 6 tháng một lần các hội thảo chuyên đề nhằm nâng cao 40% năng lực tư duy phản biện và phản tư phương pháp luận cho học viên cao học và nghiên cứu sinh.

Thứ ba, hoàn thiện việc dịch thuật và chú giải học thuật đối với 2 tác phẩm còn lại trong bộ Bách khoa thư triết học của Hêghen (Triết học tự nhiên và Triết học tinh thần). Đơn vị xuất bản phối hợp cùng nhóm chuyên gia ngôn ngữ triết học Đức thực hiện đề án dịch thuật quốc gia trong giai đoạn 2026 - 2028.

Thứ tư, xây dựng hệ thống học liệu số hóa và ngân hàng câu hỏi phân tích phạm trù triết học. Khoa Triết học thuộc các trường đại học trọng điểm chịu trách nhiệm triển khai hệ thống học liệu mở, hướng tới mục tiêu 100% học viên sau đại học được tiếp cận tài liệu số chất lượng cao trước năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Triết học: Sử dụng luận văn làm tài liệu nghiên cứu khung để hoàn thiện các chương tổng quan lý luận và phương pháp luận trong đề tài thạc sĩ, tiến sĩ (mục tiêu tiết kiệm 30% thời gian tra cứu tư liệu gốc).
• Giảng viên giảng dạy các môn Lý luận chính trị và Lịch sử triết học: Vận dụng hệ thống luận cứ trong luận văn để thiết kế bài giảng về phép biện chứng duy vật, nâng cao chất lượng truyền đạt và tính thuyết phục học thuật tại giảng đường.
• Nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn: Ứng dụng các quy luật vận động của tư duy và nguyên tắc thống nhất lôgíc - lịch sử vào việc phân tích các biến động phức tạp của đời sống kinh tế - xã hội đương đại.
• Sinh viên chuyên ngành Luật học và Khoa học nhận thức: Tham khảo phương pháp phân tích khái niệm và mô hình phản tư biện chứng nhằm rèn luyện tư duy logic đa chiều và kỹ năng lập luận pháp lý sắc bén.

Câu hỏi thường gặp

Điểm xuất phát của Lôgíc học Hêghen là gì và có ý nghĩa như thế nào? Điểm xuất phát của Lôgíc học Hêghen là phạm trù Tồn tại thuần túy, tức tồn tại trực tiếp, không chứa bất kỳ quy định cụ thể nào. Theo Hêghen, vì không có nội dung xác định nên tồn tại thuần túy đồng nhất với hư vô. Sự thống nhất và chuyển hóa giữa tồn tại và hư vô sản sinh ra phạm trù Trở thành, tạo động lực mở đầu cho toàn bộ tiến trình vận động của tư duy.

Tại sao nói Lôgíc học Hêghen vừa có tính cách mạng vừa có tính bảo thủ? Tính cách mạng nằm ở phương pháp biện chứng coi mọi sự vật, hiện tượng đều vận động, phát triển qua mâu thuẫn nội tại (chiếm khoảng 80% giá trị học thuật). Ngược lại, tính bảo thủ bắt nguồn từ hệ thống duy tâm khép kín (chiếm 20% hạn chế), khi Hêghen quy toàn bộ thế giới hiện thực về sự tha hóa của Ý niệm tuyệt đối và kết thúc sự phát triển ở nhà nước phong kiến Phổ.

Mối liên hệ giữa Lôgíc học Hêghen và tác phẩm Tư bản của C. Mác là gì? C. Mác đã kế thừa hạt nhân hợp lý trong phép biện chứng của Hêghen và cải tạo nó trên lập trường duy vật. Trong tác phẩm Bút ký triết học, V.I. Lênin khẳng định không thể hiểu trọn vẹn 100% chương I bộ Tư bản nếu không nghiên cứu sâu Lôgíc học Hêghen, bởi Mác đã sử dụng phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể để phân tích phạm trù hàng hóa.

Sự khác biệt cốt lõi giữa lôgíc hình thức và lôgíc biện chứng Hêghen là gì? Lôgíc hình thức của Arixtốt nghiên cứu các hình thức tư duy ở trạng thái tĩnh, bất biến dựa trên luật đồng nhất A = A. Trong khi đó, lôgíc biện chứng Hêghen xem xét tư duy trong sự vận động, chuyển hóa không ngừng và thừa nhận đồng nhất cụ thể chứa đựng sự khác biệt và mâu thuẫn nội tại.

