Chính Sách Quản Lý Tài Liệu Lưu Trữ Nhân Dân Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Phạm Thị Diệu Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Văn Khảm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lưu trữ học
• Đề tài: Chính Sách Quản Lý Tài Liệu Lưu Trữ Nhân Dân Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân trong các nghiên cứu lưu trữ học Việt Nam và thế giới
• 1.2. Khái niệm tài liệu lưu trữ nhân dân trong các nghiên cứu lưu trữ học
• 1.3. Giá trị của tài liệu lưu trữ nhân dân trong các nghiên cứu lưu trữ học
• 1.4. Quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân trong các nghiên cứu lưu trữ học
• 1.5. Chính sách công trong các nghiên cứu về hành chính công, quản lý công, quản trị công và quản lý nhà nước
• 1.6. Sự thay đổi cách tiếp cận trong nghiên cứu xây dựng chính sách công
• 1.7. Chính sách công trong nghiên cứu về quản lý nhà nước xã hội chủ nghĩa
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ TÀI LIỆU LƯU TRỮ NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Khái niệm tài liệu lưu trữ nhân dân
• 2.2. Các thuộc tính của tài liệu lưu trữ nhân dân
• 2.3. Giá trị của tài liệu lưu trữ nhân dân
• 2.4. Chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân
• 2.5. Chủ thể và đối tượng tác động của chính sách
• 2.6. Khái niệm và đặc điểm chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân
• 2.7. Sự cần thiết phải sử dụng chính sách công để quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân
• 2.8. Quy trình hoạch định chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ TÀI LIỆU LƯU TRỮ NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Chính sách và pháp luật hiện hành về tài liệu lưu trữ nhân dân
• 3.2. Quan điểm và biện pháp quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam
• 3.3. Pháp luật hiện hành về tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam
• 3.4. Luật pháp của một số quốc gia khác về quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân
• 3.5. Ý kiến của công dân và nhà quản lý về quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân
• 3.5.1. Ý kiến của nhà quản lý
• 3.5.2. Ý kiến của công dân
• 3.6. Quản lý tài liệu lưu trữ trong nhân dân và các cơ quan khác
• 3.7. Một số trường hợp của khu vực tư
• 3.8. Lưu giữ tài liệu tại các thư viện và bảo tàng công và tư
• 3.9. Lưu trữ tài liệu của các tổ chức tôn giáo và của đồng bào dân tộc thiểu số
• 4. CHƯƠNG 4: CẤU TRÚC CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ TÀI LIỆU LƯU TRỮ NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM
• 4.1. Môi trường chính sách
• 4.2. Định hướng phát triển của Việt Nam về lĩnh vực văn hóa, giáo dục
• 4.3. Định hướng phát triển ngành lưu trữ
• 4.4. Paradigm của chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam
• 4.5. Phương án chính sách thứ nhất: Lưu trữ Nhà nước và Lưu trữ cộng đồng
• 4.5.1. Mục tiêu của chính sách
• 4.5.2. Dự thảo giải pháp
• 4.5.3. Dự kiến tác động của chính sách
• 4.6. Phương án chính sách thứ hai: Lưu trữ cộng đồng và điều phối Nhà nước
• 4.6.1. Mục tiêu chính sách
• 4.6.2. Dự thảo giải pháp
• 4.6.3. Dự kiến tác động chính sách
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chính Sách Quản Lý Tài Liệu Lưu Trữ

Nghiên cứu về chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân tại Việt Nam là một lĩnh vực còn nhiều khoảng trống, đặc biệt khi so sánh với các nghiên cứu về quản lý nhà nước về lưu trữ. Các nghiên cứu về chính sách công ở Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào góc độ quản lý nhà nước. Đến năm 2013, chưa có nghiên cứu nào lấy chính sách công về lưu trữ làm chủ đề chính. Các nghiên cứu về tài liệu lưu trữ nhân dân của Việt Nam và một số nước sử dụng tiếng Anh đều thừa nhận giá trị của loại tài liệu này, nhưng cách quản lý ở mỗi quốc gia lại khác nhau, và công cụ chính sách tổng thể chưa được nghiên cứu đầy đủ. Nghiên cứu này sẽ góp phần lấp đầy khoảng trống về chính sách và tài liệu lưu trữ nhân dân trong lý luận và thực tiễn của Việt Nam. Mục tiêu là làm rõ khái niệm, thuộc tính, sự cần thiết của chính sách, xác định vấn đề cần giải quyết và xây dựng cấu trúc chính sách cơ bản về quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Tài Liệu Lưu Trữ Nhân Dân Tổng Quan Nghiên Cứu

Trong lý thuyết lưu trữ học Anh ngữ và Liên bang Nga, thuật ngữ “tài liệu lưu trữ nhân dân” không được sử dụng phổ biến như ở Việt Nam. Tuy nhiên, các khái niệm tương tự vẫn tồn tại, phân biệt dựa trên chủ thể sở hữu (công vs. tư), nguồn gốc hình thành (cơ quan vs. phi cơ quan), và tính chất tổ chức (doanh nghiệp tư vs. cá nhân/gia đình). Mặc dù không trực tiếp sử dụng thuật ngữ “nhân dân”, các nghiên cứu vẫn đề cập đến “nhân dân” như đối tượng phục vụ của lưu trữ và chủ thể tạo thành tài liệu. Khái niệm lưu trữ nhân dân thường được dùng cho các tổ chức lao động, phong trào công nhân, và cộng đồng.

1.2. Giá Trị Tài Liệu Lưu Trữ Góc Nhìn Nghiên Cứu Lưu Trữ Học

Các nghiên cứu lưu trữ học nhấn mạnh giá trị nhiều mặt của tài liệu lưu trữ, bao gồm giá trị pháp lý, lịch sử, văn hóa, và khoa học. Giá trị tài liệu lưu trữ không chỉ nằm ở thông tin chứa đựng mà còn ở tính xác thực và độ tin cậy. Việc bảo quản và khai thác giá trị tài liệu lưu trữ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa và phục vụ các mục đích nghiên cứu, giáo dục, và phát triển kinh tế - xã hội. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc đánh giá đúng giá trị tài liệu lưu trữ là cơ sở để xây dựng chính sách quản lý hiệu quả.

