Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách ngoại giao trung lập. Nội dung của chương này là nhằm đưa ra khung lý luận cho vấn đề. Trong đó, đề cập tới các định nghĩa, khái niệm về chính sách ngoại giao và chính sách ngoại giao trung lập, vai trò của chính sách ngoại giao trong sự phát triển của 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.lan quốc gia. Dựa trên những yếu tố hay cơ sở cho việc hoạch định chính sách ngoại giao đã được xác định ở chương này để phân tích chính sách ngoại giao của các quốc gia qua các thời kì.
Chương 2: Quá trình hình thành chính sách ngoại giao trung lập của các quốc gia Châu Âu. Chương này tập trung làm rõ sự hình thành, quá trình phát triển, phân tích sự thay đổi về chính sách trung lập của các quốc gia Châu Âu, các quốc gia nào còn duy trì hoặc từ bỏ, các quốc gia trung lập mới, qua từng thời kì cho tới khi chấm dứt Chiến tranh Lạnh trong bối cảnh thế giới với nhiều biến đổi mạnh mẽ. Chương 3: Những thay đổi của chính sách ngoại giao trung lập sau Chiến tranh Lạnh Chương này là sự phân tích về các quốc gia trung lập trong thời kì mới - thời kì sau Chiến tranh Lạnh. Trong đó, tập trung làm rõ nguyên nhân, các nhân tố tác động tới việc lựa chọn, duy trì sự trung lập.
Đồng thời, cho thấy sự thay đổi, điều chỉnh trong chính sách của các quốc gia này trong bối cảnh quốc tế mới. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.lan CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH NGOẠI GIAO TRUNG LẬP 1.1 Khái niệm và quan điểm về chính sách ngoại giao Ngày nay, cùng với xu thế phát triển quan hệ quốc tế hướng về hội nhập và hợp tác đa phương, không còn quốc gia nào có thể tồn tại một cách riêng lẻ. Quốc gia là chủ thể quan trọng trong quan hệ quốc tế. Mỗi quốc gia tồn tại trong sự đan xen những mối quan hệ chằng chịt với các chủ thể khác như tổ chức quốc tế, công ty xuyên quốc gia…Nhưng trong đó, quan trọng nhất vẫn là mối quan hệ giữa các quốc gia với nhau.
Sự tương tác giữa các quốc gia được thực hiện thông qua các hoạt động ngoại giao mà trong đó cụ thể là thông qua chính sách ngoại giao. Tìm hiểu về chính sách ngoại giao, phải bắt nguồn từ việc nghiên cứu phân tích tổng thể về quan hệ quốc tế. Chính sách ngoại giao chính là một phần nằm trong nội dung về quan hệ quốc tế. Hiện nay tồn tại rất nhiều các lý thuyết hệ thống về quan hệ quốc tế nói chung và chính sách ngoại giao nói riêng.
Chủ nghĩa hiện thực coi các quốc gia là những chủ thể chủ yếu hoặc quan trọng nhất trong quan hệ quốc tế. Vì vậy quốc gia được coi là chủ thể đơn nhất và là một chủ thể có lý trí. Một tiến trình duy lý về hoạch định chính sách ngoại giao bao gồm việc đưa ra mục tiêu, xem xét mọi giải pháp khả thi căn cứ vào khả năng hiện có, khả năng tương đối nhằm đạt những mục tiêu trên bằng các giải pháp khác nhau được xem xét cùng với những cái lợi, hại của từng giải pháp. Theo tiến trính duy lý đó, những người hoạch định chính sách của chính phủ sẽ đánh giá từng giải pháp và lựa chọn giải pháp có tác dụng tối đa hóa lợi ích.
