phần mở đầu (giới thiệu các kĩ thuật mới: hƣớng dẫn lý thuyết, học qua video.); (3) thực hành các kĩ thuật mới thông qua hƣớng dẫn, làm mẫu, đóng vai, thực hành trên trẻ (nếu cần thiết) và (4) kết thúc với bài tập về nhà. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các kĩ thuật phải đƣợc nhà trị liệu hƣớng dẫn một cách cụ thể phù hợp với từng hoàn cảnh của các gia đình nhƣng vẫn dựa trên nguyên tắc cơ bản. Nếu cần thiết có thể gọi điện thoại vào giữa 2 buổi trị liệu liên tiếp để phòng ngừa các vấn đề có thể xảy ra, động viên những thành công đã có và duy trì sự hợp tác của cha mẹ. Ngoài ra, nhiều chƣơng trình cũng kết hợp thực hiện với giáo viên nhằm theo dõi hành vi của trẻ ở trƣờng và liên kết với phần thƣởng ở nhà.
Một yếu tố khá phổ biến trong nhiều chƣơng trình chính là chuẩn bị cho họ cách quản lý các vấn đề hành vi ở trong các tình huống phức tạp hơn nhƣ là ở nơi công cộng.5 Một số chương trình Huấn luyện hành vi cha mẹ nổi tiếng Chƣơng trình Triple P (Positive Parenting Program - Chƣơng trình cha mẹ tích cực) đƣợc xây dựng bởi Sanders vào năm 1999 là một hệ thống đa cấp độ nhằm phòng ngừa các vấn đề hành vi, cảm xúc và phát triển của trẻ [89, tr. Các chiến lƣợc đƣợc phân thành các nhóm: Tăng cƣờng mối quan hệ cha mẹ con cái; khuyến khích các hành vi mong muốn thông qua hình phạt tích cực; dạy các kĩ năng và hành vi mới; quản lý hành vi sai và không thích nghi; phòng ngừa các vấn đề trong các tình huống có nguy cơ cao; khuyến khích kĩ năng tự điều chỉnh ở trẻ. Chƣơng trình bao gồm năm cấp độ phân theo nhu cầu của cha mẹ cũng nhƣ mức độ nghiêm trọng trong vấn đề của trẻ. Cấp độ 1 là chƣơng trình phổ quát hƣớng tới cung cấp thông tin cho mọi cha mẹ thông qua tranh ảnh và phƣơng tiện truyền thông.
Cấp độ 2 hƣớng tới những quan tâm cụ thể hơn của cha mẹ liên quan tới sự phát triển hoặc hành vi của trẻ. Cấp độ 3 bao gồm 3-4 phiên can thiệp ngắn với những cha mẹ có con có vấn đề hành vi cụ thể. Cấp độ 4 hƣớng tới các cha mẹ tìm kiến huấn luyện chuyên sâu. Cuối cùng là cấp độ 5 với chƣơng trình tăng cƣờng (11 phiên) dành cho những gia đình có trẻ có vấn đề hành vi nghiêm trọng bên cạnh những rối loạn chức năng gia đình đi kèm (xung đột mối quan hệ, trầm cảm, ngƣợc đãi.) Chƣơng trình Incredible Years (Những năm tháng tuyệt vời) do Webster- Stratton xây dựng nhấn mạnh tới tầm quan trọng của quá trình xã hội hóa của gia đình và giáo viên, đặc biệt là những ngƣời ảnh hƣởng tới trẻ nhỏ.
Chƣơng trình áp dụng cho cha mẹ có con từ 0-12 tuổi [103, tr.13] có rối loạn thách thức chống đối, vấn đề hành vi và rối loạn tăng động/giảm chú ý [103, tr. Chƣơng trình gồm 14- 20 phiên đi theo các chủ đề: Thời gian chơi đặc biệt; huấn luyện cảm xúc và xã hội; 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử dụng khen ngợi; thúc đẩy trẻ qua phần thƣởng; đặt ra giới hạn hiệu quả; quản lý và phớt lờ hành vi không phù hợp; khoảng lặng để bình tĩnh; hệ quả tự nhiên và logic, giải quyết vấn đề [119]. Chƣơng trình gồm ba phiên bản: (1) Phiên bản cho cha mẹ nhắm tới cha mẹ có con có nguy cơ cao và cha mẹ có con đang có biểu hiện vấn đề hành vi. (2) Phiên bản cho giáo viên tập trung tăng cƣờng chiến lƣợc quản lý lớp học, đẩy mạnh kĩ năng xã hội phù hợp và sự sẵn sàng tới trƣờng của trẻ đồng thời giảm sự hung hăng, bất hợp tác.