II. Thách Thức Quản Lý Tài Liệu Lưu Trữ Nhân Dân Hiện Nay

Thực tế quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân hiện nay đối mặt với nhiều thách thức. Sự phức tạp của thực tiễn so với khả năng đáp ứng về nguồn lực và cơ chế pháp lý gây ra nhiều lúng túng cho cán bộ lưu trữ và người hoạch định chính sách. Sự tham gia của nhiều cơ quan (lưu trữ, bảo tàng, thư viện) vào việc sưu tầm và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhân dân dẫn đến chồng chéo, lãng phí, và bỏ sót. Nhu cầu xây dựng và sử dụng công cụ chính sách hữu hiệu trở nên cấp thiết, đặc biệt khi các nghiên cứu về quản lý nhà nước về lưu trữ chưa chú trọng đến chính sách. Việc thiếu đồng bộ và khả thi trong chính sách quản lý tài liệu lưu trữ hiện tại đòi hỏi một cách tiếp cận mới, toàn diện hơn.

2.1. Thực Trạng Quản Lý Tài Liệu Chồng Chéo và Bất Cập

Hiện nay, nhiều cơ quan như lưu trữ, bảo tàng, thư viện cùng tham gia sưu tầm và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhân dân. Điều này dẫn đến tình trạng chồng chéo, lãng phí nguồn lực, khi một số loại tài liệu được nhiều cơ quan cùng sưu tầm, trong khi một số loại khác lại chưa được quan tâm đúng mức. Sự thiếu phối hợp giữa các cơ quan này gây ra nhiều bất cập trong việc bảo quản và khai thác tài liệu lưu trữ.

2.2. Thiếu Hụt Chính Sách Khoảng Trống Trong Quản Lý Lưu Trữ

Các cơ quan quản lý nhà nước về lưu trữ thường sử dụng hệ thống luật pháp như công cụ truyền thống, nhưng chưa thực sự chú ý đến công cụ chính sách. Các nghiên cứu về quản lý nhà nước về lưu trữ ở Việt Nam chưa đề cập nhiều đến chính sách. Điều này tạo ra một khoảng trống trong việc quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân, đòi hỏi cần có những nghiên cứu và đề xuất chính sách cụ thể.

III. Đề Xuất Chính Sách Quản Lý Tài Liệu Lưu Trữ Giải Pháp

Nghiên cứu đề xuất một khung chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân bao gồm tinh thần, ý nghĩa bao quát của chính sách, mục tiêu chung và giải pháp chính. Các nhà quản lý có thể cân nhắc áp dụng khung chính sách này tùy theo tình hình cụ thể và ý chí chủ quan của nhà hoạch định chính sách. Chính sách cần tập trung vào việc điều phối vĩ mô và hỗ trợ của Nhà nước, đồng thời khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức tư nhân vào việc bảo quản và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ.

3.1. Mục Tiêu Chính Sách Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị

Mục tiêu chính của chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân là bảo tồn và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ phục vụ các mục đích nghiên cứu, giáo dục, và phát triển kinh tế - xã hội. Chính sách cần đảm bảo rằng các tài liệu lưu trữ được bảo quản an toàn, có hệ thống, và dễ dàng tiếp cận cho các đối tượng có nhu cầu.

3.2. Giải Pháp Chính Sách Điều Phối và Hỗ Trợ

Giải pháp chính sách cần tập trung vào việc điều phối hoạt động của các cơ quan liên quan, hỗ trợ các tổ chức và cá nhân trong việc bảo quản tài liệu lưu trữ, và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào việc bảo tồn di sản văn hóa. Nhà nước cần đóng vai trò điều phối vĩ mô và hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động lưu trữ.

3.3. Ứng Dụng Công Nghệ Lưu Trữ Điện Tử và Số Hóa

Ứng dụng công nghệ thông tin, đặc biệt là lưu trữ điện tử và số hóa, là một giải pháp quan trọng trong việc quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân. Số hóa giúp bảo quản tài liệu khỏi hư hỏng, dễ dàng truy cập và chia sẻ thông tin. Cần có chính sách khuyến khích và hỗ trợ các tổ chức, cá nhân trong việc số hóa tài liệu lưu trữ.

IV. Cơ Sở Pháp Lý và Thực Tiễn Quản Lý Tài Liệu Lưu Trữ

Chương 3 của luận án tập trung vào việc cung cấp dữ liệu khoa học chứng minh sự cần thiết phải ban hành chính sách mới về quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam. Điều này xuất phát từ những bất cập trong chính sách và pháp luật hiện hành, những bất đồng ý kiến giữa người dân và cơ quan quản lý, cũng như hiệu quả quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân của những cơ quan, tổ chức, cá nhân công và tư không thuộc thẩm quyền kiểm soát của các lưu trữ nhà nước. Các văn bản pháp luật, chương trình, kế hoạch, báo cáo triển khai biện pháp quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân sẽ được phân tích và so sánh.

4.1. Pháp Luật Hiện Hành Đánh Giá và Phân Tích

Phân tích và đánh giá các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành liên quan đến quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân. Xác định những điểm mạnh, điểm yếu, và những khoảng trống trong hệ thống pháp luật hiện tại. So sánh với pháp luật của một số quốc gia khác để rút ra bài học kinh nghiệm.

4.2. Ý Kiến Công Dân và Nhà Quản Lý Khảo Sát Thực Tế

Khảo sát ý kiến của công dân và nhà quản lý về quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân. Thu thập thông tin về những khó khăn, thách thức, và mong muốn của các bên liên quan. Phân tích sự khác biệt trong quan điểm và đề xuất giải pháp dung hòa.

V. Cấu Trúc Chính Sách Quản Lý Tài Liệu Lưu Trữ Phương Án

Chương 4 của luận án tập trung vào việc xây dựng cấu trúc chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam. Các phương án chính sách khác nhau sẽ được đề xuất, mỗi phương án bao gồm mục tiêu, dự thảo giải pháp chính sách, và dự kiến tác động chính sách nếu được đưa vào thực hiện. Các phương án này sẽ được xây dựng dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn đã được trình bày trong các chương trước.

5.1. Phương Án 1 Lưu Trữ Nhà Nước và Lưu Trữ Cộng Đồng

Phương án này đề xuất sự kết hợp giữa lưu trữ nhà nước và lưu trữ cộng đồng. Nhà nước đóng vai trò quản lý và hỗ trợ, trong khi cộng đồng tham gia vào việc bảo quản và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ. Mục tiêu là tạo ra một hệ thống lưu trữ toàn diện, đáp ứng nhu cầu của cả nhà nước và xã hội.

5.2. Phương Án 2 Lưu Trữ Cộng Đồng và Điều Phối Nhà Nước

Phương án này nhấn mạnh vai trò của lưu trữ cộng đồng, với sự điều phối của nhà nước. Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động lưu trữ cộng đồng, đồng thời đảm bảo rằng các tài liệu lưu trữ được bảo quản an toàn và dễ dàng tiếp cận. Mục tiêu là phát huy tối đa tiềm năng của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản văn hóa.

