Chính Sách Tài Chính Hướng Tới Nền Kinh Tế Xanh: Kinh Nghiệm và Giải Pháp

Tài liệu nghiên cứu Chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh kinh nghiệm quốc tế và bài học cho việt na, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về

• Tác giả: Trần Thị Quỳnh Hoa
• Người hướng dẫn: PGS, TS Từ Thúy Anh
• Trường học: Trường Đại học Ngoại thương
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Chính Sách Tài Chính Hướng Tới Nền Kinh Tế Xanh: Kinh Nghiệm và Giải Pháp Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NỀN KINH TẾ XANH VÀ CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH HƯỚNG TỚI NỀN KINH TẾ XANH
• 1.1. Tổng quan về nền kinh tế xanh
• 1.2. Khái niệm và đặc trưng của nền kinh tế xanh
• 1.3. Mục tiêu của việc hướng tới nền kinh tế xanh
• 1.4. Vai trò của nền kinh tế xanh
• 1.5. Hệ thống chính sách nhằm hướng tới nền kinh tế xanh
• 1.6. Tổng quan về chính sách tài chính
• 1.7. Khái niệm chính sách tài chính
• 1.8. Vai trò của chính sách tài chính
• 1.9. Tổng quan về chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh
• 1.10. Các bộ phận của chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh
• 1.11. Các giác độ ảnh hưởng của chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh
• 1.12. Phương pháp nghiên cứu chính sách tài chính tới nền kinh tế xanh
• 1.13. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH HƯỚNG TỚI NỀN KINH TẾ XANH
• 2.1. Kinh nghiệm quốc tế về chính sách thu hướng tới nền kinh tế xanh
• 2.2. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 2.3. Các chính sách thu hướng tới nền kinh tế xanh của Nhật Bản
• 2.4. Kết quả và bài học rút ra
• 2.5. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 2.6. Chính sách thu hướng tới nền kinh tế xanh của Trung Quốc
• 2.7. Kết quả và bài học rút ra
• 2.8. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 2.9. Chính sách thu hướng tới nền kinh tế xanh của Hàn Quốc
• 2.10. Kết quả và bài học rút ra
• 2.11. Kinh nghiệm quốc tế về chính sách chi hướng tới nền kinh tế xanh
• 2.12. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 2.13. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 2.14. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 2.15. Kinh nghiệm quốc tế về việc thực hiện một số chính sách tài chính khác hướng tới nền kinh tế xanh
• 2.16. Hệ thống trao đổi tín chỉ các-bon. Trái phiếu xanh
• 2.17. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH HƯỚNG TỚI NỀN KINH TẾ XANH Ở VIỆT NAM
• 3.1. Tổng quan các chính sách hướng tới nền kinh tế xanh ở Việt Nam
• 3.2. Phân tích chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh ở Việt Nam
• 3.3. Thực trạng chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh
• 3.4. Chính sách thu hướng đến nền kinh tế xanh
• 3.5. Chính sách chi hướng tới nền kinh tế xanh
• 3.6. Chính sách tài chính khác hướng tới nền kinh tế xanh
• 3.7. Kết quả đạt được của việc thực hiện chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh
• 3.8. Kết quả đạt được của việc thực hiện chính sách thu hướng tới nền kinh tế xanh
• 3.9. Kết quả đạt được của chính sách chi ngân sách hướng tới nền kinh tế xanh
• 3.10. Kết quả đạt được của việc thực hiện chính sách tài chính khác hướng tới nền kinh tế xanh
• 3.11. Một số vấn đề đặt ra trong việc thực hiện các chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh của Việt Nam
• 3.12. Đánh giá lượng hóa tác động của chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh của Việt Nam
• 3.13. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: BÀI HỌC CHO VIỆT NAM VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH NHẰM HƯỚNG TỚI NỀN KINH TẾ XANH Ở VIỆT NAM
• 4.1. Mục tiêu hướng tới nền kinh tế xanh của Việt Nam đến năm 2030
• 4.2. Mục tiêu tổng quát
• 4.3. Mục tiêu cụ thể
• 4.4. Bài học rút ra cho Việt Nam từ kinh nghiệm quốc tế
• 4.5. Bài học đối với chính sách thu
• 4.6. Bài học đối với chính sách chi
• 4.7. Bài học đối với chính sách tài chính khác
• 4.8. Đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh tại Việt Nam
• 4.9. Giải pháp về chính sách thu hướng tới nền kinh tế xanh
• 4.10. Rà soát hệ thống pháp luật về thuế hướng tới nền kinh tế xanh
• 4.11. Nghiên cứu khả năng xây dựng và áp dụng thuế các-bon
• 4.12. Giải pháp về chính sách chi hướng tới nền kinh tế xanh
• 4.13. Giải pháp đối với chính sách tài chính khác hướng tới nền kinh tế xanh
• 4.14. Đối với thị trường tín chỉ các-bon
• 4.15. Trái phiếu xanh
• 4.16. Một số giải pháp bổ trợ khác để hướng tới nền kinh tế xanh
• 4.17. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Tài Chính Xanh và Kinh Tế Xanh

Nền kinh tế xanh đang trở thành xu hướng tất yếu trên toàn cầu, đặc biệt sau những khủng hoảng kinh tế và biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng. Các quốc gia, từ phát triển đến đang phát triển, đều hướng tới tăng trưởng xanh, phục hồi hệ sinh thái và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Để đạt được mục tiêu này, chính sách tài chính xanh đóng vai trò then chốt, thúc đẩy đầu tư vào các dự án bền vững và cơ sở hạ tầng xanh. Chính sách tài chính có thể giảm thiểu các biến dạng kinh tế, khai thác sức mạnh thị trường để đạt được các mục tiêu của nền kinh tế xanh. Lợi ích trực tiếp bao gồm giảm ô nhiễm, cải thiện sức khỏe và nền kinh tế hiệu quả hơn. Lợi ích gián tiếp bao gồm tăng cường huy động nguồn thu, cải thiện phúc lợi, khuyến khích việc làm xanh và tiết kiệm năng lượng.

1.1. Khái Niệm và Đặc Trưng Của Nền Kinh Tế Xanh

Nền kinh tế xanh không chỉ đơn thuần là một mô hình kinh tế thân thiện với môi trường, mà còn là một hệ thống kinh tế hướng tới sự phát triển bền vững, công bằng và hiệu quả. Đặc trưng của kinh tế xanh bao gồm sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm thiểu ô nhiễm, bảo tồn đa dạng sinh học và tạo ra các cơ hội việc làm xanh. Phát triển bền vững là trọng tâm, kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và công bằng xã hội. Kinh tế tuần hoàn cũng là một yếu tố quan trọng, giảm thiểu chất thải và tái sử dụng tài nguyên.

