mở đầu âm tiết. Đi sau âm đầu trong âm tiết là bán nguyên âm không thành âm tiết (hay còn gọi là âm đệm). Hệ thống phụ âm đầu tiếng Việt với số lưỡng đối lập âm vị học tối đa được thể hiện trên chữ viết. Riêng những âm tiết như “ăn”, “uống”.
tuy không ghi phụ âm đầu, nhưng thực tế vẫn tồn tại phụ âm đầu (âm tắt thanh hầu /P/). Trong từng phương ngữ, một số đối lập có trên chữ viết có thể bị mất đi hoặc bị thay thế. Ví dụ, trong tiếng Hà Nội không còn đối lập các phụ âm đầu giữa ch–tr,x–s và gi,d với r. Trong tiếng miền Nam, /v/ và /z/ được thay bằng /j/.
Hiện nay, hệ thống phụ âm đầu được sử dụng thực tế trong nhà trường và trên các văn bản, chung cho các phương ngữ, là hệ thống phụ âm đầu hình thành trên cơ sở phát âm Hà Nội với sự phân biệt các phụ âm ch–tr, x–s, g,gi–r gồm 22 phụ âm sau: /b, m, f, v, t, th , d, n, s, z, l, ú, ù, ü, c, ñ, k, N, x, G, P, h/2 Hệ thống phụ âm đầu của tiếng địa phương miền Bắc, mà cở sở là phát âm Hà Nội có 19 phụ âm (kể cả âm tắc thanh hầu /P/). Trong phát âm Hà Nội không có loạt phụ âm uốn lưỡi /ú, ù, ü/. Các phụ âm này đều được chuyển thành các âm đầu lưỡi hoặc mặt lưỡi tương ứng /c, s, z/. Ví dụ, • “cha” và “tra” đều phát âm thành “cha” /ca/ • “sa” và “xa” đều phát âm thành “xa” /sa/ 2 Phụ âm /p/ gặp trong từ vay mượn hoặc phiên âm tiếng nước ngoài, không được đưa vào hệ thống này 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƯƠNG 2.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGÔN NGỮ 2. ÂM TIẾT • “da”, “gia” và “ra” đều được phát âm thành “da” /da/ Trong các thổ ngữ vùng Bắc Trung Bộ (Nghệ Tĩnh — Bình Trị Thiên) còn giữ loạt các phụ âm cong lưỡi /ú, ù, ü/. Ở một số nơi thuộc Nghệ Tĩnh, phụ âm “ph” được phát âm như âm mặt lưỡi sau bật hơi /kh /. Vì vậy hệ thống phụ âm đầu những nơi này có thêm dãy âm bật hơi /pj , úh , kh /.
Trong khi đó các thổ ngữ miền Bắc và miền Nam chỉ còn lại một âm bật hơi /th / mà thôi. Vùng Bình Trị Thiên không có phụ âm “nh”. Phụ âm này thường được phát âm thành /j/. Ví dụ, “nhà” được phát âm thành “dà”.
Nếu coi hệ thống phụ âm đầu vùng Vinh là đại diện cho phương ngự Bắc Trung Bộ thì hệ thống này có 22 phụ âm đầu. Hệ thống phụ âm đầu miền Nam (từ đèo Hải Vân trở vào) không có các phụ âm xát hữu thanh /v, z/. Tương ứng với /v, z/ trong phát âm Hà Nội, phát âm miền Nam có phụ âm mặt lưỡi giữa /j/. Đôi khi âm /v/ được phát âm thành âm môi-môi, xát, vang ngạc hoá /Bj/.
Hiện nay các âm cong lưỡi đang trong quá trình biến đổi trong tiếng miền Nam. Phụ âm /ù/ là phụ âm ít bền vững nhất thường được phát âm thành /s/. Các phụ âm cong lưỡi khác như /ú/ và /ü/ vẫn còn giữ lại, phân biệt với /c/ và /j/ nhưng không đều đặn ở các thổ ngữ. Trong phát âm miền Nam có phụ âm đầu /w/3 xát, môi-môi, tương ứng với các phụ âm tắc, lưỡi sau và thanh hầu tiếng Bắc khi kết hợp với âm đệm /-u-/.
Ví dụ, “qua” /wa/, “ngoại” /wai/, hoa /wa/. Nếu lấy hệ thống phụ âm đầu của tiếng thành phố Hồ Chí Minh làm cơ sở cho phương ngữ miền Nam thì hệ thống này có 21 phụ âm đầu. Quan hệ phân bố giữa phụ âm đầu và âm đệm Âm đệm là thành tố đi sau phụ âm đầu trong âm tiết. Trong tiếng Việt chỉ có một âm đệm là /-u-/, thể hiện trên chữ viết bằng hai chữ “u” và “o”.
Ví dụ, 3 Giá trị âm vị học của /w/ là vấn đề còn đang bàn cãi 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGÔN NGỮ 2. ÂM TIẾT “hoa”, “quế”. Trong phát âm, âm đệm chỉ được thể hiện ở tiếng địa phương miền Bắc và Bắc Trung Bộ, còn trong tiếng địa phương miền Nam thường không có âm đệm /-u-/.
Trong phát âm Hà Nội, hầu hết loạt phụ âm lưỡi và thanh hầu có thể phân bố trước âm đệm. Ví dụ, “toa”, “đoán”, “nhoà”. Riêng loạt âm môi /b, m, v, f/ không phân bố trước âm đệm /-u-/ vì chúng có cấu âm môi giống nhau. Trong tiếng Việt, hễ những âm có cấu âm giống nhau hay tương tự nhau thì không phân bố cạnh nhau.
Ngoài các âm môi, một vài phụ âm lưỡi như /n, ü, G/ cũng rất ít xuất hiện trước âm đệm.5 Vần Âm đệm Trong âm tiết, âm đệm /-u-/ đứng sau phụ âm đầu và đứng trước âm chính. Nó đóng vai trò một âm lướt trong kết cấu âm tiết. Về mặt cấu âm, âm đệm /-u-/ được phát âm giống như nguyên âm [u] nhưng không làm đỉnh âm tiết. Đó là một bán nguyên âm môi-ngạc mềm, được phiên âm là [-u-] hay [-w-].
Động tác cấu âm này diễn ra đồng thời với các giai đoạn phát âm của phụ âm đầu và phần vần đầu của nguyên âm làm âm chính. Về mặt âm học, âm đệm /-u-/ có tác dụng làm biến đổi âm sắc của âm tiết, làm trầm hoá âm sắc của âm tiết. Âm đệm /-u-/, với tính chất là một bán nguyên âm môi-ngạc mềm, có độ mở rộng hay hẹp tương ứng với độ mở của nguyên âm đi sau nó. Trước nguyên âm hẹp i, âm đệm /-u-/ được thể hiện bằng một bán âm hẹp tương ứng là [u], ví dụ “tuy”.
Trước các nguyên âm có độ mở trung bình ê, ơ, â, âm đệm /-u-/ được thể hiện bằng một bán âm độ mở vừa [o], ví dụ “khuê”, “huơ”, “huân”. Trước các nguyên âm có độ mở rộng e, a, ă, âm đệm /-u-/ 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGÔN NGỮ 2. ÂM TIẾT được thể hiện bằng một bán âm có độ mở tương ứng là [O], ví dụ “khỏe”, “khoắn”, “khoan”.
Âm đệm /-u-/ xuất hiện phần lớn ở các từ gốc Hán như “thuyền”, “loan”, “uyên”. Về mặt phân bố, như đã nói, âm đệm có thể xuất hiện sau hầu hết các phụ âm đầu, trừ các phụ âm môi /b, m, f, v/. Sau các phụ âm môi, âm đệm chỉ có mặt trong một ít từ phiên âm tiếng nước ngoài như “buýt”, “phuy”, “voan”. Ngoài ra, sau các phụ âm /n, ü, G/, âm đệm /-u-/ cũng chỉ xuất hiện trong một vài từ như “noãn”, “roa”, “goá”.
Âm đệm /-u-/ cũng không xuất hiện trước các nguyên âm tròn môi u, uô, ô, o. Sự phân bố của âm đệm sau phụ âm đầu và trước các nguyên âm thể hiện một quy luật của ngữ âm tiếng Việt: các âm có cấu âm giống nhau hoặc gần gũi nhau không được phân bố cạnh nhau. Về mặt chữ viết, âm đệm /-u-/ được ghi bằng con chữ “o” trước ba nguyên âm rộng e, a, ă và được ghi bằng con chữ “u” trước các nguyên âm còn lại. Ví dụ, “thuý”, “thuê”, “loe”, “loa”.
Riêng trường hợp sau phụ âm đầu /k-/, âm đệm /-u-/ luôn được ghi bằng con chữ “u” dù sau nó là nguyên âm rộng. Ví dụ: “quạ”, “quý” (trong những trường hợp này âm /k-/ được ghi bằng con chữ “q”)4. Âm đệm /-u-/, vốn là yếu tố có mặt trong phương ngữ Bắc và Bắc Trung Bộ, lại hoàn toàn vắng mặt trong phương ngữ Nam Bộ. Do đó, cấu trúc âm tiết của phương ngữ Nam Bộ chỉ có ba thành phần đoạn tính: âm đầu, âm chính, âm cuối.
Sự vắng mặt của âm đệm trong phương ngữ Nam Bộ có thể đưa đến một số biến đổi ở âm đầu và âm chính. Đáng chú ý là sự biến đổi của các phụ âm mặt lưỡi sau và thanh hầu, thành các phụ âm môi. Ví dụ, “hoa” thành “wa”, 4 Do đó về mặt chữ viết, sau con chữ “q”, con chữ “u” luôn luôn có giá trị là một âm đệm. Điều này giúp ta phân biệt “ua” là một nguyên âm đôi trong từ “của” với “ua” trong tổ hợp âm đệm+nguyên âm trong “quả”.
Riêng trường hợp “quốc” thì “uô” là nguyên âm đôi nhưng /k-/ vẫn được ghi bằng “q”. Sự phân biệt về mặt con chữ ở đây có giá trị phân biệt nghĩa hai từ đồng âm “cuốc” và “quốc” đều được phát âm là /kuok/. 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGÔN NGỮ 2.
ÂM TIẾT khuya thành “phia”. Hiện nay dưới sự ảnh hưởng của ngôn ngữ văn học, đã thấy xuất hiện âm đệm sau các phụ âm đầu lưỡi, mặt lưỡi giữa và mặt lưỡi sau trong cách phát âm của tầng lớp trí thức, của giới trẻ, trừ trường hợp hai phụ âm thanh hầu /h-,P-/ và phụ âm mặt lưỡi sau /k-/, vẫn được phát âm thành [w-] trong các từ “hoa”, “oa”, “qua” (đều phát âm là [wa]). Âm chính Âm chính trong âm tiết tiếng Việt có thể là một nguyên âm đơn hoặc một nguyên âm đôi. Nguyên âm đơn Tiếng Việt có 11 nguyên âm đơn làm âm chính.
Căn cứ vào vị trí lưỡi, hình dáng môi, các nguyên âm đơn được chia ra: • Các nguyên âm giòng trước không tròn môi: /i, e, E/. • Các nguyên âm giòng sau không tròn môi: /W, 7, 7̌, a, ǎ/. • Các nguyên âm giòng sau tròn môi: /u, o, O/. Căn cứ vào độ mở miệng, có thể chia thành: • Các nguyên âm có độ mở miệng hẹp: /i, W, u/.
• Các nguyên âm có độ mở trung bình: /e, 7, 7̌, o/. • Các nguyên âm có độ mở rộng: /E, a, ǎ, O/. Căn cứ vào âm sắc, có thể chia ra: • Các nguyên âm bổng: /i, e, E/. 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƯƠNG 2.
CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGÔN NGỮ 2. ÂM TIẾT • Các nguyên âm trung bình: /W, 7, 7̌, a, ǎ/. • Các nguyên âm trầm: /u, o, O/. Căn cứ vào trường độ, có thể chia ra: • Các nguyên âm dài: /i, e, E, W, 7, a, u, o, O/.
• Các nguyên âm ngắn: /7̌, ǎ/. Nguyên âm đôi Ngoài 11 nguyên âm đơn, còn có 3 nguyên âm đôi âm vị tính là /ie, W7, uo/. Âm cuối Âm cuối là yếu tố kết thúc âm tiết. Các âm tiết trong tiếng Việt có thể kết thúc bằng cách biến đổi âm sắc của âm chính do động tác khép lại của bộ máy phát âm, làm cho nó bổng hơn hoặc trầm hơn.
Âm cuối trong trường hợp này là hai bán nguyên âm /-u/ và /-i/.