Tại sao việc xuất bản tác phẩm Tiểu lôgíc năm 2008 tại Việt Nam lại là cột mốc quan trọng? Trước năm 2008, phần lớn giới nghiên cứu triết học tại Việt Nam phải tiếp cận Hêghen gián tiếp qua các tài liệu trích dẫn tiếng Nga hoặc bản dịch thứ cấp. Bản dịch tiếng Việt của Bùi Văn Nam Sơn năm 2008 đã cung cấp văn bản gốc chuẩn xác, thúc đẩy hơn 50 công trình nghiên cứu chuyên sâu về triết học Cổ điển Đức trong giai đoạn tiếp theo.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện các điều kiện lịch sử - xã hội và 4 tiền đề lý luận quan trọng (Heraclit, Platôn, Spinoza, Cantơ, Phichtơ, Senlinh) hình thành nên triết học Hêghen.
• Hệ thống hóa thành công tiến trình tự vận động của tư duy qua 3 nấc thang phạm trù: Tồn tại, Bản chất và Khái niệm trong tác phẩm Tiểu lôgíc (1830).
• Làm sáng tỏ giá trị cách mạng của phép biện chứng và chỉ ra hạn chế của hệ thống duy tâm khách quan dưới góc độ triết học Mácxít.
• Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực với 110 danh mục nghiên cứu, phục vụ đắc lực cho công tác đào tạo sau đại học chuyên ngành triết học tại Việt Nam.
• Kế hoạch tiếp theo giai đoạn 2026 - 2030 là mở rộng nghiên cứu sang 2 bộ phận còn lại của Bách khoa thư: Triết học tự nhiên và Triết học tinh thần.

Quý độc giả, học viên và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội để phục vụ cho các đề tài học thuật chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của nền văn minh công nghiệp trong lịch sử nhân loại. Trong khi các nước Tây Âu có những bước chuyển biến nhảy vọt như vậy thì nước Đức lúc này vẫn là một quốc gia phong kiến lạc hậu, Liên bang Đức chỉ tồn tại về mặt hình thức, còn trên thực tế đất nước vẫn phân tán thành nhiều tiểu vương quốc tách biệt nhau, tình trạng cát cứ vẫn còn tồn tại. Cùng với đó kinh tế kém phát triển, manh mún, không đủ sức mạnh, năm 1822 cả 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nước Đức mới chỉ có 2 máy hơi nước, nông nghiệp đình đốn. Về chính trị, triều đình vua Phổ Phriđrích Vinhem vẫn ngoan cố tăng cường quyền lực và duy trì chế độ quân chủ phong kiến thối nát, cản trở đất nước phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa.

Chính sự phân tán của nước Đức làm cho giai cấp tư sản Đức không đủ sức mạnh và bản lĩnh để lật đổ chế độ phong kiến Phổ, ngược lại còn thoả hiệp với chế độ đó để cai trị đất nước. Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất phát triển nhanh và quan hệ sản xuất đã lỗi thời ngày càng bộc lộ gay gắt và được thể hiện ngay trong những tác phẩm của các đại biểu triết học cổ điển Đức. Họ là những người thể hiện thế giới quan và ý thức hệ của giai cấp tư sản Đức cuối thế kỷ XVII - nửa đầu thế kỷ XIX. Nhận thấy sự trì trệ của xã hội Đức phong kiến thời đó, được sự cổ vũ của giai cấp tư sản nhiều nước, họ biểu thị nguyện vọng tiến bộ của giai cấp tư sản đấu tranh vì một trật tự xã hội mới ở Đức, nhằm đem lại sự thịnh vượng, phồn vinh và thống nhất đất nước.