VI. Kết Luận và Tương Lai Chính Sách Quản Lý Lưu Trữ

Nghiên cứu này đã phân tích và đề xuất các phương án chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam. Các phương án này cần được xem xét và điều chỉnh phù hợp với tình hình thực tế và ý chí của nhà hoạch định chính sách. Việc xây dựng và thực thi một chính sách hiệu quả sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo tồn di sản văn hóa và phục vụ các mục đích phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tương lai của chính sách quản lý lưu trữ phụ thuộc vào sự hợp tác giữa nhà nước, cộng đồng, và các tổ chức liên quan.

6.1. Hướng Phát Triển Chính Sách Lưu Trữ Trong Tương Lai

Trong tương lai, chính sách quản lý lưu trữ cần tập trung vào việc ứng dụng công nghệ thông tin, tăng cường sự tham gia của cộng đồng, và nâng cao năng lực của cán bộ lưu trữ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan để đảm bảo rằng các tài liệu lưu trữ được bảo quản an toàn và dễ dàng tiếp cận.

6.2. Đào Tạo Nghiệp Vụ Lưu Trữ Nâng Cao Chất Lượng

Đào tạo và bồi dưỡng nghiệp vụ lưu trữ là một yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng quản lý tài liệu lưu trữ. Cần có chương trình đào tạo chuyên sâu, cập nhật kiến thức và kỹ năng mới cho cán bộ lưu trữ. Đồng thời, cần khuyến khích các hoạt động nghiên cứu khoa học về lưu trữ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam" được nghiên cứu sinh Phạm Thị Diệu Linh thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2019, thuộc chuyên ngành Lưu trữ học (mã số: 62 32 03 01), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Dương Văn Khảm.

Tính cấp thiết của luận án xuất phát từ thực tiễn những năm gần đây, đặc biệt trong giai đoạn tranh chấp tại biển Đông diễn biến phức tạp, nhiều tài liệu lưu trữ trong nhân dân đã được công bố, giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Việt Nam. Thực tế này thúc đẩy các cơ quan lưu trữ nhà nước tiến hành sưu tầm nhằm bảo quản và khai thác. Tuy nhiên, các nhà lưu trữ và hoạch định chính sách gặp lúng túng do thiếu hụt nguồn lực và cơ chế pháp lý. Đồng thời, sự tham gia tự phát của nhiều thiết chế như bảo tàng, thư viện, nhà lưu niệm công và tư dẫn đến tình trạng chồng chéo, cạnh tranh sưu tầm đối với một số loại hình tài liệu, trong khi các loại hình khác lại bị bỏ rơi. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ rõ: các cơ quan quản lý nhà nước về lưu trữ tại Việt Nam vốn quen sử dụng công cụ luật pháp thuần túy mà chưa chú ý đến công cụ chính sách công; tính đến năm 2013, ở Việt Nam chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống về chính sách công áp dụng cho tài liệu lưu trữ nhân dân.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 3 nội dung:

1. Làm rõ khái niệm và thuộc tính của tài liệu lưu trữ nhân dân, nội dung của chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân;
2. Khẳng định sự cần thiết của chính sách và xác định vấn đề cần giải quyết trong chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân;
3. Phân tích để xây dựng cấu trúc chính sách cơ bản về quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu chính: "Chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam như thế nào?" Giả thuyết nghiên cứu chính: "Chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam hiện nay chưa đồng bộ và thiếu khả thi."

Đối tượng nghiên cứu bao gồm: chính sách và pháp luật hiện hành về tài liệu lưu trữ nhân dân; hiện trạng lưu giữ tài liệu trong nhân dân; mối quan tâm và lợi ích của các nhóm đối tượng chính sách khác nhau. Khách thể nghiên cứu là công dân từ 22 tuổi trở lên, cán bộ quản lý và cán bộ chuyên môn văn thư - lưu trữ tại trung ương và địa phương, các cơ quan lưu trữ công và tư. Phạm vi thời gian khảo sát thực tế diễn ra từ năm 2013 đến năm 2016 (trong đó điều tra xã hội học và phỏng vấn chuyên sâu tập trung vào cuối năm 2015 và năm 2016). Phạm vi không gian khảo sát trải dài từ các cơ quan trung ương đến các địa phương từ Hà Giang đến Quảng Ngãi, tập trung thu thập phiếu công dân tại địa bàn Hà Nội.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến tài liệu lưu trữ nhân dân và chính sách công:

Về lý luận lưu trữ học quốc tế: Các nghiên cứu Anh ngữ và Liên bang Nga không dùng trực tiếp thuật ngữ "tài liệu lưu trữ nhân dân" nhưng phân chia đối tượng nghiên cứu theo các cặp phạm trù tương phản. Về giá trị bằng chứng, H. Jenkinson (1922) định nghĩa tài liệu lưu trữ gắn liền với các giao dịch điều hành và phân định tài liệu công với tài liệu tư. T. Schellenberg (1956, 1965) đặt nền móng cho lý thuyết xác định giá trị hiện đại, phân biệt tài liệu lưu trữ của chính quyền (archives) với di cảo lịch sử của tư nhân (manuscripts). Các học giả Canada như Laura Millar (1998) phân tích sự tiến triển của khái niệm "lưu trữ tổng thể" (total archives) nhằm bao quát việc thu thập tài liệu phi cơ quan (non-institutional archives). Sue McKemmish (1996, 2013) phát triển tiếp cận bằng chứng qua luận điểm "Evidence of Me..." và phối hợp cùng Michael Piggott đề xuất lý thuyết "đa nguyên lưu trữ" (archival pluralism). Các tác giả Catherine Hobbs (2001), Riva A. Pollard (2001), Faye Phillips (1984), Gary M. Peterson và Trudy H. Peterson (1985) nghiên cứu về đặc điểm bản sắc, chính sách sưu tầm và khung pháp lý đối với di cảo. Tại Liên bang Nga, V. Kozlov (2002) phát triển tiếp cận ý nghĩa, coi tài liệu có xuất xứ cá nhân là nguồn bổ sung quan trọng cho các kho lưu trữ. Tại Châu Á, Kim Ikhan, Chung Yeon-Kyoung, Kwak (Hàn Quốc) và Yuichi Aoki, Yo Hashimoto (Nhật Bản) nghiên cứu lưu trữ cộng đồng, lưu trữ đời thường và tài liệu làng xã nhằm mở rộng tính dân chủ trong kiến tạo ký ức xã hội. Khảo sát của Hội đồng Lưu trữ Quốc tế (ICA) và UNESCO (1984) trên 27 quốc gia chỉ ra 62% trường hợp tôn trọng nguyện vọng hoặc bản quyền của người hiến tặng, ký gửi tài liệu tư.

