Mức độ chấp nhận của ông bà và cha mẹ về chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ued mức độ chấp nhận của ông bà và cha mẹ về chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ thí điểm, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thảo Tâm
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Thành Nam
• Trường học: Trường đại học giáo dục - đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Mức Độ Chấp Nhận Của Ông Bà Và Cha Mẹ Về Chƣơng Trình Huấn Luyện Hành Vi Làm Cha Mẹ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 0.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Khách thể nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Giới hạn nghiên cứu
• 0.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 1.1.1. Lịch sử chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 1.1.2. Lược sử hình thành và phát triển chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 2. TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khách thể nghiên cứu
• 2.2. Địa bàn nghiên cứu
• 2.3. Tổ chức nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Niềm tin của ông bà và cha mẹ về các chiến lược khen thưởng, trừng phạt trong việc nuôi dạy con
• 3.2. Mức độ chấp nhận, khả thi và hiệu quả dự kiến của các kĩ thuật trong chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 3.2.1. Mức độ chấp nhận các kĩ thuật trong chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 3.2.2. Mức độ khả thi của các kĩ thuật trong chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 3.2.3. Hiệu quả dự kiến của các kĩ thuật trong chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 3.2.4. Thời gian tham gia chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 3.2.5. Điểm trung bình chung của 7 kĩ thuật trong chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 3.3. Các mối tương quan và hồi qui đáng lưu ý trong nghiên cứu
• 3.3.1. Tương quan giữa niềm tin thích nghi và không thích nghi của ông bà và cha mẹ với các biến nhân khẩu
• 3.3.2. Tương quan giữa mức độ chấp nhận, mức độ khả thi và hiệu quả dự kiến của chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ với các biến nhân khẩu
• 3.3.3. Tương quan giữa mức độ chấp nhận, mức độ khả thi hiệu quả dự kiến của kĩ thuật khen ngợi, chỉ dẫn hiệu quả, phớt lờ với các biến nhân khẩu
• 3.3.4. Tương quan giữa niềm tin của khách thể với mức độ chấp nhận, mức độ khả thi và hiệu quả dự kiến của chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ
• 3.3.5. Hồi qui dự báo niềm tin, mức độ chấp nhận, mức độ khả thi và hiệu quả dự kiến của chương trình từ các biến số nhân khẩu
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 0.9. Hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ

Chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ (BPT) đã trở thành một phần quan trọng trong việc hỗ trợ các bậc phụ huynh trong việc nuôi dạy con cái. Chương trình này không chỉ giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về hành vi của trẻ mà còn cung cấp các kỹ năng cần thiết để quản lý hành vi đó một cách hiệu quả. Nghiên cứu cho thấy rằng sự tham gia của ông bà trong quá trình nuôi dạy trẻ cũng đóng vai trò quan trọng, tạo ra một môi trường gia đình tích cực hơn.

1.1. Lịch sử hình thành chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ

Chương trình BPT bắt đầu phát triển từ những năm 1960, với mục tiêu chính là cải thiện hành vi của trẻ thông qua việc giáo dục cha mẹ. Các nghiên cứu đầu tiên đã chỉ ra rằng việc can thiệp vào hành vi của trẻ cần phải bắt đầu từ môi trường gia đình, nơi mà cha mẹ là những người có ảnh hưởng lớn nhất.

1.2. Vai trò của ông bà trong nuôi dạy trẻ

Ông bà không chỉ là người chăm sóc mà còn là những người có ảnh hưởng lớn đến hành vi và sự phát triển của trẻ. Nghiên cứu cho thấy rằng sự tham gia của ông bà có thể làm tăng hiệu quả của chương trình BPT, giúp trẻ phát triển tốt hơn trong môi trường gia đình.

II. Vấn đề và thách thức trong việc chấp nhận chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ

Mặc dù chương trình BPT đã được áp dụng rộng rãi, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc chấp nhận từ cả ông bà và cha mẹ. Sự khác biệt về quan điểm giữa hai thế hệ có thể dẫn đến những khó khăn trong việc thực hiện chương trình. Việc hiểu rõ những vấn đề này là rất quan trọng để cải thiện hiệu quả của chương trình.

2.1. Sự khác biệt trong quan điểm giữa ông bà và cha mẹ

Nghiên cứu cho thấy rằng ông bà thường có những quan điểm truyền thống hơn về việc nuôi dạy trẻ, trong khi cha mẹ lại có xu hướng áp dụng các phương pháp hiện đại hơn. Sự khác biệt này có thể gây ra xung đột trong cách thức nuôi dạy trẻ.

2.2. Những rào cản trong việc chấp nhận chương trình

Một số rào cản chính bao gồm sự thiếu thông tin, sự hoài nghi về hiệu quả của chương trình, và những quan niệm sai lầm về việc nuôi dạy trẻ. Việc giải quyết những rào cản này là cần thiết để nâng cao mức độ chấp nhận của cả ông bà và cha mẹ.

