Chương 1: Cơ sở lý luận về thực hiện chính sách an sinh xã hội Chương 2: Thực trạng thực hiện chính sách an sinh xã hội ở thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định Chương 3: Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách an sinh xã hội ở thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định 8 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI 1. An sinh xã hội và chính sách an sinh xã hội 1. Quan niệm về an sinh xã hội ASXH luôn được xem là một trong những vấn đề cốt lõi của sự phát triển xã hội. Tuy nhiên, ở mỗi quốc gia, trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể có quan niệm khác nhau đối với sự phát triển hệ thống ASXH.
Hiểu một cách đơn giản hơn, điều nà có nghĩa là xã hội có thể giúp mỗi người phát triển và vận dụng tối đa tất cả những lợi thế (văn hóa, việc làm, phúc lợi xã hội) mà họ được cung cấp trong quốc gia đó. ASSXH là khái niệm có nội dung rộng và ngà càng được hoàn thiện về phạm vi, đối tượng và chức năng trong việc hỗ trợ người dân đối phó có hiệu quả với các ngu cơ mất việc làm, giảm thu nhập do thiên tai, tai nạn lao động, ốm đau và tuổi già. Theo nghĩa của từ Hán - Việt: An - trong chữ “An toàn”, Sinh - trong chữ “Sinh sống”, “Sinh nhai”, “Sinh tồn”… An sinh có thể hiểu là “an toàn sinh sống”. Xã hội an sinh là xã hội con người được an toàn sinh sống hay có cuộc sống an toàn.
ASXH được coi là một tấm lưới, hay một chiếc ô che chắn cho sự an toàn xã hội và con người. Xung quanh vấn đề này, chúng tôi tiếp cận ở một số quan điểm của các tổ chức trên thế giới như: Theo quan điểm của Ngân hàng Thế giới (WB): ASXH là những biện pháp công cộng nhằm giúp cho các cá nhân, hộ gia đình và cộng đồng đương đầu và kiềm chế được ngu cơ tác động đến thu nhập nhằm giảm tính dễ bị tổn thương và những bấp bênh thu nhập. ASXH theo quan niệm của một số tổ chức quốc tế cũng có mức độ rộng, hẹp và đối tượng hướng tới khác nhau. Theo quan niệm của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO): ASXH là sự cung cấp phúc lợi cho các hộ gia đình và cá nhân thông qua cơ chế của nhà nước hoặc tập thể nhằm ngăn chặn sự suy giảm sức sống hoặc cải thiện mức 9 sống thấp.
Định nghĩa nà nhấn mạnh khía cạnh phân phối phúc lợi, bảo hiểm và mở rộng việc làm cho những đối tượng ở khu vực kinh tế không chính thức. Còn Hiệp hội An sinh quốc tế (ISSA) coi ASXH là thành tố của hệ thống chính sách công liên quan đến sự bảo đảm an toàn cho tất cả các thành viên xã hội chứ không chỉ có công nhân. Những vấn đề mà ISSA quan tâm nhiều trong hệ thống ASXH là chăm sóc sức khoẻ thông qua bảo hiểm y tế (BHYT); hệ thống bảo hiểm xã hội (BHXH), chăm sóc tuổi già; phòng chống tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; trợ giúp xã hội. Tổ chức quốc tế Liên hiệp quốc cho rằng, ASXH tiếp cận trên quyền của người dân (Điều 25, Hiến chương Liên hợp quốc năm 1948): “.Mọi người dân và hộ gia đình đều có quyền có một mức tối thiểu về sức khỏe và các phúc lợi xã hội bao gồm ăn, mặc, chăm sóc tế, dịch vụ xã hội thiết yếu và được có quyền được an sinh khi có các biến cố về việc làm, ốm đau, tàn tật, góa phụ, tuổi già.
hoặc các trường hợp bất khả kháng khác. Theo từ điển Bách khoa toàn thư của Đại học Columbia (Mỹ) cho rằng: ASXH là chương trình chính phủ nhằm cung cấp sự an toàn kinh tế và phúc lợi cho cá nhân và những người phụ thuộc vào họ. Chương trình được xây dựng khác nhau ở mỗi quốc gia do những quan niệm về ASXH khác nhau của những nước đó, nhưng tất cả đều do chính phủ qu định và đều được thiết kế nhằm cung cấp một số khoản tiền để chi trả cho việc mất hoặc suy giảm thu nhập. Tại Điều 22 của bản Tuyên ngôn về nhân quyền của thế giới có ghi: Với tư cách là một thành viên của xã hội, ai cũng có qu ền được hưởng ASXH, cũng như có qu ền đòi được hưởng những quyền về kinh tế, xã hội và văn hóa cần thiết cho nhân phẩm và sự tự do phát huy cá tính của mình, nhờ những nỗ lực quốc gia, sự hợp tác quốc tế, và theo cách tổ chức cùng tài nguyên quốc gia.