Về lưu trữ học Việt Nam: Trước năm 1975 tại miền Nam, Nguyễn Ứng Long và nhóm biên soạn Nha Văn khố Quốc gia (1972) biên dịch lý thuyết phương Tây trong cuốn "Cẩm - nang Văn - khố". Tại miền Bắc, Đào Xuân Chúc, Nguyễn Văn Hàm, Vương Đình Quyền, Nguyễn Văn Thâm (1990) xuất bản "Lý luận và thực tiễn công tác lưu trữ", xác lập khái niệm phông lưu trữ cá nhân. Năm 2012, Vương Đình Quyền định nghĩa tài liệu lưu trữ nhân dân gắn với cá nhân, gia đình, dòng họ, làng xã xưa có giá trị thực tiễn và lịch sử. Các công trình của Nguyễn Thị Chinh (2007), Hoàng Bá Thịnh (2007), Trần Văn Hải (2007), cùng các tác giả tham gia Hội thảo quốc tế năm 2012 đã làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa, xã hội học và sở hữu trí tuệ của khối tài liệu này.

Về nghiên cứu chính sách công: Luận án điểm lại các công trình quản lý nhà nước của GS. Nguyễn Duy Gia (thập niên 1990); lý thuyết chính sách công của Văn Tất Thu (Học viện Hành chính Quốc gia); các nghiên cứu của Toru Hashimoto, Stefan Hell, Sang-Woo Nam (2005); các quan điểm quốc tế của J. Anderson, J. Dewey. Đặc biệt, luận án tiếp thu lý thuyết phân tích chính sách và khung mẫu (paradigma) chính sách của GS. Vũ Cao Đàm.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Nghiên cứu quản lý nhà nước về lưu trữ tại Việt Nam trước đây chủ yếu dừng lại ở việc diễn giải và phản biện các văn bản pháp luật, thiếu vắng nền tảng lý luận của khoa học chính sách và quản trị công. Luận án khắc phục khoảng trống này bằng việc ứng dụng khung lý thuyết chính sách công liên ngành, kết hợp nghiên cứu thực chứng nhằm thiết kế cấu trúc chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân phù hợp với bối cảnh Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng từ sự kết hợp giữa Lưu trữ học và Khoa học chính sách:

• Về lưu trữ học: Luận án kết hợp hai hướng tiếp cận giá trị gồm "tiếp cận bằng chứng" (evidence-based approach) kế thừa từ H. Jenkinson, T. Schellenberg, Sue McKemmish và "tiếp cận ý nghĩa" (meaning-based approach) của lưu trữ học Liên bang Nga và Việt Nam. Đồng thời, luận án tiếp thu quan điểm của quản lý công (Public Management), nhấn mạnh sự chuyển đổi từ vai trò nhà nước can thiệp trực tiếp sang vai trò điều phối vĩ mô, hỗ trợ và kiến tạo môi trường hoạt động cho các chủ thể xã hội.
• Về khoa học chính sách: Luận án sử dụng mô hình khung mẫu chính sách (paradigma) của GS. Vũ Cao Đàm gồm 4 tầng bậc: Hệ khái niệm (các thuật ngữ được định nghĩa thống nhất), Hệ chuẩn mực (các quy định hành vi bắt buộc), Hệ quan điểm (tuyên bố ủng hộ hoặc nghiêm cấm) và Triết lý (mục đích, lý do cốt lõi của chính sách).

Tầng bậc Paradigma	Nội dung cấu thành trong chính sách
Triết lý	Lý do ban hành, mục đích nền tảng và tinh thần xuyên suốt của chính sách
Hệ quan điểm	Tuyên bố định hướng của Nhà nước: ủng hộ, khuyến khích hoặc nghiêm cấm
Hệ chuẩn mực	Quy định pháp lý bắt buộc các chủ thể phải tuân thủ trong hành vi thực tế
Hệ khái niệm	Hệ thống định nghĩa khoa học được làm rõ và chuẩn hóa để áp dụng thống nhất

Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
• Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi: Phát 500 phiếu khảo sát tới công dân từ 22 tuổi trở lên đang học tập, sinh sống tại Hà Nội, thu về hơn 330 phiếu hợp lệ; phát 50 phiếu khảo sát tới cán bộ quản lý và cán bộ chuyên môn tại Cục Văn thư - Lưu trữ Nhà nước cùng một số Chi cục Văn thư - Lưu trữ miền Bắc và miền Trung, thu về hơn 40 phiếu hợp lệ.
• Phỏng vấn sâu và tọa đàm: Thực hiện với lãnh đạo, chuyên viên Cục Văn thư - Lưu trữ Nhà nước, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam, Thư viện Quốc gia Việt Nam, bảo tàng chuyên ngành và đại diện các gia đình lưu giữ tài liệu tiêu biểu.
• Nghiên cứu trường hợp (Case study): Tiến hành điền dã, quan sát trực tiếp, chụp ảnh và xử lý tư liệu tại 3 trường hợp điển hình: (1) Lưu giữ tài liệu của gia đình họa sĩ Bùi Xuân Phái; (2) Hoạt động lưu trữ tư nhân tại Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam; (3) Lưu giữ tài liệu của các dòng họ tại tỉnh Thừa Thiên - Huế.
• Phân tích, tổng hợp văn bản quy phạm pháp luật và phương pháp so sánh thể chế, đối chiếu giữa quy định nhà nước với thực tiễn thực thi.

Nguồn dữ liệu: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước Việt Nam về lưu trữ, di sản văn hóa, sở hữu trí tuệ; số liệu sơ cấp từ các cuộc điều tra xã hội học; biên bản ghi âm, sổ tay điền dã phỏng vấn sâu; tài liệu lưu trữ thực tế tại các cơ quan và tư gia khảo sát.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu

Chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu về lưu trữ học và chính sách công trong nước và quốc tế. Tác giả phân tích các tiêu chí đối xứng giữa lưu trữ công và lưu trữ tư trong lý luận thế giới:

Tiêu chí phân biệt	Khái niệm thuộc khu vực công	Khái niệm thuộc khu vực tư / nhân dân
Chủ thể sở hữu	Tài liệu lưu trữ công (public archives)	Tài liệu lưu trữ tư (private archives)
Nguồn gốc hình thành	Tài liệu cơ quan (institutional archives)	Tài liệu phi cơ quan (non-institutional archives)
Tính chất tổ chức	Cơ quan nhà nước, đoàn thể công quyền	Doanh nghiệp tư nhân, nhà thờ, cá nhân, gia đình, dòng họ, cộng đồng

Chương 1 chỉ ra rằng các nghiên cứu tại Việt Nam đã nhận diện được giá trị lịch sử của tài liệu cá nhân, gia đình, dòng họ nhưng chưa đặt trong mối tương quan với các chủ thể cộng đồng kiểu mới. Hạn chế cốt lõi của các nghiên cứu quản lý nhà nước về lưu trữ trước đây là thiếu hụt khung lý luận về chính sách công và khoa học hành chính, dẫn đến việc các kiến nghị giải pháp thường mang tính dàn trải, tính khả thi không cao.