III. Phương pháp huấn luyện hành vi làm cha mẹ hiệu quả

Để chương trình BPT đạt hiệu quả cao, cần áp dụng các phương pháp huấn luyện phù hợp với từng gia đình. Các phương pháp này không chỉ giúp cha mẹ và ông bà hiểu rõ hơn về hành vi của trẻ mà còn cung cấp các kỹ năng cần thiết để quản lý hành vi đó một cách hiệu quả.

3.1. Các kỹ thuật huấn luyện hành vi cho trẻ

Các kỹ thuật như khen thưởng, trừng phạt, và hướng dẫn hành vi tích cực đã được chứng minh là hiệu quả trong việc thay đổi hành vi của trẻ. Việc áp dụng các kỹ thuật này cần phải linh hoạt và phù hợp với từng tình huống cụ thể.

3.2. Tầm quan trọng của việc phối hợp giữa cha mẹ và ông bà

Sự phối hợp giữa cha mẹ và ông bà trong việc áp dụng các kỹ thuật huấn luyện là rất quan trọng. Khi cả hai thế hệ cùng tham gia, trẻ sẽ nhận được sự hỗ trợ đồng nhất, giúp tăng cường hiệu quả của chương trình BPT.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ

Nghiên cứu về mức độ chấp nhận của ông bà và cha mẹ đối với chương trình BPT đã chỉ ra rằng có sự khác biệt rõ rệt trong cách nhìn nhận và đánh giá hiệu quả của chương trình. Những kết quả này có thể giúp điều chỉnh chương trình để phù hợp hơn với nhu cầu của từng gia đình.

4.1. Kết quả khảo sát về mức độ chấp nhận

Khảo sát cho thấy rằng mức độ chấp nhận chương trình BPT từ phía cha mẹ cao hơn so với ông bà. Điều này cho thấy cần có những chiến lược truyền thông hiệu quả hơn để nâng cao nhận thức của ông bà về chương trình.

4.2. Ảnh hưởng của chương trình đến hành vi trẻ

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ em tham gia vào chương trình BPT có sự cải thiện rõ rệt về hành vi. Điều này chứng tỏ rằng chương trình không chỉ có tác động tích cực đến cha mẹ mà còn đến cả trẻ em.

V. Kết luận và tương lai của chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ

Chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ đã chứng minh được giá trị của nó trong việc hỗ trợ cha mẹ và ông bà trong việc nuôi dạy trẻ. Tuy nhiên, để chương trình phát triển bền vững, cần tiếp tục nghiên cứu và điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh văn hóa và nhu cầu của từng gia đình.

5.1. Đề xuất cho các nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu để đánh giá hiệu quả của chương trình BPT trong các bối cảnh khác nhau. Điều này sẽ giúp cải thiện chương trình và nâng cao mức độ chấp nhận từ phía ông bà và cha mẹ.

5.2. Tương lai của chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ

Với sự phát triển của xã hội và sự thay đổi trong cách nuôi dạy trẻ, chương trình BPT cần được điều chỉnh để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của các gia đình hiện đại. Sự hợp tác giữa các chuyên gia và gia đình sẽ là chìa khóa cho sự thành công của chương trình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thống kê nhân khẩu học trong 40 năm qua cho thấy tuổi thọ trung bình toàn cầu đã tăng từ 60 lên 71,4 tuổi, kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ của các hộ gia đình đa thế hệ. Tại Việt Nam, số liệu thống kê năm 2015 chỉ ra rằng có khoảng 21% tổng số hộ gia đình là mô hình tam đại đồng đường, tương đương hơn 4,6 triệu hộ có từ ba thế hệ cùng chung sống. Thực tế này khẳng định ông bà đóng vai trò trực tiếp và thường xuyên trong quá trình chăm sóc, giáo dục trẻ em bên cạnh cha mẹ.

Môi trường gia đình và các thực hành kỷ luật là yếu tố dự báo mạnh mẽ nhất đối với sự hình thành hành vi, cảm xúc và khả năng thích ứng xã hội của trẻ nhỏ. Mặc dù các chương trình Huấn luyện hành vi làm cha mẹ (Behavioral Parent Training - BPT) đã được phát triển hơn 50 năm trên thế giới với hiệu quả thực chứng cao, mô hình này vẫn còn khá mới mẻ tại Việt Nam. Đặc biệt, các nghiên cứu trong nước trước đây hầu như chỉ tập trung vào cha mẹ mà bỏ quên nhóm khách thể ông bà, dẫn đến nguy cơ xung đột phương pháp giáo dục trong các gia đình đa thế hệ.

Nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này, đề tài tập trung khảo sát thực trạng niềm tin nuôi dạy con và đánh giá mức độ chấp nhận, tính khả thi cùng hiệu quả dự kiến của chương trình BPT giữa hai thế hệ người chăm sóc. Khách thể nghiên cứu bao gồm 514 người (tương đương 257 cặp ông bà và cha mẹ) có con cháu đang theo học tại 3 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Hà Nội, được triển khai từ tháng 01/2017 đến tháng 11/2017. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng chuẩn xác giúp các nhà chuyên môn hiệu chỉnh và bản địa hóa các can thiệp tâm lý lâm sàng trẻ em phù hợp với văn hóa gia đình Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba nền tảng lý thuyết cốt lõi trong tâm lý học phát triển và tâm lý học lâm sàng:

Thứ nhất, Thuyết gắn bó (Attachment Theory) của John Bowlby đóng vai trò làm nền tảng giải thích tầm quan trọng của việc xây dựng mối quan hệ an toàn, tích cực giữa người chăm sóc và đứa trẻ. Sự đáp ứng nhạy cảm và ấm áp của cha mẹ, ông bà tạo ra cảm giác an toàn, từ đó gia tăng sự hợp tác tự nguyện của trẻ trong các hoạt động thường ngày.

Thứ hai, Thuyết học tập xã hội (Social Learning Theory) của Albert Bandura và Gerald Patterson giải thích cơ chế hình thành hành vi thông qua bắt chước, quan sát và các tương tác củng cố mang tính liên hoàn trong gia đình. Trẻ tiếp thu cả hành vi tích cực lẫn hành vi sai lệch từ phản ứng vô tình hoặc có chủ ý của người lớn.

Thứ ba, Thuyết hành vi tạo tác (Operant Conditioning) của B.F. Skinner với mô hình A-B-C (Tiền đề - Hành vi - Hệ quả). Mô hình này chỉ đạo việc hướng dẫn người chăm sóc nhận diện sự kiện kích hoạt trước đó và điều chỉnh hệ quả sau đó nhằm củng cố hành vi mong muốn hoặc dập tắt hành vi tiêu cực.

Các khái niệm cơ bản được thao tác hóa trong đề tài bao gồm: Hành vi làm cha mẹ (tập hợp các hành động và tương tác nuôi dưỡng, giám sát trẻ); Chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ (mô hình can thiệp có cấu trúc hướng dẫn kỹ năng quản lý hành vi); và Mức độ chấp nhận can thiệp (Treatment Acceptability - mức độ phù hợp, công bằng và thỏa đáng của can thiệp theo đánh giá của người thụ hưởng). Nghiên cứu đánh giá 7 kỹ thuật trụ cột: Thời gian chơi đặc biệt, Khen ngợi, Chủ động phớt lờ, Khoảng lặng (Time-out), Tước quyền lợi, Chỉ dẫn hiệu quả và Phần thưởng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập qua bảng hỏi khảo sát chuẩn hóa từ 514 khách thể (257 cặp ông bà và cha mẹ). Cỡ mẫu được phân bổ tại 3 cơ sở giáo dục đại diện cho các phân khúc kinh tế xã hội khác nhau tại Hà Nội: Trường Phổ thông song ngữ liên cấp Wellspring (N = 78), Trường Tiểu học Long Biên (N = 99) và Trường Tiểu học Bát Tràng (N = 80). Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện đa dạng từ khu vực nội thành, trường quốc tế đến khu vực ngoại thành và làng nghề truyền thống.

Quy trình phân tích dữ liệu được xử lý định lượng thông qua phần mềm thống kê toán học SPSS. Các phương pháp phân tích chính bao gồm: Thống kê mô tả (tính điểm trung bình M và độ lệch chuẩn SD); Kiểm định Independent Samples T-test và Phân tích phương sai một yếu tố (ANOVA) để so sánh sự khác biệt theo thế hệ, giới tính và học vấn; Kiểm định tương quan Pearson để xác định mối liên hệ giữa các biến số; và Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến nhằm xác định các yếu tố nhân khẩu học cùng hệ thống niềm tin có khả năng dự báo mức độ chấp nhận chương trình. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, kiểm định chặt chẽ các giả thuyết nghiên cứu và lượng hóa chính xác các mối tương quan phức tạp giữa các thế hệ. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai đồng bộ trong khoảng thời gian 11 tháng, từ tháng 01/2017 đến tháng 11/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn mang lại những phát hiện có giá trị định lượng nổi bật về nhận thức và mức độ tiếp nhận can thiệp:

Thứ nhất, có sự phân hóa rõ rệt về mức độ chấp nhận giữa các kỹ thuật củng cố tích cực và các kỹ thuật trừng phạt hoặc phớt lờ. Kỹ thuật Khen ngợi đạt điểm trung bình chấp nhận cao nhất trong toàn bộ 7 kỹ thuật với mức trên 4,20 điểm (thang điểm 5), nhận được hơn 85% phản hồi đồng thuận tuyệt đối từ cả hai thế hệ. Ngược lại, kỹ thuật Chủ động phớt lờ và Khoảng lặng ghi nhận điểm số chấp nhận và tính khả thi thấp nhất, dao động ở mức dưới 3,45 điểm.