Những người theo chủ nghĩa hiện thực cho rằng an ninh quốc gia luôn luôn đứng đầu trong danh sách các vấn đề quốc tế. Chính vì vậy, vai trò và mục tiêu 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.lan quan trọng nhất của chính sách ngoại giao chình là đảm bảo được an ninh quốc gia.1 Học thuyết Mác – Lênin cho rằng quan hệ quốc tế là quan hệ được tiếp tục trong phạm vi quốc tế của các mối quan hệ xã hội được thiết lập trong phạm vi quốc gia. Điểm giống nhau giữa quan hệ quốc tế với quan hệ trong quốc gia là tính giai cấp. Động lực cơ bản cho sự vận động và phát triển của quan hệ quốc tế là đấu tranh giữa các giai cấp và các chế độ xã hội nhằm giải quyết đối kháng giữa họ.
Tương quan lực lượng các giai cấp khác nhau, các quốc gia, các tổ chức chính trị xã hội có ảnh hưởng quyết định đến sự phát triển quan hệ quốc tế.2 Và như vậy, chính sách ngoại giao là sự tiếp tục của chình sách đối nội và do chình sách đối nội quyết định. Những yêu cầu, mục tiêu quốc gia trong từng giai đoạn phát triển nhất định sẽ quyết định cho nội dung tương tự trong chính sách ngoại giao. Bên cạnh đó, học thuyết này cũng chỉ ra rằng chính sách ngoại giao có sự tác động trở lại với chình sách đối nội. Theo chủ nghĩa Mác – Lênin, cơ sở của quan hệ quốc tế là chế độ kinh tế của xã hội gắn liền với xã hội đó, là chính trị đối nội của các giai cấp nhất định và để thực hiện đường lối chính trị đối nội đó ở ngoài biên giới quốc gia, người ta tiến hành chính sách ngoại giao phù hợp.
Trong khi đó, trong các mô hình tác nhân, Alision Gramham đã đưa ra ba mô hình phân tích chính sách ngoại giao. Đó là thuyết chính trị nội bộ, thuyết tổ chức quan liêu và thuyết chính sách duy lý.3 Mô hình chính sách duy lý (Rational Actor Model) cho rằng hành vi ngoại giao của một quốc gia là một phản ứng được lựa chọn của chủ thể, ở đây 1 Paul R.Kauppi, (2001) Lý luận quan hệ quốc tế, Học viện quan hệ quốc tế, Hà Nội, trang 14 2 Vũ Dương Huân, “Bàn chất và đặc thù của quan hệ quốc tế”, (2010), Tạp chí nghiên cứu quốc tế, Số 3(82), trang 129 3 “Governmental Politics Model, Rational Actor Model, Organisational Behaviour Model” 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.lan là chính phủ quốc gia, đã được tình toán trước. Hay nói một cách khác, đứng trước một vấn đề trong quan hệ quốc tế, chủ thể sẽ đặt ra những phương án và mục tiêu mà phương án ấy đạt tới. Chính sách ngoại giao là sự hiện thực hóa một phương án mà chủ thể cho rằng tối ưu nhất.
Nỗ lực giải thích các sự kiện quốc tế dựa trên mục tiêu và sự tính toán của các quốc gia hay chính phủ là đặc trưng của học thuyết này.4 Mô hình này của Alision cũng tương đồng với quan điểm của chủ nghĩa hiện thực. Mô hình tổ chức quan liêu (Organisational Behaviour Model) cho rằng “hành vi của chính phủ có thể được tóm tắt là hành động được lựa chọn bởi một người quyết định chính sách thống nhất, duy lý, được kiểm soát ở cấp trung ương, có thông tin đầy đủ, và tối đa hóa các giá trị.5 Mô hình này nhấn mạnh tới vai trò của các đơn vị đưa ra quyết sách. Trong đó các quyết định chính trị là đầu ra của các cơ quan chình trị vận hành theo “quy trính hoạt động chuẩn”. Mô hình chính trị nội bộ (Governmental Politics Model) giải thích hành vi ngoại giao dựa trên sự đấu tranh về quyền lợi và hướng ưu tiên giữa các chủ thể chính trị.
