mở đầu, dù khá ngắn (6 trang) đã vạch ra tầm quan trọng và các yếu tố sơ đẳng trong hoạch định và đánh giá chính sách đối ngoại. Một số bài báo của các tác giả nƣớc ngoài cũng đã cố gắng đánh giá các mô hình hoạch định chính sách đối ngoại khác nhau nhƣng nhìn chung, những tác phẩm kể trên vẫn có giá trị bao quát hơn cả, và cũng là nền tảng lý thuyết về hoạch định chính sách đối ngoại. Điển hình trong số tài liệu về chính sách của EU thời kỳ đầu có EUI Working Papers của Mark A. Tiếp cận ba cấp độ trong hoạch định chính sách Với các chuyên gia Việt Nam, đề tài hƣớng tiếp cận ba cấp độ trong nghiên cứu quan hệ quốc tế không phải là trọng tâm nghiên cứu nên chƣa có tác giả nào xuất bản các công trình riêng về vấn đề này.
Tuy nhiên, ở Việt 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nam, một số chuyên gia và học giả đã xuất bản các công trình nghiên cứu về chủ đề ảnh hƣởng của cấp độ quốc tế đến hoạch định chính sách của một nƣớc. Tiêu biểu có Nguyễn Cơ Thạch với Thế giới trong 50 năm qua (1945-1995) và Thế giới trong 25 năm tới (1996-2020) (NXB Chính trị Quốc gia, 2015) [51], và Lê Thế Mẫu (2015) với Thế giới - bước ngoặt lịch sử (NXB Chính trị Quốc gia) [36]. Hai tác phẩm của Nguyễn Cơ Thạch và Lê Thế Mẫu tập trung phân tích quá trình vận động đi lên của thế giới và các biến động chính trên chính trƣờng thế giới những năm gần đây. Những cuốn sách này cho thấy thế giới hiện đại nay đã trở thành một hệ thống lớn, trong đó mọi biến động ở một khu vực bất kỳ đều có ảnh hƣởng đến các khu vực khác trong hệ thống.
Chủ đề về ảnh hƣởng của lãnh đạo ngƣời Anh và tình hình nội bộ chính trị Anh đến hoạch định chính sách đối ngoại của nƣớc này chƣa đƣợc đề cập nhiều. Cá biệt mới có công trình Chính sách thực dân của Anh ở Ấn Độ từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XX do tác giả Trần Thị Thanh Vân (2010) thực hiện (Đại học Sƣ phạm Hà Nội, 12-2010) [66]. Luận án của Trần Thị Thanh Vân nghiên cứu sự thiết lập chế độ cai trị và khai thác Ấn Độ của Công ty Đông Ấn Anh từ thế kỷ thứ XVII đến giữa thế kỷ XX, và chính sách thực dân của chính phủ Anh cùng hệ quả của chúng ở Ấn Độ trong giai đoạn này. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã điểm lại ảnh hƣởng của yếu tố cá nhân lãnh đạo và tình hình nƣớc Anh nhƣ nền tảng của sự thiết lập chính sách cai trị của thực dân Anh tại Ấn Độ giai đoạn từ thế kỷ thứ XVII đến giữa thế kỷ XX.
Ngoài nƣớc, do tiếp cận ba cấp độ nằm trong hệ lý thuyết chung về đƣờng hƣớng nghiên cứu nhƣng không thuộc phạm trù các trƣờng phái lớn trong quan hệ quốc tế (Chủ nghĩa Hiện thực, Chủ nghĩa Tự do, Chủ nghĩa Mác, v.v…) nên cũng không có nhiều tác giả nghiên cứu riêng về chủ đề này. Một số tác giả đã đề cập đến tiếp cận ba cấp độ Cá nhân - Quốc gia - Hệ thống quốc tế (gồm khu vực và thế giới) trong phân tích chính sách đối 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoại của một quốc gia. Theo tổng kết của James Lee Ray (2001), những tác giả đầu tiên đề cập đến phân tích chính sách dựa trên ba cấp độ gồm Kenneth N.Waltz (1954, 1959, 1962, 1979 và 1996), và David J. Gần đây nhất, John T.Rourke (2008) đã tổng hợp toàn diện các nhân tố ảnh hƣởng đến hoạch định và phân tích chính sách đối ngoại nói chung trong tác phẩm International Politics on the World Stage (NXB Mc-Graw Hill Publishers, 2008) [155] trong đó Chƣơng 3 đƣợc dành hoàn toàn cho tiếp cận ba cấp độ này.
