Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH CÔNG NGHỆ TRONG HỆ THỐNG TRUYỀN MÁU 1. Cơ sở lý luận về chính sách công nghệ thống nhất 1. Khái niệm chính sách Đã có nhiều nhà nghiên cứu ở nƣớc ngoài phân tích khái niệm chính sách, có thể dẫn chứng nhƣ sau: Theo J.
Fichter (1971)“Chính sách là một phần của văn hóa, một đoạn đã được khuôn mẫu hóa trong nếp sống của một dân tộc”, “. chính sách được xem như những khuôn mẫu tác phong công khai và tiềm ẩn tự biến thành những vai trò xã hội do những con người đảm nhiệm và nhiều loại tương quan khác nữa giữa những con người với nhau, đứng đầu những tương quan đó là những diễn tiến xã hội”. (2013), chính sách từ tiếp cận chính sách công, ví dụ trong tác phẩm Định nghĩa về phân tích chính sách đã nêu: “Chính sách công được hiểu là nguyên tắc hướng dẫn hành động của nhánh hành pháp (administrative executive branches) trong tổ chức nhà nước để giải quyết các vấn đề một cách phù hợp với các thiết chế pháp luật”. Cách hiểu này về chính sách công đã coi chính sách công phải gắn với hoạt động của nhà nƣớc, mà cụ thể gắn với hoạt động của nhánh hành pháp trong tổ chức nhà nƣớc.
Nhƣ đã biết, tổ chức nhà nƣớc hiện đại chia thành ba nhánh lập pháp, hành pháp và tƣ pháp, bởi vậy có thể nhận định quan điểm của Wolf Robert về chính sách công không bao gồm các văn bản pháp luật (là sản phẩm của nhánh lập pháp, ví dụ luật của Quốc hội), hay nói cách khác Wolf Robert quan niệm chính sách công là những văn bản của Chính phủ nhằm cụ thể hóa chính sách của Quốc hội. Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu có nhiều cách tiếp cận chính sách khác nhau. 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Từ điển Bách khoa Việt Nam đƣa ra định nghĩa: “Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ. Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó.
Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa…” [Từ điển bách khoa Việt Nam, Tập 1, trang 702]. Cách tiếp cận chính sách gắn với chủ thể ban hành chính sách là chính phủ hoặc một đảng phái, chính sách gắn với pháp luật, ví dụ: - “Chính sách là những sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra. Hoặc Chính sách là các chủ trương và các biện pháp của một đảng phái, một chính phủ trong các lĩnh vực chính trị - xã hội. Nguyễn Thị Nhƣ Mai (2012) Trong các loại chính sách chung lại có các chính sách đối với từng lĩnh vực, ví dụ: Trong chính sách kinh tế có các chính sách mậu dịch tự do, chính sách bảo hộ thuế quan, chính sách tài chính.
Trong chính sách tiền tệ có chính sách thị trƣờng tự do, trong chính sách xã hội có chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo, chính sách quản lý tài nguyên quốc gia. Tóm lại, có nhiều loại chính sách khác nhau, có chính sách chung, chính sách cụ thể tùy thuộc vào nội dung và lĩnh vực kinh tế - xã hội. Chính sách đƣợc thực thi khi đƣợc thể chế hóa bằng pháp luật. Từ các cách tiếp cận trên đây, theo Vũ Cao Đàm (2011) khi nói đến một chính sách, là nói đến những yếu tố sau đây: - Chính sách là tập hợp những biện pháp mà chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đƣa ra, đƣợc thể chế hóa thành những quy định có giá trị pháp lý, nhằm thực hiện chiến lƣợc phát triển của hệ thống theo mục đích mà chủ thể quyền lực mong đợi; 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Chính sách bao giờ cũng tạo ra một sự phân biệt đối xử của chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đối với các nhóm xã hội khác nhau.
Trong sự phân biệt đối xử đó, chủ thể quyền lực có sự ƣu đãi đối với một (hoặc một số) nhóm xã hội nào đó; - Các biện pháp ƣu đãi phải có tác dụng kích thích động cơ hoạt động của nhóm đƣợc ƣu đãi, là nhóm có vai trò then chốt trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển hệ thống, nhằm thực hiện mục tiêu phát triển của hệ thống theo chiến lƣợc mà nhóm chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đƣa ra; - Chính sách luôn tạo ra một bất bình đẳng xã hội, rất có thể, đồng thời khắc phục một bất bình đẳng xã hội đang tồn tại, rất có thể khoét sâu thêm những bất bình đẳng vốn có, nhƣng cuối cùng phải nhằm mục đích tối thƣợng, là thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của mục tiêu phát triển toàn hệ thống (hệ thống xã hội); - Toàn bộ những biện pháp đó phải đạt đến một kết quả là tạo ra một đòn ứng phó với một tình huống của cuộc chơi, có khi là rất bất lợi cho chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý. Nhƣ vậy, nói về một quyết định chính sách, ngƣời quản lý có thể hiểu theo những khía cạnh nhƣ sau: - Chính sách là một tập hợp biện pháp. Đó có thể là một biện pháp kích thích kinh tế, biện pháp động viên tinh thần, một biện pháp mệnh lệnh hành chính hoặc một biện pháp ƣu đãi đối với các cá nhân hoặc các nhóm xã hội; - Chính sách là một tập hợp biện pháp được thể chế hóa dƣới dạng các đạo luật, pháp lệnh, sắc lệnh; các văn bản dƣới luật, nhƣ nghị định của chính phủ; thông tƣ hƣớng dẫn của các bộ, hoặc các văn bản quy định nội bộ của các tổ chức (doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp công lập, tổ chức xã hội,.); - Chính sách tác động khác nhau vào động cơ hoạt động của các cá nhân và nhóm xã hội khác nhau. Tùy thuộc vai trò khác nhau trong việc thực hiện mục tiêu chính sách.