Ở Việt Nam, cụm từ “an sinh xã hội” được chính thức sử dụng tại Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt Nam (4/2001): “Khẩn trương mở rộng hệ 10 thống bảo hiểm xã hội và an sinh xã hội” [23; tr.96] và được sự quan tâm của nhiều học giả và các nhà quản lý nghiên cứu về vấn đề này. Theo giáo sư Hoàng Chí Bảo, ASXH là sự an toàn của cuộc sống con người, từ cá nhân đến cộng đồng, tạo tiền đề và động lực cho phát triển con người và xã hội. Còn đối với giáo sư Mai Ngọc Cường lại cho rằng, để thấy hết được bản chất, phải tiếp cận ASXH theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp của khái niệm nà. Theo nghĩa rộng: ASXH là sự bảo đảm thực hiện các quyền để con người được an bình, hạnh phúc, xã hội ổn định, phát triển.
Theo nghĩa hẹp, ASXH là sự bảo đảm thu nhập và một số nhu cầu thiết yếu khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập vì lý do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hay mất việc làm; cho những người già cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những người yếu thế, người bị ảnh hưởng bởi thiên tai địch họ. Trong bài viết “Đảm bảo ngày càng tốt hơn ASXH và phúc lợi xã hội là một nội dung chủ yếu của Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020”, nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cho rằng “ASXH là hệ thống các chính sách và giải pháp nhằm vừa bảo vệ mức sống tối thiểu của người dân trước những rủi ro và tác động bất thường về kinh tế, xã hội và môi trường; vừa góp phần không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân”. Quan điểm về ASXH ở Việt Nam hiện nay, theo các nhà khoa học cũng như những người hoạch định chính sách chưa có một định nghĩa thống nhất, có người ủng hộ quan điểm về ASXH mà ILO công bố, có người lại đưa thêm quan điểm thực hiện ASXH nhất thiết phải thực hiện hình thức ưu đãi xã hội, nhưng cũng có người lại cho rằng ASXH ở Việt Nam phải đặc biệt chú trọng đến công tác cung cấp dịch vụ công và có quan điểm cho rằng xóa đói giảm nghèo cũng là phạm vi của chương trình ASXH. Những quan điểm này có thể nhận được sự đồng tình của các chuyên gia quốc tế, nhưng đôi khi quan điểm của các chuyên gia quốc tế cũng trái ngược với quan điểm của các chuyên gia 11 trong nước.
Theo họ hệ thống ASXH thực chất có vai trò quan trọng trong việc giảm nghèo và cũng có thể trở thành một phần của chiến lược lớn về giảm nghèo kết hợp với các cơ chế tạo việc làm, đầu tư công phát triển cơ sở hạ tầng, các chính sách giáo dục quốc gia. Qua tìm hiểu những quan điểm và cách tiếp cận về khái niệm “an sinh xã hội”, chúng tôi có thể nhận thức như sau: ASXH là góp phần đảm bảo thu nhập và đời sống cho các công dân nhằm tạo ra sự an toàn sinh sống cho mọi thành viên trong xã hội. ASXH là trách nhiệm của xã hội trong việc bảo vệ đối với các thành viên của mình, đồng thời đối với Việt Nam, trong hệ thống ASXH có thêm chính sách ưu đãi người có công với cách mạng, là sự tri ân những người h sinh cho độc lập, cho tự do của dân tộc, đó là tính đặc thù trong ASXH ở nước ta. Chính sách an sinh xã hội Chính sách ASXH được hiểu là hệ thống chủ trương, phương hướng và biện pháp đảm bảo thu thập và một số điều kiện thiết yếu khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng trước những biến động về kinh tế xã hội và tự nhiên làm cho họ giảm nhẹ hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, bị ốm đau, bệnh tật hoặc tử vong; cho những người già cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những người yếu thế, những nạn nhân chiến tranh, những người bị thiên tai địch họa.
Đâ là hệ thống chính sách nhằm phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro thông qua các hoạt động BHXH, cứu trợ xã hội và trợ giúp xã hội. ASXH luôn được xem là một trong những vấn đề cốt lõi cho sự phát triển xã hội, nếu có một hệ thống chính sách ASXH đảm bảo sẻ góp phần thúc đẩy cho nền kinh tế chính trị xã hội ổn định và phát triển bền vững. Chính sách ASXH có vai trò vị trí hết sức quan trọng trong hệ thống chính sách của Đảng và Nhà nước xã hội chủ nghĩa (XHCN), vì nó không những thực hiện mục đích cao nhất của chủ nghĩa xã hội (CNXH) là vì con người mà còn phát huy mạnh mẽ nhân tố con người, thúc đẩy sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Một chính sách ASXH tích cực sẽ có tác động đẩy 12 mạnh xây dựng kinh tế, phát triển văn hóa, ổn định chính trị, vì xét đến cùng các quy luật xã hội đều phát huy tác dụng thông qua hoạt động của con người.
Khi con người được thỏa mãn các nhu cầu của mình sẽ tác động tích cực, sáng tạo thúc đẩy mọi tiến bộ xã hội. Chính sách ASXH còn tác động đến việc hoàn thiện các quan hệ xã hội, xây dựng cộng đồng xã hội mới. Cương lĩnh xâ dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam khăng định “Chính sách an sinh xã hội tác động trực tiếp đến việc hình thành một cộng đồng xã hội văn minh, trong đó các giai cấp, các tầng lớp dân cư đều có nghĩa vụ, quyền lợi chính đáng, đoàn kết chặt chẽ, góp phần xây dựng nước Việt Nam giàu mạnh” [21; tr.