Chương 2. Cơ sở lý luận của chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam

Tác giả xác định nội hàm khái niệm "nhân dân" dựa trên từ điển học và các văn kiện chính trị (tiêu biểu là Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX). Cấu trúc của nhân dân được phân tích gồm hai mô hình: mô hình truyền thống (cá nhân, gia đình, dòng họ, làng xã cổ truyền) và mô hình hiện đại (các tổ chức tự nguyện, nhóm nghề nghiệp, mạng lưới xã hội mới như Mạng lưới người sống chung với HIV/AIDS, Cộng đồng người tự kỷ, các nhóm đồng đẳng, đồng bào các tôn giáo và đồng bào các dân tộc thiểu số).

Luận án phân tích sự bất cập của định nghĩa "tài liệu lưu trữ" trong Luật Lưu trữ năm 2011 khi áp dụng vào tài liệu lưu trữ nhân dân: luật nhấn mạnh yêu cầu phải là "bản gốc, bản chính, bản sao hợp pháp". Tuy nhiên, trong thực tiễn nhân dân:

• Bản in chính thức của các nhà khoa học (như GS. Lê Mậu Hãn, PGS. Hoàng Văn Khoán) thường thay thế hoàn toàn cho bản thảo viết tay do tác giả không giữ lại bản thảo;
• Các tác phẩm mỹ thuật (như tranh của họa sĩ Bùi Xuân Phái) chỉ tồn tại duy nhất một bản, vừa là bản gốc vừa là bản chính;
• Tài liệu cổ trên chất liệu đặc thù (mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà tại Bắc Giang; tài liệu viết trên lá Buông của người Khmer ở An Giang, Kiên Giang) thì bản thân kỹ thuật chế tác đã cấu thành giá trị di sản, không thể áp dụng khái niệm sao chép pháp lý thông thường.

Từ đó, luận án làm rõ các thuộc tính cơ bản của tài liệu lưu trữ nhân dân gồm: tính đa dạng về hình thức và vật mang tin, tính phân tán về vị trí lưu giữ, tính phụ thuộc chặt chẽ vào quyền sở hữu tư nhân, và tính đan xen giữa giá trị văn hóa tinh thần với giá trị kinh tế. Chương này cũng thiết lập quy trình hoạch định chính sách công gồm các bước từ xác định vấn đề, thiết kế mục tiêu, xây dựng phương án giải pháp đến phân tích tác động.

Chương 3. Cơ sở pháp lý và thực tiễn của chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam

Chương 3 chỉ ra các điểm nghẽn pháp lý và thực tiễn:

• Khung pháp luật hiện hành: Luật Lưu trữ năm 2011 coi tài liệu của cá nhân, gia đình, dòng họ là đối tượng được khuyến khích đăng ký, hiến tặng hoặc ký gửi, nhưng thiếu cơ chế bảo đảm quyền lợi tài chính, quyền tiếp cận và bảo vệ bí mật thông tin của chủ sở hữu.
• Dữ liệu khảo sát cán bộ quản lý (hơn 40 phiếu): Các nhà quản lý thừa nhận gặp khó khăn do thiếu kinh phí sưu tầm, kho tàng bảo quản không đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, và thẩm quyền quản lý giữa cơ quan lưu trữ với các bảo tàng, thư viện chưa được phân định ranh giới rõ ràng.
• Dữ liệu khảo sát công dân (hơn 330 phiếu): Khi được hỏi về việc chuyển giao tài liệu cho nhà nước, mối bận tâm hàng đầu của người dân là quyền sở hữu tác quyền, sự minh bạch trong việc phục vụ công chúng và sự tôn trọng đối với tài liệu gia đình. Nhu cầu lớn nhất của người dân là được cơ quan chuyên môn hỗ trợ kỹ thuật bảo quản tại chỗ hơn là bàn giao vĩnh viễn tài liệu cho nhà nước.
• Thực trạng ngoài công lập: Khảo sát tại gia đình họa sĩ Bùi Xuân Phái cho thấy khó khăn trong việc chống xuống cấp vật lý của tranh và tư liệu giấy; Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam vận hành thành công mô hình thu thập tư nhân nhưng đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn; tài liệu dòng họ tại Thừa Thiên - Huế được bảo quản dựa vào ý thức tự giác và hương ước, tộc ước nhưng đối mặt với nguy cơ mối mọt, hỏa hoạn và thiên tai.

Chương 4. Cấu trúc chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam

Tác giả phân tích môi trường chính sách dựa trên định hướng phát triển văn hóa, giáo dục và ngành lưu trữ Việt Nam. Trên cơ sở mô hình paradigma, luận án đề xuất hai phương án chính sách độc lập:

Tiêu chí so sánh	Phương án 1: Lưu trữ Nhà nước và Lưu trữ cộng đồng	Phương án 2: Lưu trữ cộng đồng và điều phối Nhà nước
Triết lý chủ đạo	Nhà nước giữ vai trò trung tâm; hỗ trợ kỹ thuật có kiểm soát để tích hợp tài liệu nhân dân vào hệ thống di sản quốc gia.	Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, điều phối vĩ mô; tôn trọng tối đa quyền tự chủ của cộng đồng và các thiết chế tư nhân.
Mục tiêu chính sách	Bảo vệ an toàn các tài liệu quý hiếm thông qua việc mở rộng thẩm quyền thu thập của các lưu trữ quốc gia và địa phương.	Thúc đẩy việc bảo quản tại chỗ; hình thành mạng lưới lưu trữ cộng đồng, lưu trữ tư nhân hoạt động độc lập và liên kết.
Giải pháp cốt lõi	- Ban hành danh mục tài liệu nhân dân có giá trị đặc biệt bắt buộc đăng ký. - Nhà nước cấp kinh phí hỗ trợ bảo quản cho các chủ sở hữu chấp nhận đăng ký. - Ưu tiên hình thức mua lại hoặc nhận ký gửi dài hạn vào kho nhà nước.	- Hướng dẫn tiêu chuẩn nghiệp vụ và chuyển giao công nghệ bảo quản cho người dân. - Áp dụng chính sách ưu đãi thuế, tín dụng cho các trung tâm lưu trữ tư nhân. - Tài trợ thông qua các quỹ phát triển văn hóa và dự án số hóa cộng đồng.
Dự kiến tác động	- Tập trung được tài liệu quý vào các kho lưu trữ tiêu chuẩn của Nhà nước. - Làm gia tăng gánh nặng ngân sách và kho tàng công; có thể phát sinh tâm lý e ngại giao nộp từ người dân.	- Giảm chi ngân sách nhà nước; huy động tối đa nguồn lực xã hội hóa. - Nguy cơ phân tán tài liệu nếu năng lực quản trị của các cộng đồng không đồng đều.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án đã hệ thống hóa và phân tích thuộc tính của tài liệu lưu trữ nhân dân từ hai chiều cạnh: tiếp cận bằng chứng và tiếp cận ý nghĩa, khẳng định tài liệu lưu trữ nhân dân không chỉ gồm tài liệu cá nhân, gia đình, dòng họ truyền thống mà bao hàm cả tài liệu của các cộng đồng mới hình thành, các nhóm xã hội đặc thù, đồng bào tôn giáo và dân tộc thiểu số.
• Vận dụng thành công khung mẫu paradigma chính sách của GS. Vũ Cao Đàm vào lưu trữ học, thiết lập cấu trúc 4 tầng bậc (Hệ khái niệm, Hệ chuẩn mực, Hệ quan điểm, Triết lý) để phân tích và hoạch định chính sách lưu trữ.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp tập dữ liệu thực nghiệm về nhận thức, nhu cầu của công dân (hơn 330 mẫu) và cán bộ quản lý văn thư - lưu trữ (hơn 40 mẫu), phản ánh những khoảng cách giữa quy định hành chính với nguyện vọng thực tế của chủ sở hữu tài liệu.
• Thiết kế hai phương án chính sách hoàn chỉnh ("Lưu trữ Nhà nước và Lưu trữ cộng đồng" cùng "Lưu trữ cộng đồng và điều phối Nhà nước") kèm theo mục tiêu, dự thảo giải pháp và dự báo tác động, cung cấp luận cứ khoa học để các cơ quan nhà nước tham khảo khi sửa đổi Luật Lưu trữ và xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia về bảo tồn di sản tài liệu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Theo nội dung văn bản trình bày, luận án có những hạn chế nhất định:

• Khách thể khảo sát xã hội học công dân mới tập trung thực hiện tại khu vực đô thị Hà Nội (500 phiếu phát ra, thu về hơn 330 phiếu hợp lệ), chưa mở rộng điều tra quy mô lớn ở các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa.
• Về quy trình chính sách, luận án mới dừng lại ở bước nhận diện vấn đề, thiết kế mục tiêu, dự thảo giải pháp và dự kiến tác động lý thuyết; chưa triển khai các giai đoạn tiếp theo như đo lường tác động thực tế (ex-post) sau khi ban hành và chưa xây dựng thành toàn văn dự thảo văn bản quy phạm pháp luật cụ thể.

Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần mở rộng phạm vi điều tra xã hội học ra nhiều vùng sinh thái văn hóa khác nhau; tiến hành thể chế hóa phương án chính sách được lựa chọn thành các điều khoản luật cụ thể trong các dự án luật sửa đổi.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước về lưu trữ (Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nội vụ): Cung cấp căn cứ thực tiễn và khung chính sách để tham khảo trong quá trình hoàn thiện thể chế quản lý tài liệu lưu trữ tư và tài liệu lưu trữ nhân dân.
• Giảng viên, học viên, nghiên cứu sinh ngành Lưu trữ học, Quản trị văn phòng, Quản lý công và Chính sách công: Cung cấp phương pháp tiếp cận liên ngành giữa lưu trữ học với khoa học chính sách, làm tài liệu giảng dạy chuyên đề về quản lý tài liệu cá nhân và di sản cộng đồng.
• Các bảo tàng, thư viện, trung tâm nghiên cứu và chủ sở hữu tư nhân: Tham khảo các phân tích về quyền tác giả, tính bảo mật đời tư và các mô hình quản lý tài liệu ngoài công lập (như mô hình của Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam).

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "nhân dân" trong luận án được xác định bao gồm những chủ thể nào? Theo luận án, nhân dân là toàn thể công dân, người lao động dưới quyền lãnh đạo, quản lý. Về mặt cấu trúc xã hội, nhân dân gồm mô hình truyền thống (cá nhân, gia đình, dòng họ, làng xã) và mô hình hiện đại (các tổ chức tự nguyện, nhóm nghề nghiệp, cộng đồng mới như Mạng lưới người sống chung với HIV/AIDS, Cộng đồng người tự kỷ, các mạng lưới đồng đẳng, đồng bào tôn giáo và đồng bào dân tộc thiểu số).

2. Điểm bất cập của định nghĩa tài liệu lưu trữ trong Luật Lưu trữ 2011 đối với tài liệu nhân dân là gì? Luật Lưu trữ năm 2011 quy định tài liệu lưu trữ phải là "bản gốc, bản chính, trong trường hợp không còn bản gốc, bản chính thì thay thế bằng bản sao hợp pháp". Quy định này không phù hợp với tài liệu nhân dân trong các trường hợp: bản in chính thức thay thế bản thảo của nhà khoa học; tác phẩm nghệ thuật độc bản không thể có bản sao tương đương; hoặc các chất liệu cổ truyền (mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà; tài liệu trên lá Buông của người Khmer) mà bản thân phương thức chế tác thủ công đã là yếu tố tạo nên giá trị di sản.

3. Khung mẫu (paradigma) chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân gồm những cấp độ nào? Ứng dụng lý thuyết của GS. Vũ Cao Đàm, luận án xác lập paradigma chính sách gồm 4 tầng từ thấp đến cao:

• Hệ khái niệm: Định nghĩa thống nhất các thuật ngữ khoa học;
• Hệ chuẩn mực: Các quy định pháp lý điều chỉnh hành vi bắt buộc;
• Hệ quan điểm: Tuyên bố của Nhà nước về việc ủng hộ, khuyến khích hoặc nghiêm cấm;
• Triết lý: Tầm tư tưởng, mục đích và lý do căn bản nhất của chính sách.

4. Dữ liệu khảo sát xã hội học của luận án được thực hiện với quy mô ra sao? Luận án tiến hành phát 500 phiếu khảo sát tới công dân từ 22 tuổi trở lên tại Hà Nội và thu về hơn 330 phiếu hợp lệ; phát 50 phiếu tới cán bộ quản lý và người làm công tác lưu trữ tại Cục Văn thư - Lưu trữ Nhà nước và một số Chi cục địa phương, thu về hơn 40 phiếu hợp lệ. Ngoài ra, tác giả phỏng vấn sâu cán bộ quản lý và khảo sát thực địa tại 3 trường hợp: gia đình họa sĩ Bùi Xuân Phái, Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam, và các dòng họ tại Thừa Thiên - Huế.

