BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO MINISTRY OF EDUCATION AND TRAINING CHƯƠNG TRÌNH BỒI DƯỠNG NÂNG CAO NĂNG LỰC CHO NHÂN VIÊN Y TẾ TRƯỜNG HỌC HỌC PHẦN 5 Sức khoẻ sinh sản; Sức khoẻ tâm thần và phòng chống tác hại của chất gây nghiện (Ban hành kèm theo Quyết định số /QĐ-BGDĐT ngày tháng năm 2024 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) Hà Nội, 2024 CHỈ ĐẠO BIÊN SOẠN PGS. Nguyễn Thanh Đề Vụ trưởng Vụ Giáo dục thể chất, Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nguyễn Nho Huy Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục thể chất, Bộ Giáo dục và Đào tạo. BAN BIÊN SOẠN CÁC TÀI LIỆU 1.
Nguyễn Võ Kỳ Anh Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục thể chất, Bộ Giáo dục và Đào tạo; Trưởng ban biên soạn các tài liệu. Lê Văn Tuấn Chuyên viên cao cấp Vụ Giáo dục thể chất, Bộ Giáo dục và Đào tạo; Trưởng nhóm thư ký biên soạn các tài liệu. BAN BIÊN SOẠN HỌC PHẦN 5 1. Ngô Thị Thanh Mai, Giảng viên - Khoa Công tác xã hội, Học viện Phụ nữ Việt Nam (Trưởng ban).
Nguyễn Thị Mai Hương, Trưởng bộ môn An sinh xã hội và Phát triển cộng đồng, Khoa Công tác xã hội, Trường Đại học Sư pham Hà nội (Thành viên, Thư ký). Nguyễn Thái Quỳnh Chi, Trưởng Bộ môn Xã hội học và Giáo dục sức khỏe, Trường Đại học Y tế công cộng (Thành viên). Nguyễn Lê Hoài Anh, Trưởng Bộ môn Cơ sở Công tác xã hội, Khoa Công tác xã hội, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (Thành viên). Lê Công Thiện, Phó trưởng Bộ môn Tâm thần, Trường Đại học Y Hà Nội; Trưởng khoa Tâm thần trẻ em và thanh thiếu niên, Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai (Thành viên).
Đoàn Thị Thuỳ Dương, Giảng viên bộ môn Sức khỏe sinh sản, Trường Đại học Y tế công cộng (Thành viên). LỜI NÓI ĐẦU LỜI NÓI ĐẦU Chăm sóc sức khỏe sinh sản (SKSS), sức khỏe tâm thần (SKTT), và phòng chống tác hại của chất gây nghiện có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và nâng cao sức khỏe học sinh trong thời gian được nuôi dạy và học tập ở trường. Các yếu tố nguy cơ liên quan đến SKSS, SKTT và chất gây nghiện tác động trực tiếp tới cơ thể đang phát triển của các em, nếu không được kiểm soát tốt sẽ trở thành nguy cơ phát sinh bệnh tật, ảnh hưởng xấu tới sức khỏe và thành tích học tập học sinh. Học phần “Sức khỏe sinh sản, Sức khỏe tâm thần và Phòng chống tác hại của chất gây nghiện” là một trong 8 học phần thuộc Chương trình bồi dưỡng nâng cao năng lực cho nhân viên y tế trường học do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức biên soạn.
Mục tiêu của học phần này nhằm giới thiệu các nội dung cơ bản về những vấn đề SKSS, SKTT liên quan tới học sinh; đặc điểm và tác hại của các chất gây nghiện đối với học sinh và những kĩ năng cần thiết về chăm sóc sức khỏe sinh sản ,sức khỏe tâm thần và phòng chống tác hại của chất gây nghiện. Cuốn sách này gồm các phần: • Phần 1. Sức khỏe tâm thần và một số vấn đề tâm thần thường gặp ở học sinh. Giới, giới tính và sức khỏe sinh sản.
