Chuyên đề lý luận văn học: Khái niệm và phương thức biểu hiện của thơ

Tài liệu Lý học về thơ: khái niệm và biểu hiện tổng hợp lý thuyết và thực hành, phục vụ học tập ngành phục vụ đào tạo và nghiên c

• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Lý luận văn học về thơ: Khái niệm và biểu hiện
• Loại tài liệu: Chuyên đề

Mục lục chi tiết

• 1. KHÁI NIỆM THƠ
• 1.1. Ở Trung Quốc thời trung đại
• 1.2. Ở Việt Nam thời hiện đại
• 1.2.1. Khái quát
• 1.2.2. Về hình thức nghệ thuật
• 1.2.3. Về nội dung, ý nghĩa
• 1.2.4. Về giá trị, chức năng, tư tưởng
• 2. PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN CỦA THƠ
• 3. NGÔN NGỮ THƠ
• 3.1. Ngôn ngữ thơ
• 3.1.1. Ngôn ngữ thơ trước hết cũng mang đặc trưng của ngôn ngữ nghệ thuật nói chung
• 3.1.2. Đặc điểm của ngôn ngữ thơ
• 3.1.3. Đặc trưng của ngôn ngữ thơ
• 3.2. Ngôn ngữ thơ giàu chất nhạc và chất họa

Tóm tắt

I. Lý luận văn học về thơ Tổng quan khái niệm đặc trưng

Thơ là một trong những hình thức sáng tác văn học lâu đời nhất của nhân loại. Việc xác định một định nghĩa bao quát, thể hiện đầy đủ bản chất của thơ không hề dễ dàng. Trong nền lý luận văn học cổ điển Trung Hoa, khái niệm “thơ là gì?” đã được đề cập từ rất sớm. Khoảng 1500 năm trước, trong cuốn Văn tâm điêu long, Lưu Hiệp đã chỉ ra ba yếu tố cơ bản cấu thành nên một bài thơ: tình cảm, ý nghĩa (tình văn), ngôn ngữ (hình văn) và âm thanh (thanh văn). Bạch Cư Dị, kế thừa quan niệm của Lưu Hiệp, nhấn mạnh các yếu tố then chốt tạo nên sự tồn tại của thơ: “Cái cảm hóa được lòng người chẳng gì trọng yếu bằng tình cảm, chẳng gì đi trước được ngôn ngữ, chẳng gì gần gũi bằng âm thanh, chẳng gì sâu sắc bằng ý nghĩa. Với thơ, gốc là tình cảm, mầm lá là ngôn ngữ, hoa là âm thanh, quả là ý nghĩa”. Quan niệm này không chỉ nêu các yếu tố cấu thành tác phẩm mà còn chỉ ra mối quan hệ gắn bó giữa chúng, như gốc rễ, mầm lá, hoa, quả trong một thể thống nhất. Đây có thể coi là quan niệm toàn diện và sâu sắc nhất về thơ trong lý luận văn học cổ điển Trung Hoa.

Ở Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu cũng đưa ra các quan niệm khác nhau về thơ. Trước hết, cần khẳng định thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh đời sống, là thể loại ra đời đầu tiên, có phạm vi phổ biến rộng và sâu. Về hình thức nghệ thuật, thơ là hình thức cấu tạo ngôn từ đặc biệt. Việc sắp xếp các câu thơ như những đơn vị nhịp điệu tạo nên một hình thức có tính tạo hình, thành một cấu trúc đặc biệt. Mỗi câu thơ đều là một cách sắp xếp có dụng ý qua cách dùng từ, hình ảnh, số chữ, nhịp điệu, hiệp vần, phối thanh, các biện pháp tu từ… Về bản chất, thơ là một thể loại trữ tình, là tiếng nói tâm hồn của con người, là tiếng nói của cảm xúc. Nguyễn Đình Thi khẳng định: “Thơ là tiếng nói đầu tiên, là tiếng nói thứ nhất của tâm hồn con người khi đụng chạm với cuộc sống”. Thơ ca bao giờ cũng là tấm gương phản ánh cuộc sống và đặc biệt thể hiện đời sống tâm hồn con người. Thơ là trạng thái tình cảm cao độ, tràn đầy đòi hỏi phải được thể hiện qua hình thức nghệ thuật. Xuân Diệu khẳng định “Thơ phải xuất phát từ thực tại, từ đời sống, nhưng phải đi qua một tâm hồn, một trí tuệ và khi đã đi qua như vậy, tâm hồn, trí tuệ ấy phải in dấu vào đó thật sâu sắc, càng cá thể, càng độc đáo, càng hay, thơ là tiếng gọi đàn, là sự đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu của những con người.

1.1. Định nghĩa thơ trong lý luận văn học phương Đông

Trong lý luận văn học phương Đông, đặc biệt là Trung Quốc, khái niệm thơ đã được hình thành từ rất sớm. Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long đã đề cập đến ba yếu tố cốt lõi tạo nên thơ: tình cảm, ngôn ngữ và âm thanh. Quan niệm này nhấn mạnh sự hài hòa giữa nội dung (tình cảm, ý nghĩa) và hình thức (ngôn ngữ, âm thanh). Đến đời Đường, Bạch Cư Dị đã cụ thể hóa mối quan hệ giữa các yếu tố này, so sánh chúng với gốc rễ, mầm lá, hoa, quả của một cái cây. Điều này cho thấy quan niệm về thơ không chỉ dừng lại ở việc liệt kê các thành phần mà còn chú trọng đến sự liên kết hữu cơ giữa chúng, tạo nên một chỉnh thể thống nhất và sống động. Đây là một trong những quan niệm toàn diện và sâu sắc nhất về thơ trong lý luận văn học cổ điển Trung Hoa, ảnh hưởng lớn đến cách nhìn nhận và sáng tác thơ ca sau này.

1.2. Quan niệm về thơ trong văn học Việt Nam hiện đại

Ở Việt Nam hiện đại, khái niệm “thơ là gì?” cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến với nhiều quan niệm, nhiều khuynh hướng khác nhau. Tuy nhiên, có thể thấy một điểm chung là sự nhấn mạnh vào vai trò của cảm xúc và đời sống tâm hồn trong thơ. Thơ được coi là tiếng nói của cảm xúc, là sự phản ánh của đời sống tâm hồn con người. Các nhà thơ và nhà nghiên cứu văn học Việt Nam cũng chú trọng đến hình thức nghệ thuật của thơ, coi đó là yếu tố quan trọng để thể hiện và truyền tải cảm xúc. Sự kết hợp giữa nội dung và hình thức, giữa cảm xúc và ngôn ngữ, là yếu tố then chốt tạo nên giá trị của một tác phẩm thơ chân chính. Cách định nghĩa về thơ của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học có thể xem là chung nhất: "Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu".

1.3. Bản chất và vai trò của thơ trong đời sống tinh thần

Thơ không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng của đời sống tinh thần. Thơ giúp con người khám phá và diễn tả những cảm xúc sâu kín, những suy tư về cuộc đời và thế giới xung quanh. Thơ có khả năng kết nối con người với nhau, tạo ra sự đồng cảm và chia sẻ. Thơ cũng có thể là nguồn cảm hứng, động lực để con người vượt qua khó khăn và hướng tới những điều tốt đẹp hơn. Trong xã hội hiện đại, thơ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng tâm hồn và làm phong phú đời sống tinh thần của con người. “Thơ là tiếng gọi đàn, là sự đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu của những con người" - Xuân Diệu

II. Biểu hiện thơ ca Phân tích phương thức trữ tình đặc trưng

Thơ là một thể loại văn học thuộc phương thức biểu hiện trữ tình. Yếu tố trữ tình giữ vai trò cốt lõi trong tác phẩm, tác động đến người đọc bằng sự nhận thức cuộc sống, những liên tưởng, tưởng tượng phong phú. Nhân vật trữ tình, hay còn gọi là chủ thể trữ tình, là người trực tiếp cảm nhận và bày tỏ niềm rung động trong thơ trước sự kiện. Đây là cái tôi thứ hai của nhà thơ, gắn bó máu thịt với tư tưởng, tình cảm của nhà thơ. Tuy vậy, không thể đồng nhất nhân vật trữ tình với tác giả. Thơ là tiếng nói của tình cảm con người, những rung động của trái tim trước cuộc đời.

Thơ thường không trực tiếp kể về sự kiện, nhưng bao giờ cũng có ít nhất một sự kiện làm nảy sinh rung động thẩm mĩ mãnh liệt trong tâm hồn nhà thơ mà văn bản thơ là sự thể hiện của niềm rung động ấy. Một miếng trầu, một cái bánh trôi nước, một tiếng gà gáy canh khuya có thể là những sự kiện gây cảm xúc. Thơ thường có dung lượng câu chữ ngắn hơn các thể loại khác. Hệ quả là nhà thơ biểu hiện cảm xúc của mình một cách tập trung hơn thông qua hình tượng thơ, đặc biệt thông qua ngôn ngữ nghệ thuật, qua dòng thơ, qua vần điệu, tiết tấu. Nhiều khi, cảm xúc vượt ra ngoài cái vỏ chật hẹp của ngôn từ, cho nên mới có chuyện “ý tại ngôn ngoại”. Do đó, thơ có thể tạo điều kiện cho người đọc thực hiện vai trò “đồng sáng tạo” để phát hiện đời sống, khiến người đọc phải suy nghĩ, trăn trở để tìm kiếm ý đồ nghệ thuật của tác giả cũng như những điểm đặc sắc trong tư duy nghệ thuật của mỗi nhà thơ.

Thơ chú trọng đến cái đẹp, phần thi vị của tâm hồn con người và cuộc sống khách quan. Vẻ đẹp và tính chất gợi cảm, truyền cảm của thơ có được còn do ngôn ngữ thơ cô đọng, hàm súc, giàu hình ảnh và nhạc điệu. Sự phân dòng, và hiệp vần của lời thơ, cách ngắt nhịp, sử dụng thanh điệu.làm tăng sức âm vang và lan tỏa, thấm sâu của ý thơ. Nhà thơ Sóng Hồng viết: “Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý, tinh vi. Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng. Nhưng thơ là có tình cảm, lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có nghệ thuật. Tình cảm và lí trí ấy được diễn đạt bằng những hình tượng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên nhạc điệu khác thường”.

2.1. Vai trò của nhân vật trữ tình trong biểu hiện cảm xúc

Nhân vật trữ tình là yếu tố quan trọng trong thơ, đóng vai trò là người trực tiếp thể hiện cảm xúc và suy tư của tác giả. Không nên đồng nhất nhân vật trữ tình với tác giả. Nhân vật trữ tình có thể là cái tôi cá nhân của nhà thơ, hoặc là một hình tượng nghệ thuật được xây dựng để biểu đạt một trạng thái cảm xúc, một quan điểm nào đó. Thông qua nhân vật trữ tình, nhà thơ có thể tự do thể hiện những cảm xúc sâu kín, những suy tư triết lý, những ước mơ và khát vọng. Sự thành công của một bài thơ phụ thuộc rất nhiều vào việc xây dựng và thể hiện nhân vật trữ tình một cách sinh động và chân thực. Nhân vật trữ tình có mối quan hệ mật thiết với tác giả, gắn bó máu thịt với tư tưởng và tình cảm của nhà thơ.

2.2. Sự kiện và rung động thẩm mỹ trong sáng tác thơ ca

Thơ thường không trực tiếp kể chuyện, nhưng luôn có một sự kiện làm nảy sinh rung động thẩm mĩ mãnh liệt trong tâm hồn nhà thơ. Sự kiện này có thể là một biến cố lớn trong cuộc đời, một cảnh đẹp thiên nhiên, một cuộc gặp gỡ tình cờ, hay thậm chí chỉ là một khoảnh khắc thoáng qua. Điều quan trọng là sự kiện đó phải chạm đến trái tim của nhà thơ, khơi gợi những cảm xúc sâu sắc và thôi thúc họ sáng tác. Văn bản thơ là sự thể hiện của niềm rung động ấy, được diễn tả bằng ngôn ngữ giàu hình ảnh, nhạc điệu và cảm xúc. Những sự kiện đời thường cũng có thể trở thành nguồn cảm hứng sáng tác cho nhà thơ.

2.3. Tính hàm súc và vai trò đồng sáng tạo của người đọc

Thơ thường có dung lượng ngắn gọn, ngôn ngữ cô đọng và hàm súc. Điều này đòi hỏi nhà thơ phải sử dụng ngôn ngữ một cách tinh tế, lựa chọn những hình ảnh, biểu tượng có sức gợi lớn để truyền tải ý nghĩa. Đồng thời, tính hàm súc của thơ cũng tạo điều kiện cho người đọc tham gia vào quá trình “đồng sáng tạo”. Người đọc phải sử dụng trí tưởng tượng, kinh nghiệm sống và khả năng cảm thụ để giải mã những ẩn ý, khám phá những tầng nghĩa sâu xa trong bài thơ. Chính sự tương tác giữa tác giả và người đọc, giữa văn bản và cảm nhận cá nhân, tạo nên sự phong phú và đa dạng của thơ. Thơ có khả năng tạo điều kiện cho người đọc thực hiện vai trò “đồng sáng tạo” để phát hiện đời sống.

III. Ngôn ngữ thơ ca Cách sử dụng từ ngữ hình ảnh nhạc điệu

Ngôn ngữ thơ trước hết mang đặc trưng của ngôn ngữ nghệ thuật nói chung: Ngôn ngữ chính là chất liệu và công cụ của nhà văn, nhà thơ. Ngôn ngữ trong văn học vốn dựa vào ngôn ngữ đời sống nhưng không phải là ngôn ngữ của đời sống hàng ngày mà là ngôn ngữ được nghệ thuật hóa, cách điệu hóa. Nhà văn, nhà thơ sử dụng ngôn ngữ một cách trau chuốt, sang tạo để thành một thớ ngôn ngữ giàu có, sang trọng và đẹp đẽ. Ngôn ngữ văn học phải có các đặc trưng như: tính hệ thống, tính chính xác, tính truyền cảm, tính hình tượng, tính hàm súc, đa nghĩa, tính cá thể hóa… Ngoài ra ngôn ngữ văn học cần phải trong sáng, phù hợp chuẩn mực để người tiếp nhận có thể hiểu và chấp nhận sự mới lạ.

Ngôn ngữ thơ chủ yếu là ngôn ngữ của nhân vật trữ tình. Ý nghĩa của văn bản thơ muốn biểu đạt thường không được thể hiện trực tiếp, đầy đủ qua lời thơ mà qua lời thơ, tứ thơ, giọng điệu, hình ảnh, biểu tượng thơ gợi nên. Ngôn ngữ thơ thiên về khơi gợi, giữa các câu thơ có nhiều khoảng trống đòi hỏi người đọc phải chủ động liên tưởng, tưởng tượng, thể nghiệm thì mới hiểu hết sự phong phú của ý thơ bên trong. Ngôn ngữ thơ trước hết là ngôn ngữ đời sống, và nhiều khi không khác biệt với ngôn ngữ đời sống. Tuy nhiên, ngôn ngữ thơ không hẳn là thứ ngôn ngữ nguyên sinh của đời sống mà là ngôn ngữ của sự sáng tạo, không ngừng biến sinh và có ma lực riêng nhiều khi thoát khỏi ý thức của người cầm bút trở thành một ám ảnh vô thức.

Ngôn ngữ thơ là ngôn ngữ được chưng cất công phu vì "bài thơ là tổ chức ở trình độ cao của ngôn ngữ, một tổ chức chặt chẽ, tinh tế của ngôn ngữ" hoặc "thơ là phần tinh lọc nhất của ngôn ngữ".Bởi vậy ngôn ngữ thơ góp phần tích cực tạo nên giá trị thẩm mĩ, làm phong phú thêm ngôn ngữ đời sống. Thơ phải giúp nhà thơ bộc lộ tư tưởng, tình cảm nên tư tưởng trong ngôn ngữ thơ như chiếc dây diều đưa thơ cất cánh bay cao, bay xa trong bầu trời của thực và mộng vừa neo thơ lại bầu khí quyển của đời sống. Nhìn chung, ngôn ngữ thơ có vai trò, sức mạnh vô song mà ngôn ngữ các thể laoij khác khó có thể có được. Ngôn ngữ thơ có thể tác động mạnh đến người đọc và nâng cao nhà thơ lên một tầm mới, làm nên tên tuổi nhà thơ.

3.1. Đặc trưng của ngôn ngữ thơ so với ngôn ngữ văn xuôi

So với ngôn ngữ văn xuôi, ngôn ngữ thơ trữ tình có những điểm khác biệt như giàu tính nhạc, họa, hàm súc và truyền cảm. Trong khi văn xuôi hướng đến sự rõ ràng, mạch lạc và chi tiết, thì ngôn ngữ thơ lại chú trọng đến sự gợi cảm, biểu tượng và ẩn ý. Thơ có thể sử dụng những từ ngữ, hình ảnh quen thuộc nhưng được sắp xếp, phối hợp một cách độc đáo, tạo ra những hiệu ứng thẩm mỹ đặc biệt. Ngôn ngữ thơ cũng thường sử dụng nhiều biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, nhân hóa để tăng tính biểu cảm và gợi hình.

3.2. Chất nhạc và chất họa trong ngôn ngữ thơ trữ tình

Chất nhạc và chất họa là hai yếu tố quan trọng tạo nên vẻ đẹp của ngôn ngữ thơ. Chất nhạc thể hiện ở nhịp điệu, vần điệu, âm thanh của từ ngữ, tạo nên sự du dương, êm ái hoặc mạnh mẽ, hào hùng. Chất họa thể hiện ở hình ảnh, màu sắc, đường nét được gợi lên từ ngôn ngữ, tạo nên những bức tranh sống động và giàu cảm xúc. Sự kết hợp hài hòa giữa chất nhạc và chất họa giúp ngôn ngữ thơ trở nên giàu sức gợi, dễ đi vào lòng người và tạo ra những ấn tượng khó phai. Chất nhạc và chất họa bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau, tạo nên một không gian nghệ thuật đa chiều và phong phú.

3.3. Vai trò của hàm súc và truyền cảm trong thơ

Tính hàm súc và tính truyền cảm là hai đặc trưng quan trọng của ngôn ngữ thơ. Hàm súc có nghĩa là khả năng diễn đạt ý nghĩa sâu xa bằng ngôn ngữ cô đọng, ít lời mà nói được nhiều ý. Truyền cảm là khả năng khơi gợi cảm xúc, tạo ra sự đồng cảm và kết nối giữa tác giả và người đọc. Ngôn ngữ thơ có khả năng truyền tải cảm xúc mạnh mẽ của nhà thơ đến người đọc. Sự hàm súc của ngôn ngữ thơ, vì vậy, chứa đựng các thuộc tính khác. Hàm súc cũng có nghĩa là phải chính xác, giàu hình tượng, có tính truyền cảm và thể hiện cá tính của người nghệ sỹ.

IV. Âm điệu trong thơ Tạo nên sự rung cảm và lay động lòng người

Âm điệu là sự hòa điệu giữa cảm xúc thơ và tiết điệu ngôn ngữ, là dạng thức hết sức vi diệu của điệu hồn trong thơ. Cảm xúc được gợi ra từ nghệ thuật tổ chức các yếu tố: thể thơ, nhịp điệu, thanh điệu, vần điệu, giọng điệu… thể hiện điệu hồn, chiều sâu xúc cảm, tinh thần của bài thơ.=> Âm điệu là phương tiện đắc lực trong việc thể hiện cảm xúc và linh hồn của bài thơ, cảm xúc hóa thân trong âm điệu thơ. Đặc trưng của thơ là trữ tình, nghiêng về biểu hiện thế giới chủ quan của con người với trạng thái tình cảm, rung động (thơ là tiếng lòng, là rung cảm mãnh liệt của nhà thơ trước cuộc sống). Nội dung cảm xúc trong thơ được thể hiện qua âm điệu, cụ thể là qua cách tổ chức ngôn từ đặc biệt, hàm súc, giàu nhạc tính, cụ thể các yếu tố: thể thơ, nhịp điệu, vần điệu, thanh điệu, giọng điệu…

Đọc thơ, cảm được âm điệu coi như đã nhập được vào hồn thơ, chạm vào được “cõi thơ” thực sự. Trong thực tế, có rất nhiều bài thơ mà sức hấp dẫn, sức sống của nó trong lòng người đọc bắt đầu từ âm điệu. Vì âm điệu tạo nên sự hấp dẫn cho bài thơ về mặt nghệ thuật, đặc biệt là âm vang của lời thơ. Dẫn dắt, hòa điệu tâm hồn người đọc vào thế giới cảm xúc lắng sâu cùng điệu hồn thi phẩm. Mỗi thi phẩm có một âm điệu riêng với cách tổ chức các yếu tố nghệ thuật riêng. Chỉ khi bài thơ là kết quả của sự rung động mãnh liệt và sự sáng tạo độc đáo trong cách tổ chức ngôn từ thì âm điệu thơ mới trở nên ngân vang. Như thế, âm điệu đã trở thành tín hiệu thẩm mĩ quan trọng của bài thơ.

Từ phương diện âm điệu, có thể thấy được thực tài, thực tâm của người nghệ sĩ, đó cũng là một yêu cầu để thi phẩm có sức sống lâu bền trong lòng người đọc. Vai trò của nhịp điệu trong thơ: Cảm nhận được nhịp điệu của thơ sẽ tạo nên sự khám phá mới, thú vị. Nhịp điệu trở thành ngôn ngữ đặc biệt của thơ, nó biểu hiện được bao ý tình mà từ ngữ không thể nói hết được. Đọc bài thơ giàu tính nhạc, người đọc như được sống trong cảm giác mới mà trước đó chưa từng biết. Nhịp điệu trong thơ làm tăng thông tin thẩm mỹ của bài thơ. Nhịp điệu của thơ bao hàm các yếu tố giai điệu (trầm - bổng), tiết tấu (mau - thưa), nhạc điệu (tính nhạc của thơ), ngắt trong câu, dấu câu, ngừng hết câu, dòng thơ, nhấn (từ láy, vần, từ Hán -Việt, điệp từ, từ địa phương .).

4.1. Mối quan hệ giữa cảm xúc và âm điệu trong thơ

Âm điệu trong thơ là sự kết hợp hài hòa giữa cảm xúc và hình thức ngôn ngữ. Cảm xúc là nguồn gốc, là nội dung của thơ, còn âm điệu là phương tiện để biểu đạt và truyền tải cảm xúc đó. Một bài thơ hay phải có âm điệu phù hợp với cảm xúc chủ đạo, tạo nên sự cộng hưởng trong lòng người đọc. “Nghe được âm điệu thơ là đã phần nào nắm được cái hồn của bài thơ” (Chu Văn Sơn). Nghe được âm điệu là đã cảm được hồn của bài thơ. Sự tương tác giữa âm điệu và cảm xúc làm cho thơ trở nên sống động và có sức lay động.

4.2. Các yếu tố tạo nên âm điệu của một bài thơ

Nhiều yếu tố tạo nên âm điệu của một bài thơ, bao gồm: thể thơ, nhịp điệu, vần điệu, thanh điệu, giọng điệu. Thể thơ là hình thức cấu trúc tổng thể của bài thơ, quy định số lượng câu, số chữ trong mỗi câu và cách gieo vần. Nhịp điệu là sự lặp đi lặp lại của các yếu tố âm thanh, tạo nên sự cân đối và hài hòa cho bài thơ. Vần điệu là sự tương đồng về âm thanh giữa các từ ngữ, tạo nên sự liên kết và du dương cho bài thơ. Thanh điệu là sự biến đổi về cao độ của âm thanh, tạo nên sự trầm bổng và giàu biểu cảm cho bài thơ. Giọng điệu là thái độ, tình cảm của tác giả đối với đối tượng được miêu tả, tạo nên sắc thái riêng cho bài thơ. Tất cả các yếu tố này phối hợp với nhau tạo nên âm điệu đặc trưng của từng bài thơ.

4.3. Vai trò của âm điệu trong việc truyền tải ý nghĩa

Âm điệu không chỉ là một yếu tố hình thức mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải ý nghĩa của bài thơ. Một âm điệu phù hợp có thể làm nổi bật chủ đề, nhấn mạnh cảm xúc và gợi lên những liên tưởng sâu sắc trong lòng người đọc. Ngược lại, một âm điệu lạc lõng có thể làm giảm giá trị của bài thơ. Thơ có khả năng bộc lộ cảm xúc, chiều sâu tư tưởng của thi phẩm. Đọc thơ, cảm được âm điệu coi như đã nhập được vào hồn thơ, chạm vào được “cõi thơ” thực sự.

V. Phân tích ngôn ngữ thơ Tính nhạc và chất họa trong thơ

So với ngôn ngữ văn xuôi, ngôn ngữ thơ trữ tình có những điểm khác biệt như giàu tính nhạc, họa, hàm súc và truyền cảm: Thơ – nhạc – hoạ đều là các loại hình nghệ thuật, song có sự khác biệt, đặc biệt là về chất liệu xây dựng hình tượng nghệ thuật để phản ánh cuộc sống. Nếu hoạ dùng đường nét, màu sắc, nhạc dùng giai điệu, âm thanh thì thơ cũng như các tác phẩm văn chương lại sử dụng ngôn từ làm chất liệu. Ngôn từ có đặc điểm riêng: đó là chất liệu phi vật thể, vì vậy, tác động nhận thức không trực tiếp bằng các loại hình nghệ thuật khác song sức gợi mở của nó lại hết sức dồi dào, mạnh mẽ. Nó tác động vào liên tưởng của con người và khơi dậy những cảm nhận cụ thể về màu sắc, đường nét, hình khối, âm thanh, giai điệu. Cho nên, người xưa đã nói nhiều đến: Thi trung hữu họa, thi trung hữu nhạc. Chất liệu của hội họa là hình ảnh, đường nét, màu sắc, … Chất họa trong thơ nghĩa là nhà thơ dùng hình ảnh, màu sắc, đường nét làm phương tiện diễn đạt tình cảm của mình.

5.1. Nhạc tính trong thơ và nghệ thuật biểu hiện của nó

Tính nhạc trong thơ trước hết được gợi lên từ âm thanh trầm bổng của tự nhiên, đời sống được đưa vào trong thơ. Tính nhạc ở nghệ thuật biểu hiện: Theo các nhà nghiên cứu, nhạc tính trong thơ được thể hiện ra ở ba mặt cơ bản. Đó là: sự cân đối, sự trầm bổng và sự trùng điệp. Sự trầm bổng của ngôn ngữ thơ thể hiện ở cách hoà âm, ở sự thay đổi độ cao giữa hai nhóm thanh điệu. Sự trùng điệp của ngôn ngữ thơ thể hiện ở sự dùng vần, điệp từ, ngữ và điệp cú. Chúng có tác dụng như một phương tiện kết dính các dòng thơ lại với nhau thành một đơn vị thống nhất, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho trí nhớ vừa tạo nên vẻ đẹp trùng điệp cho ngôn ngữ thơ

5.2. Chất họa trong thơ hình ảnh màu sắc đường nét

Chất liệu của hội họa là hình ảnh, đường nét, màu sắc, … Chất họa trong thơ nghĩa là nhà thơ dùng hình ảnh, màu sắc, đường nét làm phương tiện diễn đạt tình cảm của mình. Thơ ca phản ánh cuộc sống qua hệ thống ngôn từ giàu hình ảnh. Không ở thể loại văn học nào ta bắt gặp nhiều hình ảnh, biểu tượng (hình ảnh có ngụ ý), hình tượng (hình ảnh có ngụ ý xuyên suốt tác phẩm) nổi bật như thơ ca. Hình ảnh trong thơ trở nên nổi bật vì nó mang màu sắc của cảm xúc mãnh liệt và trí tưởng tượng phong phú.

VI. Ngôn ngữ thơ giàu chất nhạc họa hàm súc truyền cảm

Đây là đặc điểm chung của ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương, nhưng do đặc trưng của thể loại mà nó biểu hiện một cách tập trung với yêu cầu cao nhất trong ngôn ngữ thơ. Nếu ngôn ngữ văn xuôi tự sự là ngôn ngữ của cuộc sống đời thường, nó chấp nhận mọi lớp từ, mọi biến thái, mọi chiều kích, thậm chí cả sự xô bồ, phồn tạp đến cực độ để tái hiện bộ mặt cuộc sống, tâm lý con người trong sự sâu rộng, đa chiều vốn có của nó thì ngôn ngữ thơ lại mang nặng tính "đặc tuyển". Chính sự hạn định số tiếng trong câu thơ, bài thơ buộc người nghệ sỹ phải "thôi xao", nghĩa là phải phát huy sự tư duy ngôn ngữ để lựa chọn từ ngữ cho tác phẩm. Tính hàm súc được hiểu là khả năng của ngôn ngữ có thể miêu tả mọi hiện tượng của cuộc sống một cách cô đọng, ít lời mà nói được nhiều ý, ý tại ngôn ngoại.

6.1. Tính hàm súc và chính xác trong ngôn ngữ thơ

Để đạt được tính hàm súc cao nhất, có thể biểu hiện được cái vô hạn của cuộc sống trong những cái hữu hạn của các đơn vị ngôn ngữ, thơ ca phải tính đến những kiểu tổ chức đặc biệt mà nhà nghiên cứu Phan Ngọc gọi là "quái đản". Dưới áp lực của cấu trúc ngôn ngữ khác thường này, ngữ nghĩa của từ trong thơ không dừng lại ở nghĩa gốc, nghĩa đen, nghĩa trong từ điển mà phong phú, sâu sắc, tinh tế hơn. Đó là thứ nghĩa được tạo sinh nhờ quan hệ và trong quan hệ. Định lượng số tiếng trong thơ cũng là tiền đề tạo ra sự xuất hiện với một mật độ dày đặc các phương tiện nghệ thuật trong thơ so với văn xuôi.

6.2. Tính truyền cảm và vai trò của ngôn ngữ thơ

Tính truyền cảm cũng là đặc trưng chung của ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương, bởi tác phẩm văn học là sản phẩm của cảm xúc của người nghệ sĩ trước cảnh đời, cảnh người, trước thiên nhiên. Cho nên, ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương phải biểu hiện được cảm xúc của tác giả và phải truyền được cảm xúc của tác giả đến người đọc, khơi dậy trong lòng người đọc những cảm xúc thẩm mĩ. Tuy nhiên, do đặc trưng của thơ là tiếng nói trực tiếp của tình cảm, trái tim nên ngôn ngữ thơ ca có tác dụng gợi cảm đặc biệt. Ngôn ngữ thơ không bao giờ là ngôn ngữ chú trọng miêu tả cái khách quan như ngôn ngữ trong tác phẩm tự sự. Lời thơ thường là lời đánh giá trực tiếp thể hiện quan hệ của chủ thể với cuộc đời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHUYÊN ĐỀ LÝ LUẬN: THƠ I. KHÁI NIỆM THƠ 1. Ở Trung Quốc thời trung đại Thơ là một hình thức sáng tác văn học đầu tiên của loài người. Thơ có lịch sử lâu đời như thế nhưng để tìm một định nghĩa thể hiện hết đặc trưng bản chất của nó cho việc nghiên cứu thơ ngày nay thì thật không dễ.

Trong nền lý luận văn học cổ điển Trung Hoa, khái niệm "thơ là gì?" đã được đề cập đến từ rất sớm. Cách đây khoảng 1500 năm, trong cuốn Văn tâm điêu long, Lưu Hiệp đã đề cập đến ba phương diện cơ bản cấu thành nên một bài thơ là tình cảm, ý nghĩa (tình văn), ngôn ngữ (hình văn) và âm thanh (thanh văn). Kế thừa quan niệm của Lưu Hiệp, đến đời Đường, Bạch Cư Dị đã nêu lên các yếu tố then chốt tạo thành điều kiện tồn tại của thơ: "Cái cảm hoá được lòng người chẳng gì trọng yếu bằng tình cảm, chẳng gì đi trước được ngôn ngữ, chẳng gì gần gũi bằng âm thanh, chẳng gì sâu sắc bằng ý nghĩa. Với thơ, gốc là tình cảm, mầm lá là ngôn ngữ, hoa là âm thanh, quả là ý nghĩa".

Quan niệm này không chỉ dừng lại ở việc nêu lên các yếu tố cấu thành tác phẩm mà còn chỉ ra mối quan hệ gắn bó giữa chúng, giống như gốc rễ, mầm lá, hoa, quả gắn liền với nhau trong một thể thống nhất hoàn chỉnh và sống động. Đây có thể coi là quan niệm về thơ toàn diện và sâu sắc nhất trong nền lý luận văn học cổ điển Trung Hoa. Ở Việt Nam thời hiện đại Khái niệm "thơ là gì?" cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến với nhiều quan niệm, nhiều khuynh hướng khác nhau. - Khái quát: Trước hết, cần khẳng định thơ là hình thức sáng tác văn học phản ảnh đời sống, là thể loại văn học ra đời đầu tiên, có phạm vi phổ biến rộng và sâu.

- Về hình thức nghệ thuật: Nhìn từ bên ngoài, thơ là hình thức cấu tạo ngôn từ đặc biệt. Việc sắp xếp các câu (dòng) thơ như những đơn vị nhịp điệu làm nên một hình thức có tính tạo hình, thành một cấu trúc đặc biệt. Mỗi câu thơ đều là một cách sắp xếp có dụng ý qua cách dùng từ, hình ảnh, số chữ, nhịp điệu, hiệp vần, phối thanh, các biện pháp tu từ… - Về nội dung, ý nghĩa: Về bản chất bên trong của thơ thì thơ là một thể loại trữ tình, là tiếng nói tâm hồn của con người. Thơ là tiếng nói của cảm xúc, là người thư kí trung thành của trái tim, là tiếng nói thầm của nội tâm sâu kín "Thơ là tiếng nói đầu tiên, là tiếng nói thứ nhất của tâm hồn con người khi đụng chạm với cuộc sống" (Nguyễn Đình Thi).

- Về giá trị, chức năng, tư tưởng: + Thơ ca bao giờ cũng là tấm gương phản ánh cuộc sống và đặc biệt thể hiện đời sống tâm hồn con người. + Thơ là trạng thái tình cảm, cảm xúc cao độ, tràn đầy đòi hỏi phải được thể hiện qua hình thức nghệ thuật. Con đường để thơ đến với người đọc là "từ trái tim 1 đến trái tim". Người nghệ sĩ từ chỗ rung động trước cái đẹp sẽ lan truyền những rung động đó tới người đọc.

+ Cảm xúc mạnh mẽ của nhà thơ có thể tạo nên những câu thơ có tầm tư tưởng tác động đến nhận thức của người đọc nên "Thơ không chỉ đưa ru mà còn thức tỉnh". Ở phương diện này, các thi sĩ huy động các thao tác của tư duy như phân tích, khái quát, tưởng tượng… để sáng tạo nghệ thuật tạo nên những câu thơ lấp lánh chất trí tuệ, triết lí. Hiện nay, cách định nghĩa về thơ của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học có thể xem là chung nhất: "Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu". Định nghĩa này đã nêu rõ nội dung của thơ là phản ánh đời sống, thể hiện tâm trạng, cảm xúc mạnh mẽ và hình thức nghệ thuật là ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu.

Đặc biệt, đã nêu rõ được sự khác biệt của ngôn ngữ thơ với ngôn ngữ trong những thể loại văn học khác. Và bao quát quá trình sáng tạo và ý nghĩa nội dung, tư tưởng của thơ, Xuân Diệu khẳng định “Thơ phải xuất phát từ thực tại, từ đời sống, nhưng phải đi qua một tâm hồn, một trí tuệ và khi đã đi qua như vậy, tâm hồn, trí tuệ ấy phải in dấu vào đó thật sâu sắc, càng cá thể, càng độc đáo, càng hay, thơ là tiếng gọi đàn, là sự đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu của những con người. PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN CỦA THƠ - Thơ là một thể loại văn học thuộc phương thức biểu hiện trữ tình. Thơ tác động đến người đọc bằng sự nhận thức cuộc sống, những liên tưởng, tưởng tượng phong phú; thơ được phân chia thành nhiều loại hình khác nhau, nhưng dù thuộc loại hình nào thì yếu tố trữ tình vẫn giữ vai trò cốt lõi trong tác phẩm.

- Nhân vật trữ tình (cũng gọi là chủ thể trữ tình, cái tôi trữ tình) là người trực tiếp cảm nhận và bày tỏ niềm rung động trong thơ trước sự kiện. Nhân vật trữ tình là cái tôi thứ hai của nhà thơ, gắn bó máu thịt với tư tưởng, tình cảm của nhà thơ. Tuy vậy, không thể đồng nhất nhân vật trữ tình với tác giả. - Thơ là tiếng nói của tình cảm con người, những rung động của trái tim trước cuộc đời.

- Thơ tuy biểu hiện những cảm xúc, tâm sự riêng tư, nhưng những tác phẩm thơ chân chính bao giờ cũng mang ý nghĩa khái quát về con người, về cuộc đời, về nhân loại, đó là cầu nối dẫn đến sự đồng cảm giữa người với người trên khắp thế gian này. - Thơ thường không trực tiếp kể về sự kiện, nhưng bao giờ cũng có ít nhất một sự kiện làm nảy sinh rung động thẩm mĩ mãnh liệt trong tâm hồn nhà thơ mà văn bản thơ là sự thể hiện của niềm rung động ấy. Một miếng trầu đem mời, một cái bánh trôi nước, một tiếng gà gáy canh khuya có thể là những sự kiện gây cảm xúc cho Hồ Xuân Hương; sự kiện Dương Khuê qua đời trong "Khóc Dương Khuê" (Nguyễn 2 Khuyến); cuộc đời tài hoa mệnh bạc của nàng Tiểu Thanh trong "Độc Tiểu Thanh kí" (Nguyễn Du),. - Thơ thường có dung lượng câu chữ ngắn hơn các thể loại khác (tự sự, kịch).

Hệ quả là nhà thơ biểu hiện cảm xúc của mình một cách tập trung hơn thông qua hình tượng thơ, đặc biệt thông qua ngôn ngữ nghệ thuật, qua dòng thơ, qua vần điệu, tiết tấu. Nhiều khi, cảm xúc vượt ra ngoài cái vỏ chật hẹp của ngôn từ, cho nên mới có chuyện “ý tại ngôn ngoại”. Do đó, thơ có thể tạo điều kiện cho người đọc thực hiện vai trò “đồng sáng tạo” để phát hiện đời sống, khiến người đọc phải suy nghĩ, trăn trở để tìm kiếm ý đồ nghệ thuật của tác giả cũng như những điểm đặc sắc trong tư duy nghệ thuật của mỗi nhà thơ. - Thơ chú trọng đến cái đẹp, phần thi vị của tâm hồn con người và cuộc sống khách quan.

Vẻ đẹp và tính chất gợi cảm, truyền cảm của thơ có được còn do ngôn ngữ thơ cô đọng, hàm súc, giàu hình ảnh và nhạc điệu. Sự phân dòng, và hiệp vần của lời thơ, cách ngắt nhịp, sử dụng thanh điệu.làm tăng sức âm vang và lan tỏa, thấm sâu của ý thơ. Bàn về đặc điểm này, nhà thơ Sóng Hồng viết: “Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý, tinh vi. Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng.

Nhưng thơ là có tình cảm, lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có nghệ thuật. Tình cảm và lí trí ấy được diễn đạt bằng những hình tượng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên nhạc điệu khác thường”. NGÔN NGỮ THƠ 1. Ngôn ngữ thơ a.

Ngôn ngữ thơ trước hết cũng mang đặc trưng của ngôn ngữ nghệ thuật nói chung: Ngôn ngữ chính là chất liệu và công cụ của nhà văn, nhà thơ. Ngôn ngữ trong văn học vốn dựa vào ngôn ngữ đời sống nhưng không phải là ngôn ngữ của đời sống hàng ngày mà là ngôn ngữ được nghệ thuật hóa, cách điệu hóa. Nhà văn, nhà thơ sử dụng ngôn ngữ một cách trau chuốt, sang tạo để thành một thớ ngôn ngữ giàu có, sang trọng và đẹp đẽ. Ngôn ngữ văn học phải có các đặc trưng như: tính hệ thống, tính chính xác, tính truyền cảm, tính hình tượng, tính hàm súc, đa nghĩa, tính cá thể hóa… Ngoài ra ngôn ngữ văn học cần phải trong sáng, phù hợp chuẩn mực để người tiếp nhận có thể hiểu và chấp nhận sự mới lạ.

Đặc điểm của ngôn ngữ thơ - Ngôn ngữ thơ chủ yếu là ngôn ngữ của nhân vật trữ tình. Ý nghĩa của văn bản thơ muốn biểu đạt thường không được thể hiện trực tiếp, đầy đủ qua lời thơ mà qua lời thơ, tứ thơ, giọng điệu, hình ảnh, biểu tượng thơ gợi nên. Ngôn ngữ thơ thiên về khơi gợi, giữa các câu thơ có nhiều khoảng trống đòi hỏi người đọc phải chủ động liên tưởng, tưởng tượng, thể nghiệm thì mới hiểu hết sự phong phú của ý thơ bên trong. 3 - Ngôn ngữ thơ trước hết là ngôn ngữ đời sống, và nhiều khi không khác biệt với ngôn ngữ đời sống.

Tuy nhiên, ngôn ngữ thơ không hẳn là thứ ngôn ngữ nguyên sinh của đời sống mà là ngôn ngữ của sự sáng tạo, không ngừng biến sinh và có ma lực riêng nhiều khi thoát khỏi ý thức của người cầm bút trở thành một ám ảnh vô thức. Ngôn ngữ thơ là ngôn ngữ được chưng cất công phu vì "bài thơ là tổ chức ở trình độ cao của ngôn ngữ, một tổ chức chặt chẽ, tinh tế của ngôn ngữ" hoặc "thơ là phần tinh lọc nhất của ngôn ngữ".Bởi vậy ngôn ngữ thơ góp phần tích cực tạo nên giá trị thẩm mĩ, làm phong phú thêm ngôn ngữ đời sống. - Ngôn ngữ thơ có tính tư tưởng: Thơ phải giúp nhà thơ bộc lộ tư tưởng, tình cảm nên tư tưởng trong ngôn ngữ thơ như chiếc dây diều đưa thơ cất cánh bay cao, bay xa trong bầu trời của thực và mộng vừa neo thơ lại bầu khí quyển của đời sống. Nhìn chung, ngôn ngữ thơ có vai trò, sức mạnh vô song mà ngôn ngữ các thể laoij khác khó có thể có được.