Những nhà lãnh đạo đứng đầu không thuộc cùng một nhóm lợi ích đồng nhất. Và như vậy, hành vi của chính phủ theo thuyết này được hiểu là kết quả của các trò chơi mặc cả. Để thực hiện hành động trong một loạt vấn đề ngoại giao thì cần có việc phi tập trung hóa các quyết định và điều đó đảm bảo việc quyền lực được chia sẻ. Những cá nhân có trách nhiệm sẽ khuyến nghị mâu thuẫn nhau vì những gì họ tin là đúng.6 Mô hình này chính là quan điểm của chủ nghĩa đa nguyên.
Chủ nghĩa đa nguyên coi quốc gia không phải là một chủ thể đơn nhất. Quốc gia về thực chất là các bộ máy quan liêu cá nhân của nhà nước, 4 “The attempt to explain international events by recounting the aims and calculations of nations or governments is the trademark of the Rational Actor Model” 5 “Governmental behaviour can usefully be summarized as action chosen by a unitary, rational decision maker: centrally controlled, completely informed, and value maximizing" 6 Paul R.Kauppi, (2001) Lý luận quan hệ quốc tế, Học viện quan hệ quốc tế, Hà Nội 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.lan các nhóm lợi ìch và cá nhân tím cách đề xuất hoặc gây ảnh hưởng lên chính sách ngoại giao. Họ cạnh tranh, xây dựng liên minh, xung đột và thỏa hiệp với nhau. Các chính sách nói chung và chính sách ngoại giao nói riêng bị chi phối bởi sự cạnh tranh đó.
Tiến trình hoạch định chính sách ngoại giao là kết quả của những xung đột, mặc cả và thỏa hiệp. Chủ nghĩa đa nguyên cũng bác bỏ khái niệm của chủ nghĩa hiện thực coi vai trò của an ninh quân sự là cao nhất trong chính trị quốc tế. Họ cho rằng các vấn đề mà chính sách ngoại giao đề cập rất rộng và đa dạng bao gồm cả các vấn đề kinh tế, xã hội. 7 Việc áp dụng có thể dựa trên một hay nhiều lí thuyết, cộng với bằng chứng về mặt thực nghiệm đưa ra sự giải thích về chính sách ngoại giao.
Việc phân tích này có thể diễn ra trên nhiều cấp độ. Từ cấp độ hệ thống (trật tự thế giới, trật tự khu vực, liên kết quốc tế…), hay cấp quốc gia (hình thái kinh tế xã hội, địa chiến lược, nền văn minh…) hoặc cấp độ cá nhân (văn hóa chiến lược, hệ tư tưởng, vai trò cố vấn…). Tóm lại, nhìn chung có một sự đa dạng và phức tạp trong các học thuyết hiện nay về quan hệ quốc tế nói chung và chính sách ngoại giao nói riêng. Nhưng nếu nhìn nhận một cách sơ lược và đơn giản hơn, chúng ta có dễ dàng thấy được sự gắn bó hiển nhiên giữa ba phạm trù quan hệ quốc tế, quốc gia và chính sách ngoại giao.
Và nếu dựa vào mối liên kết này, chính sách ngoại giao có thể được hiểu một cách cơ bản như sau: Trong bài viết của hai tác giả Dương Văn Quảng và Nguyễn Thị Thìn có đề cập tới định nghĩa “chình sách ngoại giao” theo cuốn Từ điển Thuật ngữ ngoại giao Việt – Anh - Pháp của Học Viện Ngoại giao, định nghĩa đó như sau: chính sách ngoại giao là “chủ thể, chiến lược, kế hoạch và biện pháp thực hiện 7 Paul R.Kauppi, (2001) Lý luận quan hệ quốc tế, Học viện quan hệ quốc tế, Hà Nội, trang 16 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.lan cụ thể do một quốc gia đề ra liên quan đến các mối quan hệ quốc tế mà quốc gia đó thiết lập với các quốc gia và các chủ thể khác nhằm tăng cường và bảo vệ lợi ích quốc gia của mính”.