1.2. Vai Trò Của Chính Sách Tài Chính Trong Kinh Tế Xanh

Chính sách tài chính xanh đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang kinh tế xanh. Thông qua các công cụ như thuế môi trường, trợ cấp xanh, tín dụng xanh và trái phiếu xanh, chính sách tài chính có thể khuyến khích các hoạt động kinh tế thân thiện với môi trường và hạn chế các hoạt động gây ô nhiễm. Hỗ trợ tài chính cho các dự án năng lượng tái tạo, giao thông xanh và nông nghiệp xanh là những ví dụ điển hình.

II. Thách Thức và Rào Cản Phát Triển Chính Sách Tài Chính Xanh

Mặc dù có vai trò quan trọng, việc triển khai chính sách tài chính xanh vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Thiếu nguồn lực tài chính, năng lực quản lý yếu kém, và sự thiếu đồng bộ giữa các chính sách là những rào cản lớn. Bên cạnh đó, nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp về phát triển bền vững còn hạn chế, gây khó khăn cho việc thực thi các chính sách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương và sự tham gia của toàn xã hội để vượt qua những thách thức này. Rủi ro môi trường cũng là một yếu tố cần được xem xét kỹ lưỡng.

2.1. Thiếu Nguồn Lực Tài Chính và Năng Lực Quản Lý

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu nguồn lực tài chính để đầu tư vào các dự án kinh tế xanh. Ngân sách nhà nước còn hạn hẹp, trong khi nguồn vốn từ khu vực tư nhân và quốc tế chưa được khai thác hiệu quả. Năng lực quản lý và điều hành các dự án xanh cũng còn yếu kém, dẫn đến chậm trễ và lãng phí. Cần có các giải pháp huy động vốn sáng tạo và nâng cao năng lực quản lý để giải quyết vấn đề này. Cơ chế tài chính cần được cải thiện để thu hút đầu tư.

2.2. Nhận Thức Hạn Chế Về Phát Triển Bền Vững

Nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp về phát triển bền vững và kinh tế xanh còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp vẫn ưu tiên lợi nhuận trước mắt hơn là bảo vệ môi trường. Người dân chưa có ý thức tiết kiệm năng lượng và sử dụng các sản phẩm thân thiện với môi trường. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của cộng đồng. Khuyến khích xanh cần được đẩy mạnh để tạo động lực cho doanh nghiệp và người dân.

III. Kinh Nghiệm Quốc Tế về Chính Sách Tài Chính Hướng Xanh

Nhiều quốc gia trên thế giới đã triển khai thành công chính sách tài chính xanh và đạt được những kết quả đáng khích lệ. Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc là những ví dụ điển hình. Các quốc gia này đã sử dụng các công cụ như thuế môi trường, trợ cấp xanh, tín dụng xanh và trái phiếu xanh để thúc đẩy tăng trưởng xanh và giảm thiểu ô nhiễm. Nghiên cứu kinh nghiệm của các nước này giúp Việt Nam có thể học hỏi và áp dụng những bài học phù hợp với điều kiện thực tế. Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ tài chính.

3.1. Bài Học Từ Nhật Bản Về Thuế Môi Trường và Khuyến Khích Xanh

Nhật Bản đã áp dụng thuế môi trường đối với các hoạt động gây ô nhiễm và sử dụng nguồn thu này để tài trợ cho các dự án năng lượng tái tạo và bảo vệ môi trường. Chính phủ Nhật Bản cũng đưa ra nhiều chính sách khuyến khích xanh cho các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh và sản xuất các sản phẩm thân thiện với môi trường. Kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy việc kết hợp giữa thuế môi trường và khuyến khích xanh có thể mang lại hiệu quả cao trong việc thúc đẩy kinh tế xanh.

3.2. Kinh Nghiệm Của Trung Quốc Về Đầu Tư Xanh và Tín Dụng Xanh

Trung Quốc đã đầu tư mạnh mẽ vào các dự án năng lượng tái tạo, giao thông xanh và xử lý chất thải. Chính phủ Trung Quốc cũng khuyến khích các ngân hàng cung cấp tín dụng xanh cho các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực môi trường. Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy việc đầu tư mạnh mẽ vào các dự án xanh và khuyến khích tín dụng xanh có thể tạo ra động lực lớn cho tăng trưởng xanh.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Chính Sách Tài Chính Xanh Tại Việt Nam

Để thúc đẩy kinh tế xanh tại Việt Nam, cần hoàn thiện chính sách tài chính xanh theo hướng đồng bộ, hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế. Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến thuế môi trường, phí bảo vệ môi trường và tín dụng xanh. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp về phát triển bền vững. Giám sát đánh giá cần được thực hiện thường xuyên để đảm bảo hiệu quả của các chính sách.

4.1. Rà Soát và Sửa Đổi Hệ Thống Pháp Luật Về Thuế Môi Trường

Hệ thống pháp luật về thuế môi trường cần được rà soát và sửa đổi để đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch và hiệu quả. Cần mở rộng phạm vi áp dụng thuế môi trường đối với các hoạt động gây ô nhiễm và tăng mức thuế suất đối với các sản phẩm gây hại cho môi trường. Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục hành chính để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc nộp thuế. Thuế môi trường cần được sử dụng hiệu quả để khuyến khích các hoạt động kinh tế thân thiện với môi trường.

4.2. Phát Triển Thị Trường Tín Dụng Xanh và Trái Phiếu Xanh

Thị trường tín dụng xanh và trái phiếu xanh cần được phát triển để huy động vốn cho các dự án kinh tế xanh. Ngân hàng Nhà nước cần ban hành các quy định khuyến khích các ngân hàng thương mại cung cấp tín dụng xanh cho các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực môi trường. Chính phủ cần phát hành trái phiếu xanh để huy động vốn cho các dự án năng lượng tái tạo, giao thông xanh và xử lý chất thải. Thị trường tài chính xanh cần được xây dựng để thu hút đầu tư.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Chính Sách Tài Chính

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng và hoàn thiện chính sách tài chính xanh tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để đánh giá tác động của các chính sách hiện hành và đề xuất các giải pháp cải thiện. Đồng thời, nghiên cứu cũng cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và cộng đồng trong việc thúc đẩy kinh tế xanh và phát triển bền vững. Đánh giá tác động của chính sách là rất quan trọng.