19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Chính sách phải hƣớng động cơ của các cá nhân và nhóm xã hội nói trên vào một mục tiêu cụ thể của hệ thống xã hội. Chẳng hạn, mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp, mục tiêu đào tạo của nhà trƣờng, mục tiêu phát triển của một địa phƣơng, mục tiêu quản lý tài nguyên quốc gia,. Trong quá trình chuẩn bị một quyết định chính sách, ngƣời quản lý cần xác định rõ các đặc điểm sau: - Cho ra đời một chính sách chính là việc đƣa ra một giải pháp ứng phó trong một cuộc chơi. Giải pháp đó phải lựa chọn sao cho chủ thể quản lý luôn thắng trong cuộc chơi, nhƣng với chú ý rằng luôn thắng trong điều kiện mà đối tác cảm thấy đƣợc chia sẻ lợi ích thỏa đáng (cân bằng Nash), không dồn đối tác vào đƣờng cùng để đón lấy những mối họa tiềm ẩn trong các vòng chơi tiếp sau; - Một chính sách đƣa ra nhằm khắc phục một yếu tố bất đồng bộ nào đó trong hệ thống, nhƣng đến lƣợt mình, chính sách lại làm xuất hiện những yếu tố bất đồng bộ mới.
Nhƣ vậy, quá trình làm chính sách thực chất là tạo ra những bƣớc phát triển của hệ thống, từ những bất đồng bộ này dẫn tới những bất đồng bộ khác. Trong quá trình phát triển hệ thống, không bao giờ ảo tƣởng sự đồng bộ ổn định tuyệt đối, có nghĩa là không còn phát triển; Khi nói sử dụng tiếp cận tổng hợp để xem xét một chính sách, không nhất thiết phải xem xét đủ mọi hƣớng tiếp cận nhƣ trên, mà chỉ có thể một vài cách tiếp cận trong đó. Vũ Cao Đàm (2011) định nghĩa: “Chính sách là một tập hợp biện pháp đƣợc thể chế hóa, mà chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đƣa ra, trong đó tạo sự ƣu đãi đối với một hoặc một số nhóm xã hội, kích thích vào động cơ hoạt động của họ, định hƣớng hoạt động của họ nhằm thực hiện một mục tiêu ƣu tiên đó trong chiến lƣợc phát triển của một hệ thống xã hội”. 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tổng hợp từ những phân tích ở trên, trong Luận văn này thuật ngữ chính sách được hiểu là tập hợp các biện pháp được chủ thể quản lý đưa ra, nhằm khắc phục tình trạng bất cập hiện tại để đạt mục tiêu của tổ chức.
Triết lý của chính sách Trong tác phẩm Cấu trúc của các cuộc cách mạng khoa học, Kuhn đã đƣa ra thuật ngữ “paradigm”, theo đó khoa học thuần túy là sản phẩm của tƣ duy. Kuhn nêu hai vấn đề liên quan đến paradigm. Thứ nhất, paradigm là các tri thức nền tảng mang tính lý thuyết và đƣợc chấp nhận rộng rãi trong các nhà khoa học hàng đầu ở một lĩnh vực khoa học nhất định. Các tri thức nền tảng mang tính lý thuyết trên đƣợc nêu ra trong các sách giáo khoa của lĩnh vực đó.
Thứ hai, paradigm là các tình huống chuẩn và các cách giải quyết vấn đề. Khủng hoảng có thể dẫn đến sự xuất hiện của một paradigm mới. Nếu paradigm mới này đƣợc chấp nhận thì đó là một sự chuyển đổi paradigm (paradigm shift). Kuhn gọi đây là những cuộc cách mạng khoa học.
Các đột phá trong KH&CN bắt nguồn từ những chuyển đổi paradigm cơ bản, những biến đổi mang tính cách mạng của khoa học. Trong tác phẩm Khoa học chính sách, Vũ Cao Đàm đã nêu sự tƣơng thích về khung mẫu giữa chính sách và xã hội và nhận định khung mẫu chính sách luôn tƣơng thích với khung mẫu xã hội và biến đổi toàn bộ paradigma, là giai đoạn cuối cùng cao nhất, triệt để nhất của biến đổi xã hội. Đó là sự biến đổi sâu sắc, bao gồm, từ gốc là triết lý phát triển xã hội, đến hệ quan điểm phát triển xã hội, hệ chuẩn mực phát triển xã hội và cuối cùng là những hệ khái niệm đƣợc sử dụng trong xã hội. Vũ Cao Đàm (2011) Vũ Cao Đàm đã khái quát cấu trúc paradigma của chính sách qua hình sau đây: 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1: Cấu trúc paradigma của chính sách Nguồn: Vũ Cao Đàm (2011), Giáo trình Khoa học chính sách Trong luận văn này, paradigm đƣợc gọi là khung mẫu.
Thực tiễn cho thấy hệ thống truyền máu đƣợc tổ chức theo hình thức phân tán đã bộc lộ những khiếm khuyết nhƣ đã phân tích, vì vậy cần thiết phải dẫn đến sự xuất hiện của một paradigm mới. Nếu paradigm mới này đƣợc chấp nhận thì đó là một sự chuyển đổi paradigm (paradigm shift).