Sách của John T.Rourke đƣợc chia làm 04 phần: Nghiên cứu Chính trị Thế giới, Các định hƣớng chính trị trên đấu trƣờng thế giới, Cấu trúc tổ chức của các nhân tố, và Theo đuổi hòa bình. Tác phẩm đồ sộ này có thể đƣợc xem là cẩm nang quý giá đối với nghiên cứu sinh khi tiếp cận lĩnh vực chính trị thế giới từ quan điểm hệ thống. Phần 1 là những giới thiệu chung về các lý thuyết nghiên cứu quan hệ quốc tế phổ biến (Chủ nghĩa Hiện thực, Chủ nghĩa Tự do, Chủ nghĩa Vị nữ, Hậu hiện đại, Chủ nghĩa Kiến tạo, v.v…) và tiếp cận ba cấp độ: Cấp độ Cá nhân (gồm nhân tố nhận thức, tình cảm, sinh học, hành vi … của cả chủ thể lãnh đạo lẫn tổ chức ra quyết định), Cấp độ Nhà nƣớc (gồm hình thức chính phủ, tình huống, chính sách, văn hóa chính trị…), và Cấp độ Hệ thống (gồm các đặc điểm cấu trúc, mối quan hệ quyền lực, tiềm năng kinh tế, và các tập quán của hệ thống quốc tế) trong nghiên cứu chính sách đối ngoại của quốc gia nói riêng. Phần này cung cấp nền tảng lý thuyết quan trọng cho luận án này.
Mặt khác, giống nhƣ mọi quốc gia dân tộc có chủ quyền khác trên thế giới, trong bối cảnh toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, nƣớc Anh không tồn tại đơn độc bất chấp thực tế nằm chơi vơi giữa biển. Nhƣ các tác giả của Hernando De Soto với tác phẩm Bí ẩn của vốn (NXB Chính trị Quốc gia, 2006) [49], Daniel Yergin & Joseph Stanislaw với Những đỉnh cao chỉ huy (NXB Tri thức, 2006) [70], Fareed Zakaria với Thế giới Hậu Mỹ (NXB Tri 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thức, 2009) [71], và Daron Acemoglu&James A.Robinson với Why nations fail (Crown Publishers - New York, 2012) [72]. Nếu nhƣ Bí ẩn của vốn và Những đỉnh cao chỉ huy tập trung vào việc tái hiện bức tranh về các biến chuyển của các nền kinh tế thế giới trong một giai đoạn dài từ sau Chiến tranh Thế giới Thứ hai đến năm 2010, hai tác phẩm còn lại phân tích sâu về ảnh hƣởng của thế chế và sức mạnh quốc gia của các cƣờng quốc lớn lên sự giàu có của những nƣớc này. Từ một góc nhìn đa chiều, đa ngành, Jared Diamond với Sụp đổ (NXB Thế giới, 2015) [5], Edward Wadie Said với Văn hóa và Chủ nghĩa Bá quyền (NXB Tri thức, 2015) [48], Thomas L.Friedman với Thế giới Phẳng (NXB Trẻ, 2015) [10], Samuel P.Huntington với Sự va chạm của các nền văn minh (NXB Hồng Đức, 2016) [20], và Michael Mandelbaum với Đường đến thịnh vượng toàn cầu (NXB Trẻ, 2016) [35] đều thừa nhận thế giới ngày nay đã bị “san phẳng” bởi cuộc cách mạng công nghệ, nguồn nhân lực đang chuyển dần từ đồng ruộng và nhà máy vào các phòng điều khiển tinh vi và văn phòng, và cả thế giới đang tích hợp vào một hệ thống toàn cầu giống nhƣ mạng toàn cầu vậy.