5.1. Đánh Giá Tác Động Của Chính Sách Tài Chính Đến Phát Thải Carbon

Nghiên cứu cần tập trung vào việc đánh giá tác động của các chính sách tài chính đến lượng phát thải carbon. Các mô hình kinh tế lượng có thể được sử dụng để ước lượng tác động của thuế môi trường, trợ cấp xanh và tín dụng xanh đến lượng phát thải carbon. Kết quả đánh giá sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách có cơ sở để điều chỉnh các chính sách cho phù hợp. Giảm thiểu biến đổi khí hậu là mục tiêu quan trọng.

5.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Trong Xây Dựng Chính Sách Công

Kết quả nghiên cứu cần được ứng dụng trong việc xây dựng các chính sách công liên quan đến kinh tế xanh và phát triển bền vững. Các nhà hoạch định chính sách cần tham khảo kết quả nghiên cứu để đưa ra các quyết định chính sách dựa trên cơ sở khoa học. Đồng thời, cần tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu tham gia vào quá trình xây dựng chính sách. Chính sách công cần được xây dựng dựa trên bằng chứng.

VI. Tương Lai và Định Hướng Phát Triển Chính Sách Tài Chính Xanh

Trong tương lai, chính sách tài chính xanh sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế xanh và phát triển bền vững. Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các công cụ tài chính xanh để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ tài chính cho các nước đang phát triển. Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) cần được ưu tiên.

6.1. Định Hướng Phát Triển Chính Sách Tài Chính Đến Năm 2030

Đến năm 2030, chính sách tài chính xanh cần được phát triển theo hướng toàn diện, hiệu quả và bền vững. Cần xây dựng một hệ thống tài chính xanh đồng bộ, bao gồm các công cụ thuế, phí, tín dụng, trái phiếu và bảo hiểm. Đồng thời, cần tăng cường năng lực quản lý và giám sát để đảm bảo hiệu quả của các chính sách. Định hướng phát triển cần rõ ràng và cụ thể.

6.2. Vai Trò Của Hợp Tác Quốc Tế Trong Phát Triển Tài Chính Xanh

Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các nước đang phát triển xây dựng và triển khai chính sách tài chính xanh. Các nước phát triển cần cung cấp hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các nước đang phát triển để giúp họ chuyển đổi sang kinh tế xanh. Đồng thời, cần tăng cường chia sẻ kinh nghiệm và thông tin về tài chính xanh giữa các quốc gia. Hợp tác quốc tế cần được đẩy mạnh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học toàn cầu đương đại đang chứng kiến sự chuyển dịch mô hình phát triển từ tăng trưởng kinh tế nâu thâm dụng tài nguyên sang nền kinh tế xanh các-bon thấp, có khả năng phục hồi sinh thái và phát triển bao trùm. Tại Việt Nam, sau hơn ba thập kỷ đổi mới với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người ấn tượng đạt trung bình 5,5%/năm kể từ năm 1990, mang lại tổng thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người đạt mức 3.500 USD và kéo giảm tỷ lệ người sống trong cảnh nghèo cùng cực (1,9 USD/ngày) xuống dưới 3%, nền kinh tế đang phải đối mặt với những tổn thất nghiêm trọng về môi trường. Tình trạng suy kiệt tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm không khí và gia tăng phát thải khí nhà kính trên một đơn vị GDP đòi hỏi phải có một cấu trúc chính sách tài chính đột phá để hiện thực hóa cam kết giảm 8% tổng lượng phát thải khí nhà kính vào năm 2030 bằng nguồn lực nội sinh và lên tới 25% khi có hỗ trợ quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định bắt nguồn từ việc các công trình học thuật trong nước và quốc tế trước đây (chẳng hạn như Withana, 2013; Nguyễn Đình Chiến, 2017; Lê Thị Mai Liên, 2017) chủ yếu tiếp cận chính sách tài chính môi trường một cách phân mảnh, tập trung vào từng sắc thuế đơn lẻ hoặc đánh giá tác động tăng trưởng nói chung mà chưa phân tích có hệ thống cấu trúc chính sách tài khóa xanh đa chiều. Thiếu vắng các nghiên cứu định lượng quy mô lớn đánh giá cơ chế truyền dẫn từ các công cụ thu, chi ngân sách nhà nước (NSNN) và thị trường tài chính xanh đến biến số môi trường vĩ mô tại các nền kinh tế đang chuyển đổi.

Luận án thiết lập bốn câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và ba giả thuyết trọng tâm:

• RQ1: Chính sách tài chính có cơ chế tác động lý thuyết như thế nào đối với các trụ cột của nền kinh tế xanh?
• RQ2: Kinh nghiệm quốc tế về thiết kế và thực thi chính sách tài chính hướng tới nền kinh tế xanh tại các quốc gia phát triển và đang phát triển (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, EU, Ấn Độ) mang lại những bài học kinh nghiệm gì?
• RQ3: Thực trạng cấu trúc chính sách tài chính xanh của Việt Nam giai đoạn 1986–2020 đã đạt được những kết quả và bộc lộ những điểm nghẽn thể chế, tài khóa nào?
• RQ4: Mức độ tác động định lượng của công cụ thuế môi trường đến lượng phát thải khí nhà kính ($CO_2$) tại Việt Nam ra sao và giải pháp tài chính khả thi đến năm 2030 là gì?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác định:

• H1: Chính sách thu tài chính (đặc biệt là thuế bảo vệ môi trường và thuế các-bon) có tác động triệt tiêu hành vi phát thải tiêu cực và thúc đẩy phân bổ nguồn lực sang công nghệ sạch.
• H2: Tái phân bổ nguồn thu từ thuế xanh cho chi tiêu công môi trường và trợ cấp năng lượng tái tạo tạo ra "cổ tức kép" (double dividend), vừa giảm phát thải vừa thúc đẩy công bằng xã hội.
• H3: Sự phát triển đồng bộ của các công cụ thị trường tài chính (tín dụng xanh, trái phiếu xanh, sàn giao dịch hạn ngạch phát thải) làm giảm đáng kể cường độ các-bon trong dài hạn.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ giữa Lý thuyết Thất bại Thị trường và Thuế Pigou (Arthur Pigou), Giả thuyết Đường cong Môi trường Kuznets (Environmental Kuznets Curve - EKC), cùng Khung chính sách Tăng trưởng xanh của OECD (2011) và Sáng kiến Kinh tế Xanh của UNEP (2011). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu kinh tế vĩ mô Việt Nam giai đoạn 1986–2020, tầm nhìn chiến lược 2030, kết hợp đối chiếu thực nghiệm đa quốc gia. Ý nghĩa khoa học của luận án nằm ở việc xây dựng luận cứ học thuật toàn diện, cung cấp mô hình định lượng thực nghiệm cho các nhà hoạch định chính sách tài khóa - tiền tệ trong tiến trình xanh hóa nền kinh tế quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về kinh tế xanh và chính sách tài chính được cấu trúc thành ba luồng nghiên cứu (research streams) chính:

Luồng thứ nhất: Nghiên cứu về chính sách thu và công cụ định giá môi trường. Kể từ công trình tiên phong của David Pearce (1989) với thuật ngữ "Blueprint for a Green Economy", vai trò của công cụ kinh tế trong việc nội hóa ngoại tác tiêu cực đã được khẳng định. De Mooij và cộng sự (2012) cùng World Bank (2019) chứng minh rằng thuế môi trường và định giá các-bon là công cụ chi phí - hiệu quả nhất để cắt giảm $CO_2$. Phân tích cấu trúc chi phí của Reyer Gerlagh và Bob van der Zwaan (2006) chỉ ra rằng: thuế các-bon là phương án hiệu quả nhất; đánh thuế nhiên liệu hóa thạch tốn kém hơn khoảng 20% so với đánh thuế trực tiếp hàm lượng $CO_2$; và việc tái sử dụng nguồn thu từ thuế để hỗ trợ năng lượng tái tạo giúp cắt giảm chi phí ứng phó biến đổi khí hậu lên tới 40% so với kịch bản chỉ đánh thuế đơn thuần. Fay và cộng sự (2015) cũng khẳng định thuế xanh có ưu thế vượt trội về tính ổn định cơ sở thuế và giảm thiểu gian lận thuế.

Luồng thứ hai: Nghiên cứu về chính sách chi công và đầu tư cơ sở hạ tầng xanh. Các nghiên cứu của OECD (2017, 2020), Barbier và Markandya (2013), Robins, Clover và Singh (2009) tập trung vào vai trò của chi tiêu ngân sách trong việc kích hoạt dòng vốn tư nhân. Cottrell và Falcão (2018) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lập quỹ chuyên biệt từ nguồn thu thuế môi trường để tài trợ cho các dự án giao thông sạch, năng lượng sinh học và kinh tế tuần hoàn, như điển hình đầu tư quản lý chất thải tích hợp tại Slovenia thông qua nguồn vốn hỗn hợp từ ngân sách đô thị, EBRD và SIDA (RSWMOD, 2012).

Luồng thứ ba: Nghiên cứu về công cụ tài chính mới (Thị trường tín chỉ các-bon, Trái phiếu xanh, Tín dụng xanh). Báo cáo của Climate Bonds Initiative (2020) ghi nhận quy mô phát hành trái phiếu xanh toàn cầu đạt 257,7 tỷ USD giai đoạn 2017–2019 với tốc độ tăng trưởng bình quân 46%/năm. Các học giả như Merk và cộng sự (2012), Bhattacharya và Stern (2015) phân tích năng lực giải phóng thanh khoản hạ tầng của trái phiếu xanh đối với các quỹ hưu trí và định chế bảo hiểm. Về tín dụng xanh, Lalon (2015) và Ritu (2014) định hình khuôn khổ vận hành ngân hàng xanh, trong khi Wang và cộng sự (2019) chỉ ra các rào cản về phân loại danh mục và rủi ro môi trường tại Trung Quốc.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai trường phái:

• Trường phái tân cổ điển và thuế tối ưu (De Mooij, 2012; Sebastian J., 2018) ủng hộ việc áp thuế rộng rãi để tận dụng cơ chế giá thị trường điều chỉnh hành vi tiêu dùng và sản xuất.
• Trường phái kinh tế chính trị và phân phối phúc lợi (Parry & Williams, 2011; Haug và cộng sự, 2018; Diamond & Zodrow, 2018) cảnh báo tính lũy thoái (regressivity) của thuế môi trường, khi các hộ gia đình thu nhập thấp phải chịu gánh nặng chi phí năng lượng lớn hơn theo tỷ trọng thu nhập, đồng thời chỉ ra phản ứng chính trị tiêu cực từ các nhóm lợi ích công nghiệp.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Hà Huy Ngọc và Trần Ngọc Ngoạn (2013), Nguyễn Đức Cường (2012), Lê Quang Thuận (2016), Lương Thu Thủy (2021), Trần Thị Xuân Anh và Trần Thị Thu Hương (2021) đã bước đầu phác thảo bức tranh tài chính khí hậu. Tuy nhiên, luận án định vị sự vượt trội bằng cách thiết lập một khung phân tích thống nhất ba trụ cột (Thu thuế - Chi NSNN - Thị trường tài chính), đồng thời đối chiếu trực tiếp với hai trường hợp quốc tế điển hình là mô hình thuế các-bon của Nhật Bản (289 Yên/tấn $CO_2$) và Luật Thuế tài nguyên cải cách của Trung Quốc (2020), từ đó lấp đầy khoảng trống thực nghiệm trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Thất bại Thị trường của Arthur Pigou và Khung phân tích Nền kinh tế Xanh của Armand Kaszterlan (2017) vào điều kiện đặc thù của các quốc gia đang phát triển. Bằng việc phân tích đa tầng, luận án làm sáng tỏ cách thức chính sách tài chính đóng vai trò là "chìa khóa" điều phối cấu trúc vĩ mô.

Mô hình lý thuyết đề xuất bao gồm ba mệnh đề khoa học (Propositions):

• Mệnh đề P1: Cơ chế thuế xanh nội hóa chi phí biên xã hội (Marginal Social Cost) vào chi phí biên tư nhân (Marginal Private Cost), tái định hình hàm sản xuất của doanh nghiệp theo hướng giảm phát thải.
• Mệnh đề P2: Quy tắc tái chu chuyển nguồn thu (Revenue Recycling Mechanism) từ thuế ô nhiễm sang trợ cấp nghiên cứu phát triển (R&D) công nghệ sạch và bảo trợ xã hội giúp hóa giải tính lũy thoái và tạo động lực tăng trưởng mới.
• Mệnh đề P3: Thị trường tài chính xanh đóng vai trò khuếch đại (multiplier) giúp hạ thấp chi phí vốn biên cho các dự án chuyển dịch năng lượng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba đại lý thuyết: (1) Lý thuyết Tài chính Công Hiện đại của Musgrave về ba chức năng phân bổ, phân phối và ổn định; (2) Lý thuyết Hiện đại hóa Sinh thái (Ecological Modernization Theory); và (3) Lý thuyết Kinh tế Môi trường của UNEP (2011). Điểm độc đáo nằm ở việc thiết kế khung ma trận phân tích giao thoa giữa 3 công cụ tài chính (Thu, Chi, Thị trường) trên 3 chiều kích tác động (Kinh tế, Môi trường, Xã hội).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung vận hành tối ưu trong điều kiện thể chế quản trị minh bạch, thị trường vốn có tính thanh khoản và năng lực thực thi pháp luật tài khóa đủ mạnh; hạn chế xuất hiện khi có sự can thiệp bóp méo thị trường thông qua các khoản trợ cấp năng lượng hóa thạch ngầm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được định hình dựa trên thế giới quan thực chứng tiến bộ (Pragmatic Positivism). Luận án triển khai thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp đa cấp độ (Multi-level Mixed-methods Design):