5. Luận án đề xuất những phương án chính sách nào để quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân? Luận án đề xuất hai phương án chính sách:

• Phương án 1: "Lưu trữ Nhà nước và Lưu trữ cộng đồng", trong đó Nhà nước giữ vai trò trung tâm chỉ đạo, kiểm soát và thu thập các tài liệu quý hiếm vào kho lưu trữ nhà nước thông qua cơ chế hỗ trợ và mua lại;
• Phương án 2: "Lưu trữ cộng đồng và điều phối Nhà nước", trong đó Nhà nước đóng vai trò điều phối vĩ mô, hỗ trợ kỹ thuật và ưu đãi tài chính, tạo điều kiện tối đa để các cộng đồng và khu vực tư nhân tự bảo quản và phát huy giá trị tài liệu tại chỗ.

Kết luận

Luận án "Chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam" của tác giả Phạm Thị Diệu Linh là công trình nghiên cứu chuyên ngành Lưu trữ học vận dụng lý thuyết chính sách công để giải quyết bài toán quản trị tài liệu ngoài khu vực nhà nước. Dựa trên việc kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng, phân tích văn bản pháp lý và các dữ liệu điều tra xã hội học thực chứng, luận án đã làm rõ các thuộc tính đặc thù của tài liệu lưu trữ nhân dân. Tác giả đã thiết kế cấu trúc chính sách theo mô hình paradigma và đề xuất hai phương án chính sách cụ thể nhằm tạo lập cơ sở khoa học cho việc điều chỉnh vai trò quản lý của Nhà nước từ kiểm soát trực tiếp sang điều phối và hỗ trợ cộng đồng. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ hữu ích cho việc hoàn thiện hệ thống thể chế lưu trữ quốc gia trong bối cảnh phát triển xã hội hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu Tổng hợp những nghiên cứu về chính sách công và chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân trong các nghiên cứu ở Việt Nam và một số nước trên thế giới Chương 2. Cơ sở lý luận để xây dựng chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam Chương 2 trình bày những nền tảng lý luận, bao gồm phân tích và bổ sung các lý thuyết đã trình bày ở tổng quan, những khái niệm và nội dung lý thuyết cơ bản được sử dụng như cách tiếp cận chung trong toàn bộ các nội dung tiếp theo của luận án. Chương này cũng cung cấp cơ sở để chứng minh sự cần thiết phải xây dựng chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân.

Căn cứ để xây dựng cơ sở lý luận là thực tiễn tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam và thành tựu của những nghiên cứu trước. Chương 3: Cơ sở pháp lý và thực tiễn của chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam Nội dung chương 3 tập trung cung cấp dữ liệu khoa học chứng minh sự cần thiết phải ban hành chính sách mới về quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam do những bất cập trong chính sách và pháp luật hiện hành, những bất đồng ý kiến giữa người dân và cơ quan quản lý cũng như hiệu quả quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân của những cơ quan, tổ chức, cá nhân công và tư không thuộc thẩm quyền kiểm soát của các lưu trữ nhà nước. Chương 4: Cấu trúc chính sách quản lý tài liệu lưu trữ nhân dân ở Việt Nam Kết quả cuối cùng của luận án tập trung ở chương này với các phương án chính sách khác nhau. Mỗi phương án gồm mục tiêu và dự thảo giải pháp chính sách cùng với dự kiến tác động chính sách nếu được đưa vào thực hiện.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Chính sách quản lý tài liệu lƣu trữ nhân dân trong các nghiên cứu lƣu trữ học Việt Nam và thế giới 1. Khái niệm tài liệu lưu trữ nhân dân trong các nghiên cứu lưu trữ học 1 Trong lý thuyết lưu trữ học Anh ngữ và Liên bang Nga không sử dụng thuật ngữ “tài liệu lưu trữ nhân dân” như các học giả Việt Nam. Song, cách sử dụng khái niệm của họ cũng đa dạng, không thống nhất, thậm chí trong cùng một bài viết, nhưng đều có cơ sở và nội hàm khái niệm khá rõ ràng với các cặp khái niệm tương phản, thể hiện cách tiếp cận đối xứng trong việc phân chia đối tượng nghiên cứu: Tiêu chí Khái niệm Dựa trên sự phân biệt chủ Tài liệu lưu trữ công Tài liệu lưu trữ tư thể sở hữu giữa nhà nước (public archives) (private archives) và tư nhân Dựa trên nguồn gốc hình Tài liệu cơ quan Tài liệu phi cơ quan thành và chức năng phản (institutional archives) (non-institutional ảnh của tài liệu archives) Dựa trên tính chất tổ Tài liệu doanh nghiệp tư Tài liệu cá nhân, gia chức của đối tượng hình nhân/nhà thờ/các tổ chức đình-dòng họ, cộng đồng thành tài liệu tư nhân Tuy các nghiên cứu không sử dụng khái niệm nhân dân (people) để đặt tên cho một nhóm tài liệu lưu trữ nhưng “nhân dân” có mặt ở hầu hết các bài viết về quản lý tài liệu lưu trữ với hai ý nghĩa cơ bản: nhân dân là đối tượng phục vụ của các lưu trữ, và nhân dân chủ thể tạo thành tài liệu.

Trên thực tế, khái niệm tài liệu lưu trữ nhân dân và lưu trữ nhân dân (people archives) được sử dụng khá phổ biến cho các lưu trữ của những tổ chức lao động như nghiệp đoàn, phong trào công nhân như thư viện - lưu trữ Kark Marx tại thành phố London [87], và các lưu trữ của cộng đồng như lưu trữ của người Mỹ gốc Phi ở Hoa Kỳ, lưu trữ của nhân dân vùng 1 Cộng đồng lưu trữ học Anh ngữ gồm các chuyên gia và các nghiên cứu của các chuyên gia trong những nước sử dụng tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ, chủ yếu gồm Hoa Kỳ, Liên hiệp Anh, Canada và Australia. Vì lẽ đó, trong đời sống lưu trữ tại các quốc gia, khái niệm “tài liệu lưu trữ nhân dân” trở thành một thuật ngữ để chỉ những tài liệu của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Cách tiếp cận này gần gũi với định nghĩa về khái niệm “tài liệu lưu trữ phi cơ quan” (non-institution archives) của Canada, “tài liệu lưu trữ cá nhân” (personal archives) theo nghĩa rộng của Australia, hay “tài liệu lưu trữ nhân dân” của PGS. Nguyễn Văn Thâm, PGS.