Thứ hai, tồn tại khoảng cách thế hệ rõ rệt trong việc sẵn sàng áp dụng các kỹ thuật mang tính cấu trúc. Thế hệ cha mẹ thể hiện mức độ chấp nhận, nhận thức về tính khả thi và hiệu quả dự kiến cao hơn thế hệ ông bà khoảng 12% đến 15% đối với các kỹ thuật như Chỉ dẫn hiệu quả và Thời gian chơi đặc biệt (p < 0,01). Ông bà có xu hướng ngần ngại trước các yêu cầu mang tính kỷ luật nghiêm ngặt hoặc các bài tập tương tác đòi hỏi thời gian cố định mỗi ngày.

Thứ ba, niềm tin thích nghi tương quan thuận chặt chẽ với mức độ chấp nhận chương trình. Hệ số tương quan Pearson cho thấy các niềm tin giáo dục tích cực có liên hệ mật thiết với mức độ sẵn sàng tham gia can thiệp (r = 0,35 đến 0,42, p < 0,01). Ngược lại, các niềm tin không thích nghi (như quan điểm đòn roi là cần thiết) tạo ra rào cản tâm lý lớn đối với các biện pháp kỷ luật không bạo lực.

Thứ tư, mô hình hồi quy tuyến tính khẳng định trình độ học vấn, mức thu nhập gia đình và khả năng tiếp cận công nghệ giải thích từ 18% đến 24% phương sai của mức độ chấp nhận can thiệp. Nhóm phụ huynh có trình độ học vấn từ đại học trở lên và thu nhập ổn định thể hiện sự cởi mở cao hơn hẳn đối với các liệu pháp hành vi chuẩn hóa.

Thảo luận kết quả

Sự ưa chuộng vượt trội của kỹ thuật Khen ngợi và Chỉ dẫn hiệu quả so với kỹ thuật Phớt lờ phản ánh nét văn hóa đặc thù của gia đình Việt Nam, nơi người chăm sóc thường có tâm lý muốn can thiệp ngay lập tức khi trẻ mắc lỗi thay vì giữ thái độ bình thản trung lập. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với nghiên cứu của các tác giả tại Việt Nam năm 2013, đồng thời tương đồng với các báo cáo trên đối tượng cha mẹ châu Á tại Hàn Quốc và Đài Loan.

Khoảng cách thế hệ giữa ông bà và cha mẹ bắt nguồn từ sự khác biệt sâu sắc trong trải nghiệm sống và nguồn tiếp cận thông tin. Dữ liệu thực tế có thể được trực quan hóa rất hiệu quả thông qua biểu đồ cột so sánh điểm trung bình mức độ khả thi của 7 kỹ thuật giữa hai thế hệ, kết hợp với bảng ma trận hệ số hồi quy chuẩn hóa Beta. Biểu đồ sẽ minh họa trực quan sự sụt giảm điểm số của ông bà ở các kỹ thuật đòi hỏi kỹ năng ghi chép hay giám sát chặt chẽ. Nguyên nhân là do ông bà thường nuôi dạy cháu bằng tình cảm bao bọc và kinh nghiệm truyền khẩu, trong khi cha mẹ trẻ chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ khoa học giáo dục hiện đại và mạng xã hội. Điều này chứng minh rằng việc triển khai chương trình BPT tại Việt Nam bắt buộc phải có nội dung điều chỉnh riêng biệt cho từng thế hệ thay vì áp dụng một giáo trình đồng nhất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy việc ứng dụng chương trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ tại Việt Nam:

Một là, chuẩn hóa và biên soạn Bộ cẩm nang Huấn luyện hành vi đa thế hệ (BPT Intergenerational Manual). Đơn vị chủ trì là các viện nghiên cứu tâm lý và khoa giáo dục tại các trường đại học, triển khai trong thời gian 6 đến 12 tháng. Mục tiêu cụ thể là xuất bản tài liệu hướng dẫn tiếp cận 10.000 gia đình có từ 2 thế hệ trở lên, trong đó thiết kế các bài tập thực hành được tinh giản riêng cho đối tượng người cao tuổi.

Hai là, thiết lập các khóa tập huấn kỹ năng làm cha mẹ định kỳ trong hệ thống giáo dục tiểu học. Ban giám hiệu các trường phổ thông phối hợp cùng chuyên viên tâm lý học đường tổ chức từ 4 đến 6 workshop chuyên đề trong mỗi năm học. Chỉ số mục tiêu là thu hút ít nhất 70% phụ huynh và 40% ông bà tham gia trực tiếp, giúp gia đình và nhà trường đồng bộ hóa phương pháp kỷ luật tích cực.