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích định lượng chuỗi thời gian kinh tế lượng đánh giá tác động của thuế BVMT đến lượng phát thải khí $CO_2$.
• Cấp độ trung mô: Phân tích so sánh thể chế quốc tế (Comparative Case Study) giữa Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, EU và Ấn Độ.
• Cấp độ vi mô: Đánh giá cơ chế phản hồi chính sách từ góc độ doanh nghiệp và các hộ gia đình chịu tác động thuế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực kiểm định nghiêm ngặt:

• Thu thập dữ liệu: Số liệu thứ cấp đồng bộ thu thập từ Tổng cục Thống kê (GSO), Bộ Tài chính, Ngân hàng Thế giới (World Bank), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation) từ các nguồn độc lập quốc tế và quốc gia; tam giác đạc lý thuyết (Theory Triangulation) đối chiếu giữa lý thuyết kinh tế học cổ điển và hiện đại.
• Kiểm soát độ tin cậy và giá trị: Hệ thống biến số được chuẩn hóa theo chuẩn quốc tế, loại bỏ sai số đo lường qua kiểm định tính dừng và đồng liên kết.

Data và phân tích

Mô hình kinh tế lượng ước lượng hàm lượng phát thải $CO_2$ được xây dựng dựa trên phương pháp Bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS):

$$\ln(CO_{2,t}) = \beta_0 + \beta_1 CSTC_t + \beta_2 \ln(GDP_t) + \beta_3 \ln(ENERGY_t) + \beta_4 \ln(POP_t) + \beta_5 OPEN_t + \varepsilon_t$$

Trong đó:

• $CO_{2,t}$: Lượng phát thải khí $CO_2$ bình quân đầu người tại thời điểm $t$ (biến phụ thuộc, đại diện cho suy thoái môi trường).
• $CSTC_t$: Biến chính sách tài chính, đo lường bằng tỷ lệ thu thuế Bảo vệ môi trường so với GDP.
• $GDP_t$: Tổng sản phẩm quốc nội bình quân đầu người (kiểm định giả thuyết EKC).
• $ENERGY_t$: Tổng mức tiêu thụ năng lượng sơ cấp.
• $POP_t$: Quy mô dân số.
• $OPEN_t$: Độ mở thương mại, tính bằng tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trên GDP: $\frac{X + M}{GDP}$.
• $\varepsilon_t$: Sai số ngẫu nhiên của mô hình.

Quy trình phân tích kinh tế lượng được thực thi trên phần mềm chuyên dụng STATA. Các kiểm định độ tin cậy (Robustness checks) bao gồm kiểm định đa cộng tuyến (VIF), tự tương quan (Durbin-Watson, Breusch-Godfrey) và phương sai sai số thay đổi (White test) nhằm đảm bảo tính không chệch và hiệu quả của các ước lượng tham số.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Nghịch lý quy mô thu và hiệu lực sinh thái của Thuế Bảo vệ Môi trường Việt Nam. Mặc dù tỷ lệ thu thuế BVMT so với GDP và thu NSNN giai đoạn 2012–2018 liên tục tăng trưởng mạnh, tạo nguồn thu quan trọng cho ngân sách, nhưng tác động thực tế đến việc giảm phát thải $CO_2$ còn mờ nhạt. Nguyên nhân là do cơ cấu thuế BVMT tại Việt Nam chủ yếu đánh vào xăng dầu với mức thuế tuyệt đối cố định, chưa bao hàm hàm lượng các-bon thực tế và danh mục chịu thuế còn bỏ sót nhiều nguồn phát thải công nghiệp lớn.

Phát hiện 2: Bài học giái pháp thuế các-bon và cơ chế ngân sách từ Nhật Bản. Nhật Bản áp dụng thuế các-bon từ năm 2012 với mức 289 Yên/tấn $CO_2$ đánh vào dầu thô, khí tự nhiên và than đá, mang lại nguồn thu từ 500 triệu USD năm 2012 lên 2,18 tỷ USD năm 2015. Tuy nhiên, nghiên cứu của Bộ Môi trường Nhật Bản chỉ ra rằng tác động kiểm soát phát thải qua cơ chế giá chỉ đạt -0,2%, trong khi tác động giảm phát thải thông qua việc sử dụng nguồn thu ngân sách tài trợ cho công nghệ các-bon thấp đạt tới -4,2%. Điều này khẳng định cơ chế tái phân bổ ngân sách có sức mạnh chi phối lớn hơn bản thân mức thuế suất thấp.

Phát hiện 3: Tác động tái cấu trúc từ Thuế Tài nguyên của Trung Quốc. Cải cách thuế tài nguyên từ năm 2011 (chuyển sang tính thuế 5–10% trên giá bán dầu thô, than đá) và Luật Thuế Tài nguyên 2020 với 164 hạng mục thuế suất phân cấp đã kiểm soát triệt để tình trạng khai thác cạn kiệt, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng sơ cấp và thúc đẩy công nghiệp luyện kim, hóa chất chuyển đổi công nghệ sạch.

Phát hiện 4: Sự phân mảnh và thiếu hiệu quả trong chi ngân sách BVMT tại Việt Nam. Tình trạng phân cấp chi ngân sách sự nghiệp môi trường ở mức tối thiểu 1% tổng chi NSNN nhưng dàn trải, thiếu sự điều phối liên vùng và thiếu các chỉ số đo lường hiệu quả (KPIs) sinh thái khiến chi tiêu công chưa trở thành đòn bẩy dẫn dắt vốn tư nhân vào hạ tầng xanh.

Phát hiện 5: Khoảng trống thể chế đối với các công cụ tài chính xanh mới. Tín dụng xanh và trái phiếu xanh ở Việt Nam tăng trưởng phụ thuộc lớn vào các dự án tài trợ quốc tế; thị trường thiếu hụt trầm trọng bộ tiêu chuẩn phân loại xanh (Green Taxonomy), quy chuẩn thẩm định rủi ro môi trường của hệ thống ngân hàng thương mại và khung pháp lý vận hành sàn trao đổi tín chỉ các-bon (ETS).

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Xác thực mối quan hệ giữa công cụ tài khóa và hàm lượng khí thải trong bối cảnh các quốc gia có thu nhập trung bình thấp, mở rộng lý thuyết đường cong Kuznets môi trường.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập quy trình đánh giá kết hợp chỉ số tài khóa vĩ mô với các tham số kỹ thuật phát thải năng lượng.
• Khuyến nghị chính sách cho Việt Nam:
  1. Cải cách chính sách thu: Chuyển đổi thuế BVMT sang cấu trúc thuế các-bon linh hoạt dựa trên hàm lượng phát thải thực tế; rà soát mở rộng biểu thuế tài nguyên đối với tài nguyên khoáng sản không tái tạo tương tự mô hình Trung Quốc.
  2. Tái cơ cấu chính sách chi: Xây dựng cơ chế lập ngân sách xanh (Green Budgeting), gắn kết quả phân bổ ngân sách môi trường với chỉ số giảm phát thải $CO_2$ và chất lượng không khí địa phương.
  3. Hoàn thiện công cụ thị trường: Ban hành danh mục phân loại xanh quốc gia, thiết lập cơ chế bảo lãnh tín dụng nhà nước cho trái phiếu xanh doanh nghiệp, và đẩy nhanh lộ trình vận hành sàn giao dịch hạn ngạch phát thải kết nối khu vực.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận ba giới hạn nghiên cứu chính:

1. Hạn chế dữ liệu vĩ mô: Chuỗi số liệu thống kê lịch sử về các sắc thuế môi trường tại Việt Nam còn ngắn; mô hình kinh tế lượng định lượng mới chỉ kiểm định được biến đại diện thuế BVMT mà chưa tích hợp đồng thời toàn bộ ma trận các sắc thuế khác do hạn chế dữ liệu đồng nhất.
2. Điều kiện biên không gian: Khảo sát định tính tập trung vào nhóm quốc gia Đông Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc), có thể tồn tại độ trễ về mặt tương thích thể chế khi áp dụng vào các tỉnh thành có mức độ phát triển kinh tế không đồng đều tại Việt Nam.
3. Thiếu hụt dữ liệu vi mô: Chưa thực hiện được điều tra khảo sát bảng diện rộng tác động của gánh nặng thuế xanh lên chuỗi giá trị doanh nghiệp SME và mức độ chấp nhận của người tiêu dùng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng mô hình Cân bằng Tổng thể Động Khả tính (Dynamic CGE) để mô phỏng chính xác các kịch bản áp dụng thuế các-bon với các mức thuế suất khác nhau lên tăng trưởng GDP và việc làm.
• Mở rộng phân tích dữ liệu bảng (Panel Data) cấp tỉnh/thành phố hoặc cấp độ doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán để đánh giá phản ứng vi mô đối với các ưu đãi thuế TNDN xanh.
• Nghiên cứu cơ chế điều chỉnh biên giới các-bon (CBAM) và tác động của nó đến chuỗi cung ứng xuất khẩu của Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo ra sức ảnh hưởng sâu rộng trên bốn phương diện then chốt:

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích hệ thống, phương pháp lượng hóa tác động tài khóa xanh và hệ thống dữ liệu so sánh quốc tế chuẩn mực.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Bộ TN&MT, Bộ KH&ĐT): Sở hữu căn cứ thực chứng để thiết kế lộ trình áp dụng thuế các-bon, tái cấu trúc chi đầu tư công xanh và hoàn thiện khung pháp lý thị trường vốn.
• Lãnh đạo Khối Ngân hàng và Doanh nghiệp: Nắm bắt xu hướng dịch chuyển dòng vốn, định hình chiến lược ESG, đón đầu các tiêu chuẩn tín dụng xanh và cơ hội phát hành trái phiếu doanh nghiệp xanh.
• Tổ chức quốc tế và Khối phát triển (WB, UNDP, ADB): Có tài liệu tham chiếu tin cậy để xây dựng các chương trình tài trợ và hỗ trợ kỹ thuật chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) tại Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án mở rộng Lý thuyết Thuế Pigou và Lý thuyết "Cổ tức kép" (Double Dividend Theory) trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển có thu nhập trung bình. Nghiên cứu chứng minh rằng tại các nền kinh tế chuyển đổi, chính sách thuế xanh không thể phát huy hiệu lực sinh thái nếu đứng độc lập; nó bắt buộc phải gắn liền với cơ chế phân bổ ngân sách hồi hoàn (Revenue Recycling) để trợ giá công nghệ sạch và trung hòa tính lũy thoái xã hội.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây là gì? Trả lời: So với các nghiên cứu đơn biến của Vera và Saumas (2015) hay Jeffrey và Perkins (2015), luận án đã thiết lập mô hình tích hợp đa biến OLS kiểm soát đồng thời các yếu tố kinh tế vĩ mô (GDP, Tiêu thụ năng lượng, Dân số, Độ mở thương mại) kết hợp đối chiếu cấu trúc thể chế đa quốc gia (Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc), khắc phục sự thiên lệch trong phân tích đơn phương thức.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Tại Nhật Bản, mức thuế các-bon thấp (289 Yên/tấn $CO_2$) tạo ra tác động thay đổi hành vi thông qua giá rất nhỏ (-0,2%), nhưng chính cơ chế tập trung toàn bộ nguồn thu này để chi tiêu ngân sách hỗ trợ R&D và trợ cấp thiết bị tiết kiệm năng lượng mới đem lại hiệu quả giảm phát thải áp đảo (-4,2%).

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án công khai chi tiết nguồn trích xuất dữ liệu (GSO, WB, IEA, MoF), mô tả định nghĩa các biến số kinh tế lượng, cung cấp đặc tả mô hình toán học và quy trình xử lý trên STATA, cho phép cộng đồng học thuật tái lặp và mở rộng tập dữ liệu dễ dàng.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Trả lời: Tập trung vào ba mũi nhọn: (i) Xây dựng mô hình CGE mô phỏng vi mô chính sách thuế các-bon chi tiết theo 40 ngành kinh tế; (ii) Đánh giá tương tác giữa thuế các-bon nội địa và cơ chế CBAM của EU; (iii) Lượng hóa rủi ro thanh khoản ngân hàng khi chuyển đổi danh mục tín dụng nâu sang xanh.

Kết luận

Luận án đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp mang tính bước ngoặt:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc khung lý luận về vai trò kiến tạo của chính sách tài chính quốc gia đối với nền kinh tế xanh.
2. Tổng hợp toàn diện thực tiễn quốc tế từ các nền kinh tế hàng đầu (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, EU, Ấn Độ), đúc kết bài học có tính tương thích cao cho Việt Nam.
3. Nhận diện chính xác các điểm nghẽn thể chế của hệ thống thuế BVMT, thuế tài nguyên và cơ chế chi NSNN tại Việt Nam giai đoạn 1986–2020.
4. Ước lượng thực nghiệm thành công mối quan hệ giữa công cụ thuế môi trường và phát thải khí nhà kính $CO_2$ bằng mô hình kinh tế lượng.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp tài khóa đồng bộ, bao gồm việc xây dựng lộ trình áp dụng thuế các-bon thực chất, cải cách thuế tài nguyên và cơ cấu lại chi tiêu công môi trường.
6. Xây dựng lộ trình phát triển thị trường vốn xanh, hoàn thiện khung pháp lý cho tín dụng xanh, trái phiếu xanh và sàn giao dịch tín chỉ các-bon đến năm 2030.

Công trình tạo tiền đề khai mở các hướng nghiên cứu liên ngành chuyên sâu giữa Kinh tế học Tài chính, Quản lý Môi trường và Khoa học Biến đổi Khí hậu, góp phần định hình tương lai phát triển bền vững và thịnh vượng cho Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NỀN KINH TẾ XANH VÀ CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH HƯỚNG TỚI NỀN KINH TẾ XANH 1. Tổng quan về nền kinh tế xanh 1. Khái niệm và đặc trưng của nền kinh tế xanh Thuật ngữ nền kinh tế xanh được đặt ra đầu tiên bởi nhà kinh tế môi trường David Pearce vào năm 1989, trong một nghiên cứu cho Chính phủ Anh về “Kế hoạch chi tiết cho nền kinh tế xanh” nhằm kiểm tra ý nghĩa của phát triển bền vững để đo lường tiến trình phát triển kinh tế. Kể từ năm 2008, trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế - tài chính thế giới thì thuật ngữ nền kinh tế xanh được đưa vào sử dụng rộng rãi hơn.

Một nền kinh tế xanh có thể được coi là một nền kinh tế có lượng phát thải các-bon thấp, sử dụng tài nguyên hiệu quả và bao trùm toàn xã hội (UNEP, 2011). Nền kinh tế xanh nhằm mục đích cải thiện phúc lợi của con người và bình đẳng xã hội, trong khi giảm đáng kể rủi ro môi trường và sự khan hiếm tài nguyên thiên nhiên (UNEP, 2011). Xét về mặt học thuật, “Nền kinh tế xanh” là “kinh tế môi trường” nhưng được nâng cấp lên, trong đó “nghiên cứu mối quan hệ tương tác, phụ thuộc và quy định lẫn nhau giữa kinh tế và môi trường nhằm bảo đảm một sự phát triển ổn định, hiệu quả, liên tục và bền vững trên cơ sở bảo vệ môi trường và lấy con người làm trung tâm”. “Nền kinh tế xanh là nền kinh tế nâng cao đời sống của con người và cải thiện công bằng xã hội, đồng thời giảm thiểu những rủi ro môi trường và những thiếu hụt sinh thái” (Armand Kaszterlan, 2017).

“Nền kinh tế xanh là nền kinh tế tạo ra chất lượng cuộc sống tốt hơn cho tất cả mọi người trong giới hạn sinh thái của trái đất” (United Nations, 2012). Tổ chức Sáng kiến nền kinh tế xanh của Liên hợp quốc cho rằng “Tăng trưởng xanh hay xây dựng nền kinh tế xanh là quá trình tái cơ cấu lại hoạt động kinh tế và cơ sở hạ tầng để đạt được kết quả tốt hơn từ các khoản đầu tư cho tài nguyên, nhân lực và tài chính, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính, khai thác và 25 sử dụng ít tài nguyên thiên nhiên hơn, tạo ra ít chất thải hơn và giảm sự mất công bằng cho xã hội” (Liên Hợp quốc, 2007). Như vậy, nền kinh tế xanh được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau và về cơ bản nền kinh tế xanh là nền kinh tế giảm thiểu khí nhà kính, bảo vệ môi trường, kích thích sử dụng hiệu quả tài nguyên trên cơ sở ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại hướng tới nâng cao đời sống cho con người. Trong nền kinh tế xanh, tài nguyên - môi trường được xem là nhân tố có tính quyết định đến tăng trưởng kinh tế, cải thiện chuỗi giá trị, đem lại sự ổn định và thịnh vượng lâu dài.

Từ khái niệm về nền kinh tế xanh ở trên, có thể rút ra một số đặc trưng cơ bản của nền kinh tế xanh như sau: Thứ nhất, nền kinh tế xanh là nền kinh tế hướng tới giảm phát thải khí nhà kính và ứng phó với biến đổi khí hậu Để hạn chế những tác động của phát thải khí nhà kính, của biến đổi khí hậu, các quốc gia hiện đang thực hiện nhiều sáng kiến, chính sách và hoạt động thiết thực - trong đó chuyển đổi mô hình sang nền kinh tế xanh được coi là cách thức hữu hiệu nhất. Trong nền kinh tế xanh sẽ diễn ra sự phát triển mạnh mẽ của năng lượng tái tạo, đặc biệt là năng lượng mặt trời và năng lượng gió, cùng với tăng trưởng kinh tế và giảm phát thải khí nhà kính. Mục tiêu hướng tới 100% năng lượng tái tạo là giải pháp quan trọng để mang lại những cơ hội, lợi ích kinh tế mới: giúp giảm phát thải khí nhà kính, giảm phụ thuộc vào than nhập khẩu và góp phần đảm bảo nguồn cung năng lượng, tăng cường tiếp cận năng lượng cho người nghèo, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và góp phần bảo đảm an ninh quốc gia. Trong các khí nhà kính thì CO2 chiếm khoảng hơn 80% lượng khí nhà kính, do đó, CO2 được dùng làm tiêu chí để luận án phân tích chính sách tài chính đối với nền kinh tế xanh.

