CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu về chính sách công 1. Các nghiên cứu của các tác giả ngoài nước về chính sách công - Cuốn Nghiên cứu chính sách công: chu trình chính sách và tiểu hệ thống chính sách của Michael Howlett and M.Ramesh (1995), Nhà xuất bản Oxford University Press [70] đã bàn nhiều về các khái niệm chính sách công; chu trình chính sách. Đặc biệt làm rõ các nội dung về thực thi chính sách: khái niệm, các công cụ, các nhân tố ảnh hưởng, các cách thức thực thi và sự phù hợp của việc lựa chọn công cụ để thực thi chính sách.
- Bài viết Public Policy: Implememtation Approaches(Chính sách công: các phương pháp tiếp cận thực thi), của Basir Chand (2009) [65], bài viết đã thực hiện việc so sánh hai phương pháp tiếp cận thực thi chính sách công là phương pháp trên – xuống và phương pháp dưới – lên, từ đó, các phương pháp khác như: phương pháp cơ cấu, phương pháp thủ tục, phương pháp hành vi và phương pháp chính trị được tác giả đề xuất sử dụng để hiểu rõ hơn bản chất của quá trình thực thi chính sách công. - Luận án tiến sĩ của Millicent Addo (2011), Externally Assisted Development Projects in Africa: Implementation and Public Policy (Các dự án phát triển hỗ trợ từ bên ngoài ở Châu Phi: Thực thi và chính sách công), Nelson Mandela Shool of Public Policy and Urban Affairs (Trường Chính sách công và các công việc đô thị Nelson mandela) [71] đã hệ thống các phương pháp tiếp cận thực thi chính sách và đã làm rõ các điều kiện, nhân tố ảnh hưởng đến thực thi chính sách như: nhân tố chính trị, nhân tố kinh tế, nhân tố tổ chức. Các nghiên cứu của các tác giả trong nước về chính sách công Cuốn Tìm hiểu về khoa học chính sách công của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh [21] đã đề cập đến những vấn đề cơ bản về khái niệm, cấu trúc và chu trình chính sách công. Chu trình chính sách với 4 giai đoạn chính: Xác lập chương trình nghị sự, ra quyết định chính sách, triển khai chính sách, đánh giá chính sách.
Cuốn sách chỉ rõ: Chính sách công là lĩnh vực nghiên cứu tương đối mới vì vậy, đó là những nhận thức và cơ sở lý luận ban đầu cho những khảo sát cụ thể hơn về thực tế quy trình hoạch định chính sách ở nước ta. Cuốn Đại cương về Chính sách công của Nguyễn Hữu Hải, Lê Văn Hòa [16] trình bày về khái niệm, chức năng, ý nghĩa của phân tích chính sách công; các nguyên tắc và yêu cầu của việc phân tích chính sách công; các yếu tố tác động đến phân tích chính sách công; tiêu chí trong phân tích chính sách công; nội dung phân tích chính sách công; phương pháp phân tích chính sách công. Phân tích chính sách công có vai trò quan trọng và là khâu khởi đầu, xuyên suốt trong chu trình chính sách. Cuốn Đại cương về Chính trị học của Lê Văn Đính [13] trình bày quan niệm, đặc trưng, chu trình chính sách công.
Đây là những tư liệu tiếp cận vấn đề chính sách công ở góc độ của Chính trị học: quan tâm đến vai trò của Nhà nước trong việc thực thi chính sách công nói chung và các chính sách xã hội nói riêng nhằm đảm bảo công bằng xã hội trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Cuốn Chính sách công - lý luận và thực tiễn của Cao Quốc Hoàng - Nguyễn Đỗ Kiên [19] trình bày Khoa học chính sách nói chung, chính sách công nói riêng là môn khoa học có vai trò quan trọng trong vận hành xã hội, nhưng nghiên cứu về khoa học chính sách và chính sách công ở Việt Nam còn khá khiêm tốn. Cuốn sách được biên soạn dựa trên nền tảng lý luận về khoa học chính sách công hiện đại của các nước phát triển và thực tiễn Việt Nam. Trên tinh thần đó, cuốn sách được trình bày với những nội dung cơ bản sau: luan an 11 lý luận chung về chính sách công; đánh giá chính sách công; một số tình huống thực tiễn áp dụng chính sách, pháp luật.
Phụ lục các quy định trong Hiến pháp và luật hiện hành liên quan mật thiết đến quá trình chính sách ở nước ta. Nội dung cuốn sách phản ánh thực tế hiện nay cho thấy, do thiếu những kỹ năng mềm hoặc kiến thức cần thiết về khoa học chính sách (một trong những khoa học kiến tạo công cụ quản lý nhà nước quan trọng đối với các quốc gia trên thế giới) là phổ biến đối với không ít sinh viên đại học khi tốt nghiệp ra trường, thậm chí cả với không ít cán bộ, công chức, viên chức trẻ. Chính vì vậy, trong thực tiễn quá trình tổ chức xây dựng chính sách công ở nước ta còn gặp khá nhiều khó khăn nên thời gian xây dựng chính sách thường kéo dài, chưa đáp ứng đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn cuộc sống. Cuốn sách Chính sách công - lý luận và thực tiễn chú trọng một số tri thức, kỹ năng, quy trình, nguyên lý cơ bản trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách, chính sách công để góp phần khắc phục những hạn chế nói trên.