Vương Đình Quyền, PGS. Cho nên, sự xuất hiện của khái niệm này trong lưu trữ học Việt Nam, với sự kế thừa từ công tác lưu trữ của Liên Xô, có thể coi là một biểu hiện cho ý chí, quan niệm, và định hướng xã hội chủ nghĩa, luôn hướng tới và phục vụ quần chúng, nhân dân lao động. Khái niệm "Tài liệu lưu trữ nhân dân" ở Việt Nam đang gây nhiều tranh cãi trong các học giả. Có hai cách hiểu cơ bản về khái niệm này: - Thứ nhất, tài liệu lưu trữ nhân dân (people archives) là tài liệu tư nhân (private archives), trong đó tất cả những tài liệu được hình thành từ những cơ quan, tổ chức, cá nhân, nhóm cá nhân ở khu vực tư đều là ngoại diên của khái niệm này.

Với các hiểu đó, Hội thảo quốc tế “Tổ chức và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhân dân” do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội thực hiện năm 2012 đã tập hợp hơn 30 bài viết về các tài liệu lưu trữ của nhiều chủ thể sáng tạo tài liệu khác nhau từ cá nhân tới cộng đồng, doanh nghiệp tư nhân hay tổ chức phi chính phủ, tổ chức tôn giáo. Cách hiểu như vậy sử dụng nguồn gốc hình thành tài liệu với sự nhấn mạnh về đặc tính tư hữu để xác định tài liệu lưu trữ nhân dân nhưng lại 2 chưa giải thích thấu đáo về khái niệm "khu vực tư". Cho nên, cách hiểu này rộng nhưng thiếu rõ ràng vì chưa thể hiện đúng bản chất của khái niệm "nhân dân". 2 Khái niệm “khu vực tư” (private sector) trong luận án được hiểu là bộ phận của nền kinh tế được vận hành bởi các doanh nghiệp tư nhân.

Khu vực này bao gồm các cá nhân tư (các chủ sở hữu tư), các tổ chức tư (doanh nghiệp tư) và có trách nhiệm chính trong động lực của nền kinh tế. Khác với khu vực tư, khu vực công bao gồm các cơ quan trong bộ máy nhà nước, thực hiện cung cấp các dịch vụ và hàng hóa mà khu vực không hoặc không thể cung cấp. Cả khu vực tư và khu vực công đều hướng đến lợi nhuận cho chủ sở hữu, sự khác biệt là lợi nhuận của khu vực tư được phục vụ và tái đầu tư cho cá nhân, tổ chức tư, còn của khu vực công để tái đầu tư phát triển cho xã hội và quốc gia. Vì thế, khái niệm “phi lợi nhuận” chỉ áp dụng cho những loại hình cung ứng dịch vụ công của khu vực công và các tổ chức từ thiện, các loại tổ chức phi lợi nhuận khác.

Tổng hợp từ từ điển thuật ngữ kinh doanh http://www.com/definition/public- sector.html (truy cập tháng 3. 2018) và các website về hành chính và kinh tế khác. 10 c - Thứ hai, tài liệu lưu trữ nhân dân là tài liệu của các cá nhân, gia đình, dòng họ, các nhóm người trong xã hội. Vương Đình Quyền định nghĩa: "Tài liệu lưu trữ nhân dân là tài liệu hình thành trong quá trình sống và hoạt động của cá nhân, gia đình, dòng họ, làng xã xưa có giá trị thực tiễn, giá trị lịch sử thuộc sở hữu hợp pháp của công dân, làng xã" [25].

Cách hiểu này tập trung vào tài liệu của cá nhân, gia đình, dòng họ, làng xã xưa và cũng coi trọng yếu tố sở hữu nhưng không phân biệt được tính chất tài liệu trong trường hợp của những cá nhân hoạt động trong các cơ quan Đảng và Nhà nước, lại chưa đề cập tới những cộng đồng mới đang hình thành một cách tự nhiên và tự nguyện trong xã hội. Nói cách khác, định nghĩa của PGS. Vương Đình Quyền đã chú trọng đến khái niệm "nhân dân" với nghĩa là những công dân và tổ chức của công dân trong xã hội. Hai cách hiểu trên, về cơ bản là thống nhất với nhau và giới hạn ngoại diên của khái niệm theo hướng loại bỏ tài liệu các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội phi nhà nước khỏi sự đề cập của khái niệm.

Trong khi đó, quan niệm của cộng đồng lưu trữ Anh ngữ không định nghĩa rõ về tài liệu lưu trữ nhân dân, mà sử dụng các khái niệm đề cập trực 3 tiếp như tài liệu lưu trữ doanh nghiệp , tài liệu lưu trữ nhà thờ, tài liệu lưu trữ cá nhân và tài liệu lưu trữ cộng đồng với quan điểm chung về tính sở hữu tư nhân của cơ quan, tổ chức tạo ra tài liệu. Sử dụng khái niệm có tính bao quát hơn, các nhà lưu trữ Canada đặt tài liệu của cá nhân, gia đình, dòng họ và các nhóm người thuộc sự bao hàm của khái niệm "tài liệu lưu trữ phi cơ quan" (non-institutional archives) với nghĩa là tài liệu được hình thành từ những chủ thể và hoạt động của chủ thể mà bản thân họ và hoạt động của họ không được tổ chức một cách chính thức bởi các thủ tục pháp lý hay hành chính. Còn các quốc gia khác như Anh và Hoa Kỳ, khái niệm "tài liệu lưu trữ nhân dân" được dùng trong thực tiễn để chỉ những tài liệu của người lao động, bao gồm tài liệu của những cá nhân trong phong trào công nhân, những cuộc đấu tranh, các trào lưu, các chiến dịch của người lao động. Đồng hành với cách hiểu này là khái niệm "lưu trữ nhân dân" hay "lưu trữ lao động" với nghĩa là nơi lưu 3 Tài liệu của doanh nghiệp ở các quốc gia trong cộng đồng lưu trữ Anh ngữ phần lớn là tài liệu tư vì Nhà nước chỉ kiểm soát và điều hành trực tiếp các doanh nghiệp hoạt động công ích như cấp thoát nước, môi trường,.

Hiện nay, các nước Anh ngữ, đặc biệt là Mỹ và Tây Âu cũng chia sẻ các dịch vụ này cho doanh nghiệp tư nhân theo hướng Nhà nước thuê công ty tư nhân thực hiện các dịch vụ trên. 11 c giữ và phục vụ khai thác tài liệu của người lao động, chủ yếu là công nhân.