Phiên bản cho trẻ nhằm huấn luyện kĩ năng quản lý cảm xúc, giải quyết vấn đề liên cá nhân, nội qui trƣờng học và cách để thành công trong môi trƣờng học đƣờng. Chƣơng trình Parent – Child Interaction Therapy (Trị liệu tƣơng tác cha mẹ - con cái) do Eyberg xây dựng từ những năm 1970 [9, tr.415] nhấn mạnh tới việc cải thiện chất lƣợng mối quan hệ và thay đổi mẫu hình tƣơng tác cha mẹ con cái. Chƣơng trình áp dụng cho cha mẹ có trẻ có rối loạn hành vi (2-7 tuổi), bị lạm dụng (2-12 tuổi), các vấn đề hƣớng nội, hƣớng ngoại, chậm phát triển tâm thần, khuyết tật phát triển hoặc rối loạn ngôn ngữ [103, tr. Trị liệu tập trung vào hai tƣơng tác cơ bản: Tƣơng tác trực tiếp với trẻ - liên quan tới trị liệu trò chơi để tăng cƣờng sự liên kết giữa cha mẹ và trẻ trong quá trình chơi; và tƣơng tác trực tiếp với cha mẹ - cha mẹ học cách sử dụng các kĩ thuật quản lý hành vi khi chơi với trẻ [103, tr.
Chƣơng trình không bị giới hạn về mặt thời gian, và chỉ dừng lại khi cha mẹ đã học đƣợc các kĩ năng tƣơng tác với con, cũng hành vi của trẻ đƣợc đánh giá trong giới hạn bình thƣờng. Mỗi giai đoạn trị liệu bắt đầu với một phiên giáo dục tâm lý; sau đó cha mẹ sẽ thực hành ở trong các phiên tiếp theo với con của mình trong phòng chơi đƣợc trang bị gƣơng một chiều cùng với micro và hệ thống thu không dây, điều này cho phép nhà trị liệu nhắc nhở và củng cố họ để tạo thành mẫu hành vi mới.2 Các kết quả nghiên cứu thực tiễn 1.1 Nghiên cứu tại Phương Tây Nghiên cứu về tính hiệu quả Cho tới thời điểm hiện tại, đã có hàng nghìn nghiên cứu đánh giá chƣơng trình huấn luyện hành vi dành cho cha mẹ nhằm can thiệp vấn đề của trẻ, và nó đƣợc coi là một phƣơng pháp trị liệu đƣợc chứng minh là có hiệu quả về mặt khoa 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hiệu quả của chƣơng trình không chỉ mang tính tức thì mà còn đƣợc chứng tỏ là kéo dài về mặt thời gian, và mang tính khái quát khi có hiệu quả trên cả hành vi của anh chị em trẻ không nằm trong mục tiêu trị liệu [13]. Chƣơng trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ đem lại hiệu quả trị liệu trong rất nhiều lĩnh vực, tuy nhiên tựu chung lại qua kết quả nghiên cứu của các tác giả trên thế giới, có thể phân thành 4 nhớm chính sau.
(1) Hiệu quả trong vấn đề rối loạn hành vi hƣớng ngoại Đầu tiên, cần phải khẳng định rằng, chƣơng trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ đƣợc coi nhƣ hình thức trị liệu hàng đầu (first – line) trong việc cải thiện các vấn đề rối loạn hành vi hƣớng ngoại, hay các vấn đề hành vi nói chung của trẻ. Khẳng định này đã đƣợc thể hiện rất rõ thông qua các bằng chứng nghiên cứu của rất nhiều tác giả. Lundahl, Risser và Lovejoy (2006) [63] đã tiến hành một nghiên cứu phân tích tổng hợp 63 nghiên cứu thực nghiệm và bán thực nghiệm đánh giá hiệu quả chƣơng trình trên hành vi trẻ bao gồm 83 nhóm trị liệu từ 1974 đến 2003. Kết quả của các nghiên cứu đều chỉ ra những tác động ngay lập tức tới hành vi trẻ (với cỡ tác động = 0,42) khi so sánh với các chƣơng trình trị liệu hành vi (0,54) và phi hành vi (0,30) khác.
Kết quả sau khi xem xét và đƣa ra 24 nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên của Dretzke, Davenport, Frew và cs (2009) cũng cho thấy các chƣơng trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ đều có những ảnh hƣởng từ ít tới trung bình tới vấn đề hành vi của trẻ [26]. Tại Mỹ, Childres, Agazzi & Armstrong (2011) đã tiến hành đánh giá chƣơng trình huấn luyện hành vi cha mẹ HOT DOCS (dạy ngƣời chăm sóc tiếp cận giải quyết vấn đề để hiểu và quản lý hành vi của trẻ) trên 128 khách thể có con từ 17 tháng đến 8 tuổi có vấn đề hành vi [19]. Khách thể đƣợc chia thành nhóm trị liệu, nhóm đối chứng (không nhận đƣợc trị liệu) và đƣợc đánh giá về sự hiểu biết, thái độ, sự căng thẳng và nhận thức về hành vi của trẻ trƣớc và sau khi trị liệu. Kết quả đã chỉ ra rằng, nhóm trị liệu cho thấy có sự tăng thêm hiểu biết và giảm một cách có ý nghĩa mức độ nghiêm trọng hành vi của trẻ so với nhóm chứng.
Tại Úc, Sanders và cs (2014) đã tiến hành một nghiên cứu phân tích tổng hợp về chƣơng trình Triple P và sự thích nghi của nó, qua đó tác giả thấy rằng can thiệp có hiệu quả ở mức trung bình với vấn đề hành vi của trẻ (d=0,47), thực hành làm cha mẹ (d=0,58) và 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mức độ hài lòng của cha mẹ (d=0,52). Hiệu quả từ ít đến trung bình với việc điều chỉnh của cha mẹ (d=0,34) và mối quan hệ giữa cha mẹ (d=0,25) [90]. Với những trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý, Harvey và cs (2003) [40], Sonuga-Barke và cs (2002) [95] đã đề nghị cha mẹ trẻ tham gia vào 8 phiên trị liệu cá nhân của chƣơng trình huấn luyện hành vi làm cha mẹ, và thu lại đƣợc những cải thiện tích cực trong hành vi của trẻ. Tại Đức, Frölich J, Döpfner M, Berner W, Lehmkuhl G.
(2002) [33] đã tiến hành nghiên cứu kết hợp hai tiếp cận trị liệu là trị liệu nhận thức hành vi cho trẻ và huấn luyện hành vi cha mẹ. Kết quả cho thấy huấn luyện hành vi cha mẹ đem lại hiệu quả lâu dài với việc quản lý các triệu chứng tăng động giảm chú ý của trẻ, và đặc biệt hữu ích trong việc bổ trợ can thiệp nhận thức hành vi cho trẻ bởi cha mẹ sẽ là ngƣời hỗ trợ và hƣớng dẫn trẻ ở nhà. Tại Mỹ, Babinski, Waxmonsky và Pelham (2014) [5] đã thực hiện một nghiên cứu trên 12 cha mẹ và trẻ cùng có rối loạn tăng động giảm chú ý tham gia chƣơng trình huấn luyện hành vi cha mẹ. Nghiên cứu không chỉ nhằm đánh giá hiệu quả chƣơng trình mà còn khám phá hiệu quả của thuốc trƣớc và sau khi tham gia chƣơng trình.
Cha mẹ ban đầu sẽ đánh giá triệu chứng của trẻ và của bản thân khi sử dụng thuốc, sau đó họ ngừng thuốc và tham gia vào 3-5 tuần đánh giá đầu vào (baseline) và 8 phiên của chƣơng trình huấn luyện. Kết quả cho thấy cả hành vi của cha mẹ và trẻ đều có những cải thiện có thể quan sát đƣợc, cha mẹ cũng báo cáo hành vi của trẻ có tiến bộ khi sau khi tham gia huấn luyện.