Cuốn Hoạch định và thực thi chính sách công của Lê Như Thanh - Lê Văn Hòa [44] trình bày tổng quan về chính sách công (quan niệm, vai trò, phân loại và chu trình chính sách công); hoạch định chính sách công (khái niệm, vai trò và chủ thể tham gia hoạch định chính sách công, yêu cầu đối với một chính sách công, căn cứ, những yếu tố ảnh hưởng, quy trình, mô hình hoạch định chính sách công và phương pháp đánh giá tác động chính sách); và thực thi chính sách công. Luận án tiến sĩ Lê Văn Hòa (2015) với đề tài nghiên cứu Quản lý theo kết quả trong thực thi chính sách công ở Việt Nam [20], luận án làm rõ lý luận về chính sách công, thực thi chính sách công, mô hình quản lý thực thi chính sách theo kết quả và đặc biệt chỉ rõ những nguyên tắc cần phải áp dụng khi quản lý thực thi chính sách công nhằm làm cho quá trình thực thi chính sách công đạt được mục tiêu đề ra khi ban hành chính sách. luan an 12 Ngoài những tư liệu nói trên, còn có các bài viết công bố trên các tạp chí đề cập đến quan niệm, đặc điểm, chu trình chính sách công và việc đánh giá chính sách công - nội dung, tiêu chí của đánh giá chính sách công có thể kể đến là: Bài Chính sách công của Lê Chi Mai [31], bài Đánh giá chính sách công ở Việt Nam - Vấn đề và giải pháp của Nguyễn Đăng Thành [45]. Các công trình về chính sách an sinh xã hội, thực thi chính sách an sinh xã hội, thực thi chính sách an sinh xã hội cho cộng đồng ngư dân 1.
Nhóm công trình nghiên cứu về chính sách an sinh xã hội và thực thi chính sách an sinh xã hội 1. Các nghiên cứu của các tác giả ngoài nước về an sinh xã hội, chính sách an sinh xã hội, thực thi chính sách an sinh xã hội Cuốn Social security today and tomorrow (An sinh xã hội hôm nay và ngày mai) của tác giả Robert M. Ball [73] đã tập trung nghiên cứu về vai trò của nhà nước đối với người dân trước những rủi ro về xã hội và tất các chương trình mà chính phủ các nước đặt ra với mục đích hàng đầu là giúp đỡ những người dân gặp rủi ro dẫn đến việc bị mất hoặc giảm sút thu nhập. Cuốn Social Security in Global Perspective (An sinh xã hội trong viễn cảnh toàn cầu) của tác giả John Dixon [68] đã đề cập đến nội dung ASXH của một quốc gia là nhằm cung cấp các biện pháp công cộng cho những rủi ro mà luật pháp đã quy định người dân có quyền được hưởng bao gồm mất mát thu nhập hoặc thu nhập không đầy đủ, hỗ trợ chi phí đối với những người sống phụ thuộc; an sinh xã hội chỉ dành cho những cá nhân và hộ gia đình bị rơi vào hoàn cảnh mất hoặc giảm thu nhập thường xuyên một cách đột ngột.
Về bảo trợ xã hội và thúc đẩy xã hội: Thiết kế và triển khai hệ thống an sinh hiệu quả của nhóm tác giả M.Ouerghi [69] đã đề ra quan niệm mạng lưới an sinh xã hội vừa dùng để đỡ những người rơi từ trên xuống về phương diện kinh tế trước khi họ rơi vào cảnh bần hàn, vừa trợ cấp hoặc cung cấp một khoản thu nhập tối thiểu cho những người luan an 13 ở trạng thái nghèo thường xuyên, lâu dài hơn; ASXH chỉ bao gồm hệ thống chính sách trợ giúp xã hội không có đóng góp và chú ý đến đối tượng là người nghèo và người dễ bị tổn thương. Đồng thời, ASXH cũng chỉ dừng lại ở những hoạt động chính thức của nhà nước mà không tính đến vai trò của tư nhân, thị trường trong việc cung cấp các dịch vụ ASXH khác. Cuốn Policy Implementation and Social Welfare Binding (Thực hiện chính sách và phúc lợi xã hội) của các tác giả Frederick A. Humphrey Center, Ben-Gurion [66] cho thấy sự ảnh hưởng của hệ thống chính trị đối với việc thực hiện các chính sách đối nội của quốc gia từ đó tác động vào việc thực hiện các chính sách ASXH khi các tác giả đã dẫn chứng sự tác động này đến việc triển khai thực hiện các chính sách phúc lợi xã hội, giáo dục, và chính sách y tế ở Israel hay chính sách nhà ở liên bang và các chương trình cho những người Mỹ có thu nhập thấp.
Hai tác giả William Reichenstein, William Meyer trong cuốn sách Social Security Strategies: How to Optimize Retirement Benefits (Chiến lược ASXH: Làm thế nào để tối ưu hóa lợi ích hưu trí) [74], ngoài việc cung cấp cách thức sử dụng các thông tin và công nghệ tự động để tận dụng tối đa các lợi ích ASXH, nội dung chính của tác phẩm đã chