Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHỨNG MINH TRONG VỤ ÁN MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY 1. Khái niệm, đặc điểm của chứng minh trong vụ án mua bán trái phép chất ma túy 1. Khái niệm về chứng minh trong vụ án mua bán trái phép chất ma túy Chứng minh là một hoạt động nhận thức chân lý của con người. Hoạt động chứng minh của con người được tiến hành trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, trong mỗi lĩnh vực khác nhau, thì hoạt động chứng minh có những nét khác nhau.
Tuy nhiên, hoạt động chứng minh có đặc điểm chung là việc chủ thể sử dụng những phương tiện để làm sáng tỏ sự thật khách quan, khẳng định tính đúng đắn của một vấn đề nào đó để tìm ra chân lý. Hiểu theo nghĩa chung nhất “tội phạm về ma túy là những hành vi nguy hiểm cho xã hội liên quan đến ma túy được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý…”. Và pháp luật hình sự và khoa học pháp lý của nước ta đã cho rằng MBTPCMT thể hiện các hành vi cụ thể là: Bán trái phép chất ma túy cho người khác; mua chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác, vận chuyển chất ma túy để bán trái phép cho người khác; xin chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác; dùng chất ma túy để trao đổi, thanh toán,. trái phép; tàng trữ chất ma túy nhằm bán trái phép; dùng tài sản (không phải là tiền) đem trao đổi, thanh toán.
lấy chất ma túy để bán lại trái phép cho người khác. Như vậy tất cả hành vi trên được xem là hành vi MBTPCMT, và người thực hiện hành vi trên được xem là phạm tội MBTPCMT [34, tr. Quá trình xác định sự thật là một quá trình vô cùng phức tạp, khi giữa các giai đoạn đều có sự liên quan mật thiết với nhau. Khi có đủ căn cứ khẳng định có dấu hiệu của tội phạm thì mới có thể khởi tố vụ án, và đó chính là căn cứ để tiến hành các hoạt động điều tra.
Kết quả điều tra chính là cơ sở để VKS quyết định truy tố bị can hoặc đình chỉ vụ án, đồng thời nó cũng là cơ sở để TA xét xử đúng người 7 đúng tội. Việc xác định sự thật vụ án còn phụ thuộc vào những tình tiết, chứng cứ của vụ án đòi hỏi CQTHTT phải làm sáng tỏ. Quá trình đấu tranh phòng chống tội phạm ma túy rất quan trọng, luôn đòi hỏi phải đảm bảo nhiều yếu tố mang tính nguyên tắc: Phải đảm bảo ngăn chặn kịp thời hành vi phạm tội và tránh những hậu quả xảy ra cho cộng đồng; trừng trị đúng tội và đúng mức độ nguy hiểm của người phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội hoặc xâm phạm những lợi ích hợp pháp của công dân, cải tạo giáo dục người phạm tội thành người có ích cho xã hội. Vì vậy, BLHS xác định rõ những hành vi được xem là tội phạm MBTPCMT.
Cùng với những quy định của BLHS, việc phát hiện xử lý các tội phạm còn phải được tiến hành theo những thủ tục và trình tự do BLTTHS quy định, trong đó các quy định liên quan đến quá trình chứng minh VAHS chiếm một vai trò quan trọng và quyết định đòi hỏi cần có sự tuân thủ nghiêm ngặt nhằm đạt được mục đích cuối cùng là giải quyết đúng đắn vụ án. Chứng minh trong vụ án MBTPCMT là hoạt động đặc thù đối với một loại tội phạm cụ thể, đồng thời là phạm trù bao hàm rất nhiều hoạt động có nội dung liên quan đến khoa học pháp lý tố tụng. Trong đó bao gồm việc sử dụng chứng cứ làm phương tiện của việc chứng minh nhằm xác định các tình tiết có ý nghĩa đối với việc giải quyết đúng đắn vụ án, bao gồm cả toàn bộ quá trình chứng minh (thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ), xác định đối tượng chứng minh, phạm vi chứng minh, giới hạn chứng minh và nghĩa vụ chứng minh đối với vụ án. Trong vụ án ma túy, chúng ta cần phải nhận thức đúng đắn về các vấn đề nêu trên, tránh nhầm lẫn giữa các phạm trù trong chứng minh và sử dụng chứng cứ làm phương tiện chứng minh một cách hiệu quả [34, tr.
Quá trình chứng minh trong một vụ án bắt đầu từ khi có quyết định khởi tố vụ án bao gồm nhiều hoạt động khác nhau của các CQTHTT khác nhau như: Hoạt động điều tra, hoạt động truy tố và hoạt động xét xử. Mỗi hoạt động đó đều hàm chứa các hành vi tố tụng khác nhau. Trong TTHS, chứng minh là quá trình khôi phục lại sự thật khách quan của vụ án, là quá trình nhận thức sự thật khách quan. Cơ sở lý luận nhận thức của hoạt động nhận thức này chính là lý luận nhận thức của 8 triết học Mác – Lênin.
Lý luận nhận thức Mác – Lênin khẳng định rằng: Nhận thức là sự phản ánh biện chứng tích cực, sự phản ánh đó là một quá trình vận động và phát triển không ngừng tự không biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều, từ hiện tượng đến bản chất, từ thấp đến cao, từ nông đến sâu để nắm được bản chất quy luật của sự vật và hiện tượng [36, tr. Tuy nhiên, BLTTHS năm 2003, BLTTHS năm 2015 và các văn bản pháp luật liên quanchưa có định nghĩa cụ thể về chứng minh, cũng như quá trình chứng minh trong vụ án MBTPCMT. Khi giải quyết các vụ án MBTPCMT, người tiến hành tố tụng cần phải chứng minh những sự việc có liên quan đến hành vi phạm tội để khẳng định chính xác hành vi phạm tội, người phạm tội và mức độ phạm tội. Để đạt được mục tiêu này, các cơ quan điều tra về tội phạm ma túy phải dựa vào các chứng cứ để chứng minh rõ tội phạm đã xảy ra, xác định lỗi của bị can, bị cáo, tức là chứng minh người thực hiện hành vi phạm tội và họ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi phạm tội đó.
Trên cơ sở những quy định của pháp luật TTHS Việt Nam và các văn bản pháp luật khác và thực tiễn có thể hiểu: Chứng minh trong vụ án MBTPCMT là quá trình mà các CQTHTT, người tiến hành tố tụng thực hiện hoạt động nhận thức chân lý về vụ án MBTPCMT. Để đạt được điều này, CQTHTT phải thực hiện các biện pháp do pháp luật TTHS quy định, làm sáng tỏ tất cả mọi vấn đề có trong vụ án ma túy. Quá trình chứng minh vụ án MBTPCMT phải tuân theo những quy tắc logic nhất định như việc nhận thức mọi hiện tượng của hiện thực. Trước tiên cần phải thu thập tài liệu thực tế nhất định, tiếp đến tài liệu đó phải được phân tích, làm sáng tỏ từng chi tiết cụ thể, từng mặt của các sự kiện cần được nghiên cứu xem xét, sau đó đưa ra những kết luận khái quát về các sự kiện đã được nghiên cứu.
Chính từ quá trình đó mà chất lượng, giá trị chứng minh của các thông tin được khẳng định và bức tranh về sự kiện phạm tội dần được tái hiện như nó vốn có, các cơ sở giải quyết vụ án được hình thành, củng cố. Tổng hợp các hành vi đó tạo thành nội dung của quá trình chứng minh trong vụ án MBTPCMT. Nhận thức về quá trình chứng minh trong vụ án MBTPCMT là công việc tư 9 duy của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm đối với tài liệu chứng cứ đã thu thập được, đồng thời chính là tổng thể các hoạt động được những người này tiến hành hướng tới việc thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ. Quá trình chứng minh vụ án MBTPCMT nói riêng và VAHS nói chung phải đảm bảo tính khoa học chặt chẽ của phương pháp phán đoán, suy luận được ứng dụng đặc biệt cần thiết và sâu sắc, đồng thời phải đảm bảo chặt chẽ hơn so với hoạt động nghiên cứu, tư duy, suy luận trong công tác nghiên cứu khoa học.
Như vậy, chứng minh trong vụ án MBTPCMT nói riêng và chứng minh trong VAHS nói chung là tổng hợp các hành vi tố tụng hình sự do chủ thể là CQTHTT được Nhà nước trao quyền, cụ thể trong giai đoạn truy tố là VKS tiến hành theo trình tự được BLTTHS quy định để làm rõ đối tượng, phạm vi, giới hạn chứng minh bằng việc thu thập, kiểm tra, đánh giá, sử dụng chứng cứ nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án mua bán trái phép chất ma túy. Các đặc điểm cơ bản của chứng minh trong vụ án mua bán trái phép chất ma túy Xuất phát từ nhiệm vụ các giai đoạn tố tụng cũng như địa vị pháp lý, chức năng, nhiệm vụ của các chủ thể mà hoạt động chứng minh ở mỗi giai đoạn cũng có sự khác nhau, những đặc điểm riêng của mình. Với khái niệm về hoạt động chứng minh trong vụ án MBTPCMT, đặc biệt ở giai đoạn truy tố, chứng minh trong vụ án mua bán trái phép chất ma túy có những đặc điểm sau: Thứ nhất: Chủ thể của hoạt động chứng minh. Chủ thể tiến hành các hoạt động chứng minh trong tố tụng hình sự là các chủ thể có trách nhiệm chứng minh do pháp luật tố tụng hình sự quy định tùy từng quốc gia với mô hình tố tụng khác nhau.
Các chủ thể chứng minh trong vụ án MBTPCMT là người nắm vững pháp luật, có kiến thức và nghiệp vụ chuyên sâu về công tác pháp luật, sử dụng các biện pháp cần thiết nhằm đánh giá một cách toàn diện, khách quan các tài liệu của vụ án MBTPCMTvà trong giai đoạn truy tố, sau khi nhận được toàn bộ hồ sơ do Cơ quan điều tra (CQĐT) chuyển sang, VKS ra một trong các loại quyết định: Truy tố bị can trước TA bằng bản cáo trạng; Trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc đình chỉ hay 10 tạm đình chỉ VAHS. Chủ thể chứng minh trong giai đoạn truy tố vụ án MBTPCMT là Kiểm sát viên, Kiểm tra viên thuộc VKS có thẩm quyền truy tố. Những người tham gia tố tụng cũng tham gia vào hoạt động chứng minh do các chủ thể tiến hành tố tụng yêu cầu nhưng họ không phải là chủ thể chứng minh. Thứ hai: Mục đích chứng minh.
Quá trình chứng minh trong vụ án mua bán trái phép chất ma túyđược các chủ thể tiến hành tố tụng thực hiện nhằm xác định chân lý khách quan của vụ án. Quá trình chứng minh thực chất là quá trình nhận thức vụ án hình sự của các chủ thể có trách nhiệm chứng minh.