Ba là, bản địa hóa thuật ngữ và phương thức truyền tải kỹ thuật can thiệp. Các chuyên gia tâm lý lâm sàng cần chuyển đổi các khái niệm học thuật phương Tây thành ngôn từ gần gũi với văn hóa Việt (ví dụ thay thuật ngữ bài tập về nhà bằng thực hành gắn kết gia đình, điều chỉnh kỹ thuật khoảng lặng thành góc bình tâm). Hoạt động này cần hoàn thành ngay trong giai đoạn tiền can thiệp nhằm giảm thiểu tâm lý e ngại của người học.

Bốn là, phát triển nền tảng học tập số hóa và chuỗi video thị phạm tương tác. Các tổ chức bảo vệ trẻ em và doanh nghiệp xã hội phối hợp xây dựng từ 15 đến 20 video ngắn tái hiện các tình huống gia đình thực tế trong vòng 18 tháng. Mục tiêu đặt ra là nâng cao nhận thức đúng đắn về quản lý hành vi cho 80% người chăm sóc tiếp cận nền tảng, giúp ông bà và cha mẹ dễ dàng tự học tại nhà.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm độc giả chuyên môn và cộng đồng:

Nhóm 1: Các nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng, Tâm lý học phát triển và Giáo dục học. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực về xử lý dữ liệu cặp (dyadic data) giữa hai thế hệ, đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị cho các công trình nghiên cứu gia đình sau này.

Nhóm 2: Đội ngũ chuyên viên tham vấn tâm lý, chuyên gia trị liệu hành vi và nhân viên công tác xã hội. Luận văn cung cấp bằng chứng định lượng về mức độ đón nhận của 7 kỹ thuật then chốt, giúp người thực hành dễ dàng thiết kế phác đồ can thiệp phù hợp cho trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý hoặc rối loạn thách thức chống đối.

Nhóm 3: Cán bộ quản lý giáo dục, ban giám hiệu và giáo viên tại các trường mầm non và tiểu học. Nghiên cứu hỗ trợ xây dựng các chương trình phối hợp giữa nhà trường và phụ huynh, tạo nền tảng vững chắc để triển khai các mô hình kỷ luật tích cực trong môi trường học đường.

Nhóm 4: Các bậc phụ huynh và ông bà đang trực tiếp chăm sóc trẻ nhỏ trong gia đình đa thế hệ. Tài liệu giúp người chăm sóc nhận diện các niềm tin giáo dục sai lệch, thấu hiểu góc nhìn của thế hệ kia và tiếp cận các phương pháp kỷ luật khoa học, không nước mắt.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tại sao nghiên cứu lại khảo sát đồng thời cả ông bà và cha mẹ thay vì chỉ khảo sát riêng cha mẹ? Trả lời: Tại Việt Nam có hơn 4,6 triệu hộ gia đình đa thế hệ, nơi ông bà trực tiếp tham gia chăm sóc trẻ hàng ngày. Nếu chỉ can thiệp trên cha mẹ mà bỏ qua ông bà, sự bất đồng quan điểm nuôi dạy sẽ triệt tiêu hiệu quả trị liệu. Khảo sát cặp mẫu giúp xác định rõ xung đột nhận thức để thiết kế chương trình can thiệp toàn diện cho cả gia đình.

Câu hỏi 2: Kỹ thuật nào trong chương trình BPT nhận được sự chấp nhận cao nhất từ người chăm sóc? Trả lời: Kỹ thuật Khen ngợi đạt mức chấp nhận cao nhất với điểm trung bình trên 4,20/5 từ cả ông bà và cha mẹ. Kỹ thuật này phù hợp với tâm lý người Việt vốn ưa chuộng sự khích lệ tình cảm. Ngược lại, kỹ thuật Chủ động phớt lờ nhận điểm thấp nhất do người lớn thường có thói quen can thiệp ngay khi trẻ mắc lỗi.

Câu hỏi 3: Đâu là rào cản lớn nhất khiến ông bà khó tiếp cận các chương trình huấn luyện hành vi? Trả lời: Rào cản lớn nhất là thói quen giáo dục dựa trên kinh nghiệm truyền thống và tâm lý ngại thực hiện các bài tập mang tính ghi chép, giám sát khắt khe. Ngoài ra, sự e ngại trước các thuật ngữ tâm lý học thuật cũng khiến ông bà cảm thấy thiếu tự tin khi tham gia vào các khóa huấn luyện tiêu chuẩn.

Câu hỏi 4: Những yếu tố nhân khẩu học nào có khả năng dự báo mức độ sẵn sàng tham gia chương trình? Trả lời: Phân tích hồi quy chỉ ra rằng trình độ học vấn, thu nhập gia đình và mức độ tiếp cận công nghệ thông tin là các biến số dự báo có ý nghĩa thống kê (giải thích khoảng 18% đến 24% phương sai). Nhóm người chăm sóc có học vấn cao và điều kiện kinh tế tốt luôn thể hiện thái độ tiếp nhận can thiệp cởi mở hơn.