Phòng chống tác hại của chất gây nghiện đối với học sinh. Cuốn sách này có thể sử dụng làm tài liệu giảng dạy cho các nhân viên y tế trường học chuyên trách, nhân viên kiêm nhiệm công tác y tế trường học, sinh viên khối ngành sức khỏe, và các đối tượng khác liên quan giúp họ có đầy đủ kiến thức về SKTT, SKSS và phòng chống tác hại của chất gây nghiện cho học sinh và áp dụng vào thực tế công tác y tế trường học tại đơn vị mình. Chương trình bồi dưỡng nâng cao năng lực cho nhân viên y tế trường học được xây dựng bởi các chuyên gia về y tế trường học với sự hỗ trợ về tài chính, kỹ thuật, và kinh nghiệm triển khai các dự án liên quan đến y tế học đường trong thực tế của Tổ chức Cứu trợ Trẻ em (Save the Children) tại Việt Nam. SỨC KHỎE SINH SẢN, SỨC KHỎE TÂM THẦN 3 VÀ PHÒNG CHỐNG TÁC HẠI CỦA CHẤT GÂY NGHIỆN LỜI NÓI ĐẦU Bộ Giáo dục và Đào tạo trân trọng đón nhận các ý kiến đóng góp của bạn đọc để tài liệu hướng dẫn ngày càng hoàn thiện.
Mọi ý kiến đóng góp xin gửi về địa chỉ: Bộ Giáo dục và Đào tạo (Vụ Giáo dục thể chất), 35 Đại Cồ Việt, quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 4 HỌC PHẦN 5. SỨC KHỎE SINH SẢN, SỨC KHỎE TÂM THẦN VÀ PHÒNG CHỐNG TÁC HẠI CỦA CHẤT GÂY NGHIỆN LỜI NÓI ĐẦU DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BGDĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo BLHĐ Bạo lực học đường HS Học sinh NVYTTH Nhân viên y tế trường học RLHV Rối loạn hành vi SKSS Sức khỏe sinh sản SKTD Sức khỏe tình dục SKTT Sức khỏe tâm thần VTN Vị thành niên XHTDTE Xâm hại tình dục trẻ em HỌC PHẦN 5. SỨC KHỎE SINH SẢN, SỨC KHỎE TÂM THẦN 5 VÀ PHÒNG CHỐNG TÁC HẠI CỦA CHẤT GÂY NGHIỆN DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT MỤC LỤC LỜI NÓI ĐẦU 3 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 5 PHẦN I: SỨC KHỎE TÂM THẦN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN THƯỜNG GẶP Ở HỌC SINH 9 Bài 1: Giới thiệu chung 11 Bài 2: Các yếu tố nguy cơ và yếu tố bảo vệ sức khỏe tâm thần của học sinh 17 Bài 3: Những vấn đề sức khỏe tâm thần ở học sinh và dấu hiệu nhận diện 25 Bài 4: Xử lý bước đầu với các vấn đề sức khỏe tâm thần học đường 55 PHẦN II: GIỚI, GIỚI TÍNH VÀ SỨC KHỎE SINH SẢN 75 Bài 1: Giới thiệu chung 77 Bài 2: Những đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi vị thành niên 89 Bài 3: Tính dục, tình dục và tình dục an toàn 99 Bài 4: Phòng tránh mang thai và các bệnh lây truyền qua đường tình dục ở vị thành niên 113 Bài 5: Phòng ngừa bạo lực học đường và xâm hại tình dục trẻ em 125 PHẦN III: PHÒNG CHỐNG TÁC HẠI CỦA CHẤT GÂY NGHIỆN ĐỐI VỚI HỌC SINH 145 Bài 1: Khái niệm, phân loại, đặc điểm chất gây nghiện 147 6 HỌC PHẦN 5.
SỨC KHỎE SINH SẢN, SỨC KHỎE TÂM THẦN VÀ PHÒNG CHỐNG TÁC HẠI CỦA CHẤT GÂY NGHIỆN MỤC LỤC Bài 2: Đặc điểm một số loại chất gây nghiện đối với học sinh 157 Bài 3: Thực trạng, nguyên nhân sử dụng các chất gây nghiện ở học sinh và các biện pháp phòng chống 179 TÀI LIỆU THAM KHẢO 204 HỌC PHẦN 5. SỨC KHỎE SINH SẢN, SỨC KHỎE TÂM THẦN 7 VÀ PHÒNG CHỐNG TÁC HẠI CỦA CHẤT GÂY NGHIỆN PHẦN I SỨC KHỎE TÂM THẦN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN THƯỜNG GẶP Ở HỌC SINH Các vấn đề SKTT đang ngày càng trở nên phổ biến hơn trên toàn thế giới. Trong hơn một thập kỷ qua, các vấn đề SKTT đã tăng thêm 13%. Có khoảng 20% trẻ em và thanh thiếu niên trên toàn thế giới có các vấn đề SKTT và tự tử là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ hai trong nhóm 15 - 29 tuổi.
Trong những năm gần đây, ở Việt Nam, các vấn đề liên quan đến SKTT cũng gia tăng nhanh chóng, trong đó có nhóm tuổi học sinh. Mặc dù vậy, các vấn đề này ở nhóm trẻ em và thanh thiếu niên tuổi học đường chưa được chú trọng nhiều. Chính vì vậy, việc hỗ trợ để các NVYTTH có những hiểu biết cơ bản về SKTT, từ đó biết cách trợ giúp hiệu quả cho học sinh khi có những vấn đề SKTT là điều rất cần thiết. Trong phần này, nhóm biên soạn sẽ giới thiệu một số khái niệm cơ bản về SKTT; dịch tễ học về SKTT của học sinh; một số vấn đề SKTT thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên; yếu tố bảo vệ và yếu tố nguy cơ của các vấn đề SKTT; phát hiện sớm và xử trí bước đầu với các vấn đề SKTT học đường; và cuối cùng chúng tôi đề cập đến một số một số kỹ năng hỗ trợ tâm lý cho học sinh.
SỨC KHỎE SINH SẢN, SỨC KHỎE TÂM THẦN 9 VÀ PHÒNG CHỐNG TÁC HẠI CỦA CHẤT GÂY NGHIỆN PHẦN I - BÀI 1 BÀI 1 GIỚI THIỆU CHUNG Mục tiêu bài học: Sau khi kết thúc bài học, người học có khả năng: 1. Trình bày được các khái niệm sức khỏe tâm thần và các khái niệm liên quan. Nắm được các thông tin quan trọng về thực trạng SKTT của học sinh. Hiểu được tầm quan trọng của những hiểu biết về các yếu tố ảnh hưởng đến SKTT của học sinh.
Nhận biết các yếu tố bảo vệ và nguy cơ ảnh hưởng đến SKTT của học sinh ở các cấp độ. Có ý thức và trách nhiệm để phát triển các yếu tố bảo vệ và giảm thiểu những yếu tố nguy cơ đến SKTT của học sinh; đặc biệt trong bối cảnh trường học. Triển khai các hoạt động cụ thể để xây dựng môi trường học đường tích cực, góp phần gia tăng các yếu tố bảo vệ SKTT cho học sinh. Sức khỏe Năm 1948, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã định nghĩa “Sức khỏe là trạng thái hoàn toàn khỏe mạnh về thể chất, tâm thần, và xã hội chứ không chỉ đơn thuần là không có bệnh tật hay ốm đau”.
Như vậy, đến thời HỌC PHẦN 5. SỨC KHỎE SINH SẢN, SỨC KHỎE TÂM THẦN 11 VÀ PHÒNG CHỐNG TÁC HẠI CỦA CHẤT GÂY NGHIỆN PHẦN I - BÀI 1 điểm này, khái niệm sức khỏe đã được hiểu một cách rộng hơn, ở khía cạnh cá nhân, sức khỏe không chỉ là các vấn đề về thể chất mà còn có các vấn đề về tâm thần/tinh thần, và bên cạnh đó là sự khỏe mạnh của toàn xã hội. Sức khỏe tâm thần WHO (2018) đã định nghĩa: “SKTT là trạng thái khoẻ mạnh mà ở đó cá nhân tự nhận thức được khả năng của bản thân, có thể ứng phó với những căng thẳng trong cuộc sống, có thể làm việc hiệu quả và tại ra những đóng góp cho cộng đồng”. Rối loạn tâm thần Rối loạn tâm thần được đặc trưng bởi sự xáo trộn trong nhận thức, cảm xúc, và/hoặc hành vi của cá nhân.
Tình trạng này gây ảnh hưởng đến việc thực hiện các chức năng bình thường của cá nhân. Rối loạn tâm thần có các mức độ khác nhau. Ở mức độ nhẹ, nếu được phát hiện sớm và trị liệu sớm thì khả năng hồi phục khá cao so với việc phát hiện muộn và được can thiệp chậm. Bệnh tâm thần Bệnh tâm thần là tình trạng sức khỏe liên quan đến những thay đổi trong cảm xúc, suy nghĩ hoặc hành vi (hoặc sự kết hợp của những điều này).