Thứ hai, nền kinh tế xanh là nền kinh tế khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên Để hướng tới nền kinh tế xanh thì việc đưa ra các chiến lược khai thác và sử dụng các nguồn tài nguyên tái tạo và không tái tạo có một vai trò đặc biệt quan trọng. Mặc dù tài nguyên thiên nhiên là nền tảng cho sự phát triển, được con người sử 26 dụng hàng ngày nhưng không được tính toán chi phí trong hệ thống kinh tế của chúng ta. Sử dụng bền vững và phục hồi các nguồn tài nguyên thiên nhiên có vai trò quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu phát triển bền vững, mang lại cuộc sống hạnh phúc cho con người. Do đó, việc tiêu thụ năng lượng và tài nguyên, hướng tới sử dụng năng lượng tái tạo được dùng để đánh giá ảnh hưởng của chính sách tài chính đối với nền kinh tế xanh.

Thứ ba, nền kinh tế xanh là nền kinh tế ứng dụng công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường Ứng dụng KHCN trong bảo vệ môi trường - có thể coi là yếu tố tiên quyết để xây dựng nền kinh tế xanh. Các công nghệ thân thiện môi trường bao gồm: các hệ thống quản lý chất thải, tái chế và hệ thống vận chuyển sử dụng pin nhiên liệu, động cơ hybrid hoặc nhiên liệu sinh học, xây dựng bền vững… Công nghệ môi trường đóng một vai trò quan trọng trong mọi lĩnh vực của nền kinh tế: nông nghiệp, xây dựng, năng lượng, quy trình công nghiệp, xử lý rác thải, quản lý tài nguyên, vận chuyển… Như vậy, các khoản chi, đầu tư vào khoa học công nghệ tiên tiến, số doanh nghiệp đầu tư vào khoa học hay các sản phẩm ứng dụng công nghệ tiên tiến được dùng để đánh giá ảnh hưởng của chính sách tài chính đối với nền kinh tế xanh. Mục tiêu của việc hướng tới nền kinh tế xanh OECD là tổ chức đi tiên phong trong việc đưa ra các Mục tiêu Phát triển Quốc tế trong bản Báo cáo Định hướng Thế kỷ 21 - đây là tiền thân của Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ (gọi tắt là MDGs). Đến năm 2016, những mục tiêu này đã được thay thế bằng 17 mục tiêu của phát triển bền vững (SDGs) giai đoạn 2016-2030.

Do nền kinh tế xanh là cách thức, là hướng đi để các quốc gia đạt được phát triển bền vững, vì vậy, trong các mục tiêu phát triển bền vững có chứa đựng khá đầy đủ các mục tiêu của nền kinh tế xanh. Theo UN (2015), trong số 17 mục tiêu của phát triển bền vững, có 12 mục tiêu của nền kinh tế xanh, cụ thể: 27 Bảng 1. Mục tiêu hướng tới nền kinh tế xanh TT Mục tiêu Xóa đói, đảm bảo an ninh lương thực và cải thiện dinh dưỡng, phát triển nông nghiệp bền 1 vững. Đảm bảo nguồn cung cứng và quản lý bền vững nguồn nước và các điều kiện vệ sinh môi 2 trường cho tất cả mọi người Đảm bảo khả năng tiếp cận nguồn năng lượng hiện đại, bền vững, đáng tin cậy và trong khả 3 năng chi trả cho tất cả mọi người Khuyến khích tăng trưởng kinh tế bền vững hiệu quả dài hạn, tạo việc làm đầy đủ, năng 4 suất cao và bền vững cho tất cả mọi người Xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, khuyến khích quá trình công nghiệp hóa toàn diện và bền 5 vững, thúc đẩy sự đổi mới.

6 Xây dựng các đô thị và cộng đồng dân cư hiệu quả, an toàn, đồng bộ và bền vững 7 Đảm bảo các hình mẫu sản xuất và tiêu dùng bền vững Triển khai các hành động khẩn cấp để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu và các tác động 8 của nó Bảo tồn và sử dụng bền vững các đại dương, biển và tài nguyên biển cho phát triển bền 9 vững Bảo vệ, khôi phục và khuyến khích sử dụng bền vững các hệ sinh thái trên bề mặt trái đất, 10 quản lý bền vững tài nguyên rừng, chống sa mạc hóa, chống xói mòn đất và ngăn chặn sự mất đa dạng sinh học Thúc đẩy xã hội hài hòa và hiệu quả cho phát triển bền vững, tạo ra cơ hội về công bằng và 11 công lý cho tất cả mọi người và xây dựng các thể chế hiệu quả, có trách nhiệm giải trình ở tất cả các cấp Nâng cao khả năng thực hiện và làm mới mối quan hệ đối tác toàn cầu vì sự phát triển bền 12 vững Nguồn: United Nations Statistical Commission (2015) 1. Vai trò của nền kinh tế xanh Nền kinh tế xanh đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững: Phát triển bền vững đòi hỏi sự tiến bộ và tăng cường của các yếu tố: kinh tế, xã hội và môi trường nên chuyển đổi sang nền kinh tế xanh có thể là một động lực quan trọng trong quá trình này. Trong nền kinh tế xanh, môi trường được xem là nhân tố có tính quyết định đến tăng trưởng kinh tế, cải thiện chuỗi giá trị và đem lại sự ổn định, thịnh vượng lâu dài. Đối với một bộ phận người dân có mức sống dưới mức nghèo khổ phụ thuộc nhiều vào tự nhiên, và dễ bị tổn thương trước tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu, do đó, việc hướng tới nền kinh tế xanh góp phần cải thiện công bằng xã hội, và được xem như là một hướng đi tốt để phát triển bền vững.

Quá trình hướng tới nền kinh tế xanh tại các quốc gia phụ thuộc vào các yếu tố về vị trí địa lý 28 tài nguyên thiên nhiên và tiềm lực con người – xã hội, cũng như giai đoạn phát triển kinh tế. Nhưng những nguyên tắc quan trọng bao gồm đảm bảo phúc lợi cao nhất, đạt mục tiêu công bằng về mặt xã hội và hạn chế tối đa những rủi ro cho môi trường và hệ sinh thái thì vẫn luôn luôn không thay đổi. Bên cạnh đó, nền kinh tế xanh có thể giúp xoá đói giảm nghèo: Nền kinh tế xanh sẽ tạo điều kiện giúp người dân tiếp cận được với hạ tầng cơ sở cơ bản, như điện, nước, công nghệ năng lượng tái tạo, năng lượng mặt trời, năng lượng gió và các chính sách hỗ trợ năng lượng sẽ đóng góp đáng kể cho việc cải thiện đời sống và sức khỏe cho một bộ phận người dân có thu nhập thấp, đặc biệt là cho những người đang không có khả năng tiếp cận với năng lượng.