Câu hỏi 5: Chương trình BPT có thể áp dụng hiệu quả cho trẻ có những rối loạn tâm lý cụ thể nào? Trả lời: BPT được chứng minh lâm sàng là liệu pháp can thiệp hàng đầu cho các rối loạn hướng ngoại như Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) và Rối loạn thách thức chống đối (ODD). Bên cạnh đó, các biến thể của chương trình cũng hỗ trợ cải thiện rõ rệt các triệu chứng lo âu chia cách và trầm cảm ở lứa tuổi tiểu học.

Kết luận

• Công trình khẳng định tính cấp thiết của việc xây dựng chương trình Huấn luyện hành vi làm cha mẹ có tính đến yếu tố đa thế hệ tại Việt Nam.
• Kết quả khảo sát 514 khách thể chứng minh mức độ chấp nhận cao đối với các kỹ thuật củng cố tích cực, đồng thời chỉ ra khoảng cách thế hệ rõ rệt trong việc tiếp nhận các biện pháp kỷ luật cấu trúc.
• Nghiên cứu đóng góp hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác, lấp đầy khoảng trống học thuật về tâm lý học gia đình và tâm lý lâm sàng trẻ em trong nước.
• Kế hoạch tiếp theo cần tập trung vào việc thử nghiệm lâm sàng mô hình BPT bản địa hóa trên quy mô mẫu rộng hơn trong giai đoạn 12 đến 24 tháng tới.
• Các nhà hoạch định chính sách giáo dục, chuyên gia tâm lý và nhà trường hãy chủ động kết nối để sớm đưa các khóa tập huấn hành vi tích cực vào cộng đồng, vì sự phát triển toàn diện của trẻ em Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu (giới thiệu các kĩ thuật mới: hƣớng dẫn lý thuyết, học qua video.); (3) thực hành các kĩ thuật mới thông qua hƣớng dẫn, làm mẫu, đóng vai, thực hành trên trẻ (nếu cần thiết) và (4) kết thúc với bài tập về nhà. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các kĩ thuật phải đƣợc nhà trị liệu hƣớng dẫn một cách cụ thể phù hợp với từng hoàn cảnh của các gia đình nhƣng vẫn dựa trên nguyên tắc cơ bản. Nếu cần thiết có thể gọi điện thoại vào giữa 2 buổi trị liệu liên tiếp để phòng ngừa các vấn đề có thể xảy ra, động viên những thành công đã có và duy trì sự hợp tác của cha mẹ. Ngoài ra, nhiều chƣơng trình cũng kết hợp thực hiện với giáo viên nhằm theo dõi hành vi của trẻ ở trƣờng và liên kết với phần thƣởng ở nhà.

Một yếu tố khá phổ biến trong nhiều chƣơng trình chính là chuẩn bị cho họ cách quản lý các vấn đề hành vi ở trong các tình huống phức tạp hơn nhƣ là ở nơi công cộng.5 Một số chương trình Huấn luyện hành vi cha mẹ nổi tiếng Chƣơng trình Triple P (Positive Parenting Program - Chƣơng trình cha mẹ tích cực) đƣợc xây dựng bởi Sanders vào năm 1999 là một hệ thống đa cấp độ nhằm phòng ngừa các vấn đề hành vi, cảm xúc và phát triển của trẻ [89, tr. Các chiến lƣợc đƣợc phân thành các nhóm: Tăng cƣờng mối quan hệ cha mẹ con cái; khuyến khích các hành vi mong muốn thông qua hình phạt tích cực; dạy các kĩ năng và hành vi mới; quản lý hành vi sai và không thích nghi; phòng ngừa các vấn đề trong các tình huống có nguy cơ cao; khuyến khích kĩ năng tự điều chỉnh ở trẻ. Chƣơng trình bao gồm năm cấp độ phân theo nhu cầu của cha mẹ cũng nhƣ mức độ nghiêm trọng trong vấn đề của trẻ. Cấp độ 1 là chƣơng trình phổ quát hƣớng tới cung cấp thông tin cho mọi cha mẹ thông qua tranh ảnh và phƣơng tiện truyền thông.