Điều đó có nghĩa là các vấn đề bùng phát ở một quốc gia bất kỳ cũng có khả năng lây lan và ảnh hƣởng đến vùng xung quanh nó; và dần dần nếu không đƣợc khoanh vùng hoặc loại bỏ, sẽ trở thành vấn đề toàn cầu. Ngoài ra, nƣớc Anh lại là nƣớc đi đầu trong nền kinh tế tri thức, một nƣớc ít tài nguyên, các ngành công nghiệp trong nƣớc không phát triển hoặc đã chuyển ra nƣớc ngoài, phụ thuộc vào vốn và nhân lực từ các quốc gia khác v.v… (nhƣ đã đƣợc Andrew Goodwin and Martin Beck với The UK economic outlook (Viện Nghiên cứu Ngân sách Anh, 2015) [106] và tập thể tác giả báo cáo The Reluctant European: Special Report Britain and Europe (tạp chí The Economist, [164]) thừa nhận) nên tính phụ thuộc vào hệ thống thế giới và khu vực hóa càng lớn. Tiếp cận quyền lực/lợi ích của Anh trong chính sách với EU, vì thế, đƣợc kỳ vọng sẽ giúp giải đáp những trắc trở và thăng trầm trong mối quan hệ Anh - EU suốt 24 năm qua. 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
CHÍNH SÁCH CỦA ANH ĐỐI VỚI EU GIAI ĐOẠN 1992-2016 1. Các yếu tố ảnh hƣởng đến chính sách đối ngoại của Anh Đề tài EU và các mối quan hệ với các nƣớc bên ngoài Liên minh từ trƣớc đến nay luôn giành đƣợc sự chú ý của các nhà nghiên cứu chính trị, kinh tế quốc tế và quan hệ quốc tế ở Việt Nam cũng trên thế giới. Tuy nhiên, ít tác giả đi sâu vào phân tích mối quan hệ của riêng nƣớc Anh với EU, trừ một số sách chuyên khảo có ít nhiều thông tin về chính sách của Anh với EU trên một lĩnh vực cụ thể. Một số tác phẩm có liên quan trực tiếp đến hƣớng tiếp cận của đề tài đƣợc trình bày dƣới đây.
Cuốn sách Hệ thống chính trị Anh, Pháp, Mỹ do Nguyễn Văn Huyên chủ biên (2007, Nhà xuất bản Lý luận Chính trị) [25] cung cấp cho đọc giả một cái nhìn khái quát về quá trình hình thành, mô hình tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị ba nƣớc rất phát triển là Anh, Pháp và Mỹ. Cuốn sách cũng đƣa ra các đánh giá, ƣu, nhƣợc điểm, hiệu lực và hiệu quả của những hệ thống này. Phần viết về hệ thống chính trị của cuốn sách đã cung cấp cho tác giả luận án kiến thức tổng quan về tổ chức, hoạt động và ý thức hệ ảnh hƣởng đến hoạt động đối nội, đối ngoại của chính phủ và nhà nƣớc Anh. Những thông tin này chắc chắn hữu ích trong việc giúp phân tích, tìm hiểu sâu hơn về các động thái đối ngoại của Anh với EU.
Cuốn sách Những vấn đề xung quanh việc hợp nhất Châu Âu tập hợp các bài viết của học giả Việt Nam là Nguyễn Văn Dân và Lê Ngọc Hiền (NXB Viện Thông tin Khoa học Xã hội, 1997) [4] và bản dịch các bài viết có ảnh hƣởng của học giả thế giới về Liên minh châu Âu thời kỳ từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc (The Cold War - 1991) đến 1997. Xét từ góc độ phân kỳ lịch sử mà nghiên cứu của luận án đề cập đến (1992-2016), cuốn sách cung cấp tƣ liệu quý giá về giai đoạn đầu ổn định và hành trình lớn mạnh của Châu Âu trƣớc thực tế Chiến tranh Lạnh đã kết thúc, cực đối đầu Đông-Tây và sự phân biệt ý thức hệ xã hội chủ nghĩa và tƣ bản chủ nghĩa không còn, thế giới 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gần nhƣ không có lực lƣợng nào khả dĩ có thể mang lại cán cân thăng bằng trƣớc sức mạnh và sự thống trị Mỹ.