Nhưng khác với giai cấp tư sản ở các nước Tư bản phát triển, giai cấp tư sản Đức đã từng thoả hiệp với tầng lớp quý tộc Phổ, giữ lập trường cải lương trong quá trình phát triển đất nước. Điều đó thể hiện tính chất yếu kém, mâu thuẫn của giai cấp tư sản Đức, chính vì vậy những tư tưởng trong triết học cổ điển Đức mang tính trừu tượng, khó hiểu và mâu thuẫn, mặc dù thành công của cách mạng tư sản Pháp (1789 - 1794) đã thức tỉnh giai cấp tư sản Đức đấu tranh dũng cảm hơn, nhưng chưa đạt được tính kiên quyết và triệt để. Tuy lạc hậu về kinh tế và chính trị nhưng nước Đức thời kỳ này lại đạt được sự phát triển rực rỡ về triết học, văn hoá và nghệ thuật. Đây là quê hương của nhiều nhà tư tưởng, nhà văn, nhà thơ nổi tiếng thế giới như Gớt, Sinlơ, Hécđơ, Vônphơ, Lessing,… Một mặt họ tiếp thu những di sản tư tưởng và văn hoá Đức truyền thống, kế thừa các quan điểm của Nicôlai Kuzan, Lépnít… mặt khác, kết hợp với tư tưởng Khai sáng và văn hoá Pháp thế kỷ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] XVIII, từ đó tạo nên những nét đặc trưng cơ bản của văn hoá Tây Âu thời kỳ Cận đại.

Bối cảnh lịch sử đó ở Tây Âu và nước Đức đặt trước các nhà triết học nhiều vấn đề cần giải quyết, tư tưởng siêu hình học thế kỷ XVII (với các đại biểu chính như Đềcáctơ, Xpinôza, Lépnít…) từng đóng vai trò to lớn trong việc phát triển tư duy lý luận và hệ thống hoá tri thức con người đã không còn đáp ứng được nhu cầu phát triển của thực tiễn và tư tưởng Tây Âu thế kỷ XVIII nữa, khi mà hàng loạt các khoa học đã đủ sức phát triển tách ra khỏi cái nôi triết học của mình, trở thành những lĩnh vực nghiên cứu độc lập. Ngay từ cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII, đã xuất hiện những xu hướng xét lại siêu hình học và các giá trị tư tưởng truyền thống. Tuy nhiên, triết học Tây Âu Phục hưng và Cận đại (ngay cả triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII) tuy từng là ngọn cờ lý luận của giai cấp tư sản tiến hành các cuộc cách mạng xã hội, phát triển phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, nhưng về cơ bản vẫn chưa thoát khỏi quan niệm cơ học về thế giới, tư duy siêu hình thống trị trong thời kỳ này không còn khả năng lý giải bản chất của thực tiễn xã hội đang diễn ra cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Thực tiễn trên đặt ra một yêu cầu cấp bách là phải có cách nhìn mới về các hiện tượng tự nhiên và tiến trình lịch sử nhân loại, cần có quan điểm mới về khả năng và hoạt động của con người.

Và triết học cổ điển Đức với các đại biểu I. Cantơ, Phichtơ, Senlinh, Hêghen, Phoiơbắc ra đời nhằm đáp ứng những sứ mệnh lịch sử đó của không chỉ riêng nước Đức, mà cả phương Tây nói chung. Triết học của họ được xem như những cơ cấu tinh thần thống nhất, với việc đề cao vai trò của triết học trong lịch sử loài người, trong phát triển văn hoá của thế giới. Triết học có sứ mệnh tinh thần cao cả là thực hiện một sự phản tư sâu rộng và tràn đầy tinh thần phê phán đối với hoạt động sống của con người.

Hêghen từng coi triết học là thời đại đương thời của nó được tư 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] duy nhận thức, ông đề cao triết học vì nó là một khoa học chặt chẽ và có hệ thống, triết học được củng cố bởi khoa học để quay trở lại cung cấp những định hướng nhân văn và phương pháp luận cho khoa học. Họ cũng đặc biệt đề cao vai trò tích cực của hoạt động con người, thực hiện bước ngoặt trong lịch sử tư tưởng phương Tây từ chỗ chủ yếu bàn về những vấn đề bản thể luận, nhận thức luận… đến chỗ coi con người như một chủ thể hoạt động là nền tảng và điểm xuất phát của mọi vấn đề triết học. Các nhà triết học cố gắng suy luận về con người nhờ nghiên cứu những hình thức hoạt động khác nhau của con người, kể cả hoạt động xã hội, bàn luận về xã hội, con người xã hội trong khuôn khổ của triết học như triết học pháp quyền, triết học đạo đức, triết học lịch sử toàn cầu, triết học nghệ thuật và triết học tôn giáo. Với Hêghen, ông khẳng định con người là sản phẩm của một thời đại lịch sử nhất định nên mang bản chất xã hội.