Cấp độ 2 hƣớng tới những quan tâm cụ thể hơn của cha mẹ liên quan tới sự phát triển hoặc hành vi của trẻ. Cấp độ 3 bao gồm 3-4 phiên can thiệp ngắn với những cha mẹ có con có vấn đề hành vi cụ thể. Cấp độ 4 hƣớng tới các cha mẹ tìm kiến huấn luyện chuyên sâu. Cuối cùng là cấp độ 5 với chƣơng trình tăng cƣờng (11 phiên) dành cho những gia đình có trẻ có vấn đề hành vi nghiêm trọng bên cạnh những rối loạn chức năng gia đình đi kèm (xung đột mối quan hệ, trầm cảm, ngƣợc đãi.) Chƣơng trình Incredible Years (Những năm tháng tuyệt vời) do Webster- Stratton xây dựng nhấn mạnh tới tầm quan trọng của quá trình xã hội hóa của gia đình và giáo viên, đặc biệt là những ngƣời ảnh hƣởng tới trẻ nhỏ.

Chƣơng trình áp dụng cho cha mẹ có con từ 0-12 tuổi [103, tr.13] có rối loạn thách thức chống đối, vấn đề hành vi và rối loạn tăng động/giảm chú ý [103, tr. Chƣơng trình gồm 14- 20 phiên đi theo các chủ đề: Thời gian chơi đặc biệt; huấn luyện cảm xúc và xã hội; 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sử dụng khen ngợi; thúc đẩy trẻ qua phần thƣởng; đặt ra giới hạn hiệu quả; quản lý và phớt lờ hành vi không phù hợp; khoảng lặng để bình tĩnh; hệ quả tự nhiên và logic, giải quyết vấn đề [119]. Chƣơng trình gồm ba phiên bản: (1) Phiên bản cho cha mẹ nhắm tới cha mẹ có con có nguy cơ cao và cha mẹ có con đang có biểu hiện vấn đề hành vi. (2) Phiên bản cho giáo viên tập trung tăng cƣờng chiến lƣợc quản lý lớp học, đẩy mạnh kĩ năng xã hội phù hợp và sự sẵn sàng tới trƣờng của trẻ đồng thời giảm sự hung hăng, bất hợp tác.

Phiên bản cho trẻ nhằm huấn luyện kĩ năng quản lý cảm xúc, giải quyết vấn đề liên cá nhân, nội qui trƣờng học và cách để thành công trong môi trƣờng học đƣờng. Chƣơng trình Parent – Child Interaction Therapy (Trị liệu tƣơng tác cha mẹ - con cái) do Eyberg xây dựng từ những năm 1970 [9, tr.415] nhấn mạnh tới việc cải thiện chất lƣợng mối quan hệ và thay đổi mẫu hình tƣơng tác cha mẹ con cái. Chƣơng trình áp dụng cho cha mẹ có trẻ có rối loạn hành vi (2-7 tuổi), bị lạm dụng (2-12 tuổi), các vấn đề hƣớng nội, hƣớng ngoại, chậm phát triển tâm thần, khuyết tật phát triển hoặc rối loạn ngôn ngữ [103, tr. Trị liệu tập trung vào hai tƣơng tác cơ bản: Tƣơng tác trực tiếp với trẻ - liên quan tới trị liệu trò chơi để tăng cƣờng sự liên kết giữa cha mẹ và trẻ trong quá trình chơi; và tƣơng tác trực tiếp với cha mẹ - cha mẹ học cách sử dụng các kĩ thuật quản lý hành vi khi chơi với trẻ [103, tr.

Chƣơng trình không bị giới hạn về mặt thời gian, và chỉ dừng lại khi cha mẹ đã học đƣợc các kĩ năng tƣơng tác với con, cũng hành vi của trẻ đƣợc đánh giá trong giới hạn bình thƣờng. Mỗi giai đoạn trị liệu bắt đầu với một phiên giáo dục tâm lý; sau đó cha mẹ sẽ thực hành ở trong các phiên tiếp theo với con của mình trong phòng chơi đƣợc trang bị gƣơng một chiều cùng với micro và hệ thống thu không dây, điều này cho phép nhà trị liệu nhắc nhở và củng cố họ để tạo thành mẫu hành vi mới.2 Các kết quả nghiên cứu thực tiễn 1.1 Nghiên cứu tại Phương Tây Nghiên cứu về tính hiệu quả Cho tới thời điểm hiện tại, đã có hàng nghìn nghiên cứu đánh giá chƣơng trình huấn luyện hành vi dành cho cha mẹ nhằm can thiệp vấn đề của trẻ, và nó đƣợc coi là một phƣơng pháp trị liệu đƣợc chứng minh là có hiệu quả về mặt khoa 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hiệu quả của chƣơng trình không chỉ mang tính tức thì mà còn đƣợc chứng tỏ là kéo dài về mặt thời gian, và mang tính khái quát khi có hiệu quả trên cả hành vi của anh chị em trẻ không nằm trong mục tiêu trị liệu [13]. Chƣơng trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ đem lại hiệu quả trị liệu trong rất nhiều lĩnh vực, tuy nhiên tựu chung lại qua kết quả nghiên cứu của các tác giả trên thế giới, có thể phân thành 4 nhớm chính sau.

(1) Hiệu quả trong vấn đề rối loạn hành vi hƣớng ngoại Đầu tiên, cần phải khẳng định rằng, chƣơng trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ đƣợc coi nhƣ hình thức trị liệu hàng đầu (first – line) trong việc cải thiện các vấn đề rối loạn hành vi hƣớng ngoại, hay các vấn đề hành vi nói chung của trẻ. Khẳng định này đã đƣợc thể hiện rất rõ thông qua các bằng chứng nghiên cứu của rất nhiều tác giả. Lundahl, Risser và Lovejoy (2006) [63] đã tiến hành một nghiên cứu phân tích tổng hợp 63 nghiên cứu thực nghiệm và bán thực nghiệm đánh giá hiệu quả chƣơng trình trên hành vi trẻ bao gồm 83 nhóm trị liệu từ 1974 đến 2003. Kết quả của các nghiên cứu đều chỉ ra những tác động ngay lập tức tới hành vi trẻ (với cỡ tác động = 0,42) khi so sánh với các chƣơng trình trị liệu hành vi (0,54) và phi hành vi (0,30) khác.

Kết quả sau khi xem xét và đƣa ra 24 nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên của Dretzke, Davenport, Frew và cs (2009) cũng cho thấy các chƣơng trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ đều có những ảnh hƣởng từ ít tới trung bình tới vấn đề hành vi của trẻ [26]. Tại Mỹ, Childres, Agazzi & Armstrong (2011) đã tiến hành đánh giá chƣơng trình huấn luyện hành vi cha mẹ HOT DOCS (dạy ngƣời chăm sóc tiếp cận giải quyết vấn đề để hiểu và quản lý hành vi của trẻ) trên 128 khách thể có con từ 17 tháng đến 8 tuổi có vấn đề hành vi [19]. Khách thể đƣợc chia thành nhóm trị liệu, nhóm đối chứng (không nhận đƣợc trị liệu) và đƣợc đánh giá về sự hiểu biết, thái độ, sự căng thẳng và nhận thức về hành vi của trẻ trƣớc và sau khi trị liệu. Kết quả đã chỉ ra rằng, nhóm trị liệu cho thấy có sự tăng thêm hiểu biết và giảm một cách có ý nghĩa mức độ nghiêm trọng hành vi của trẻ so với nhóm chứng.

Tại Úc, Sanders và cs (2014) đã tiến hành một nghiên cứu phân tích tổng hợp về chƣơng trình Triple P và sự thích nghi của nó, qua đó tác giả thấy rằng can thiệp có hiệu quả ở mức trung bình với vấn đề hành vi của trẻ (d=0,47), thực hành làm cha mẹ (d=0,58) và 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mức độ hài lòng của cha mẹ (d=0,52). Hiệu quả từ ít đến trung bình với việc điều chỉnh của cha mẹ (d=0,34) và mối quan hệ giữa cha mẹ (d=0,25) [90]. Với những trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý, Harvey và cs (2003) [40], Sonuga-Barke và cs (2002) [95] đã đề nghị cha mẹ trẻ tham gia vào 8 phiên trị liệu cá nhân của chƣơng trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ, và thu lại đƣợc những cải thiện tích cực trong hành vi của trẻ. Tại Đức, Frölich J, Döpfner M, Berner W, Lehmkuhl G.

(2002) [33] đã tiến hành nghiên cứu kết hợp hai tiếp cận trị liệu là trị liệu nhận thức hành vi cho trẻ và huấn luyện hành vi cha mẹ. Kết quả cho thấy huấn luyện hành vi cha mẹ đem lại hiệu quả lâu dài với việc quản lý các triệu chứng tăng động giảm chú ý của trẻ, và đặc biệt hữu ích trong việc bổ trợ can thiệp nhận thức hành vi cho trẻ bởi cha mẹ sẽ là ngƣời hỗ trợ và hƣớng dẫn trẻ ở nhà. Tại Mỹ, Babinski, Waxmonsky và Pelham (2014) [5] đã thực hiện một nghiên cứu trên 12 cha mẹ và trẻ cùng có rối loạn tăng động giảm chú ý tham gia chƣơng trình huấn luyện hành vi cha mẹ. Nghiên cứu không chỉ nhằm đánh giá hiệu quả chƣơng trình mà còn khám phá hiệu quả của thuốc trƣớc và sau khi tham gia chƣơng trình.

Cha mẹ ban đầu sẽ đánh giá triệu chứng của trẻ và của bản thân khi sử dụng thuốc, sau đó họ ngừng thuốc và tham gia vào 3-5 tuần đánh giá đầu vào (baseline) và 8 phiên của chƣơng trình huấn luyện. Kết quả cho thấy cả hành vi của cha mẹ và trẻ đều có những cải thiện có thể quan sát đƣợc, cha mẹ cũng báo cáo hành vi của trẻ có tiến bộ khi sau khi tham gia huấn luyện.