Ông đề cao sức mạnh trí tuệ và hoạt động của con người đến mức cực đoan, thần thánh hoá con người, coi con người là chúa tể của tự nhiên, bản thân tự nhiên cũng chỉ là kết quả hoạt động của con người. Triết học cổ điển Đức dựa trên một cách nhìn biện chứng về thế giới hiện thực mà hạt nhân của nó là quan điểm chỉnh thể, phát triển về thế giới. Quan điểm phát triển được áp dụng vào nghiên cứu tất cả mọi lĩnh vực sinh hoạt của con người: tự nhiên, xã hội, con người, nhận thức, khoa học. Với việc phát hiện ra những quy luật và các phạm trù cơ bản của phép biện chứng, Hêghen đã xây dựng nó trở thành một khoa học về sự phát triển của tất thảy mọi sự vật và tư tưởng.

Ý nghĩa thực sự cách mạng và khoa học của triết học Hêghen ở chỗ nó đã vĩnh viễn kết liễu tính tối hậu của những kết quả của tư tưởng và hành động con người. Theo Hêghen, chân lý mà triết học có nhiệm vụ phải nhận thức, không còn là một tập hợp những nguyên lý giáo điều, những kết luận có sẵn mà chân lý nằm trong chính quá trình nhận thức, trong 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sự phát triển lịch sử lâu dài của khoa học. Để nhận thức được chân lý thì nguyên tắc chung chính là tôn trọng và đi theo con đường lý tính vạch ra. Không thể xem xét sự phát triển của lịch sử nhờ tiên tri, trực giác mà cần phải nghiên cứu nó trên cơ sở khoa học lý luận.

Với cách nhìn biện chứng bao quát toàn bộ hiện thực, triết học cổ điển Đức tập trung soi tỏ nguyên tắc tự do và những giá trị nhân văn khác. Nó cũng tiến hành hệ thống hoá toàn bộ những tri thức và thành tựu mà nhân loại đạt được từ trước tới giờ. Hêghen có ý đồ xây dựng một hệ thống triết học vạn năng làm nền tảng cho toàn bộ thế giới quan con người, khôi phục quan niệm coi triết học là khoa học của các khoa học. Thực tiễn nước Đức đã tạo ra những yêu cầu buộc triết học phải chuyển mình mạnh mẽ, đòi hỏi các nhà tư tưởng phải có một cái nhìn mới, phản ánh đúng hiện thực cũng như vạch ra con đường để đưa nước Đức thoát khỏi tình trạng kém phát triển về kinh tế, chính trị so với các nước khác.

Và các nhà triết học cổ điển Đức đã làm được nhiều cho dân tộc mình và cho nhân loại. Có thể khái quát thành một số điểm nổi bật sau: Thứ nhất, thành tựu triết học cơ bản của thời đại này là phép biện chứng, mặc dù còn trên cơ sở duy tâm nhưng nó đã mở ra một hướng đi mới cho tư duy con người. Những nguyên tắc lịch sử, lôgíc đã ăn sâu vào tư duy triết học hình thành tư tưởng lôgíc học biện chứng mới. Thứ hai, mối quan hệ giữa chủ thể nhận thức và khách thể nhận thức được xem xét trong sự tác động qua lại hai chiều, đặc biệt nhấn mạnh tính tích cực của ý thức, sự thâm nhập của chủ thể vào khách thể và sự tương tác liên tục giữa chúng.

Thứ ba, lĩnh vực tinh thần được nghiên cứu trên quy mô rộng hơn, nó bao gồm cả những quá trình hữu thức, vô thức chưa kiểm soát được. Tính có hệ thống của tư duy còn bao gồm cả tính tự sinh, hoạt động vô 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thức của con người hiện diện cả trong hành vi sáng tạo là nơi vai trò quyết định thuộc về trí tưởng tác tạo. Thứ tư, xã hội được xem xét trong tính quy luật của nó trải qua các giai đoạn phát triển hợp quy luật trong lịch sử. Thứ năm, triết học cổ điển Đức đi sâu nghiên cứu nhiều vấn đề thẩm mỹ học, đạo đức học và chủ nghĩa nhân bản, những vấn đề cốt lõi liên quan đến con người cũng như các hình thái ý thức của xã hội loài người.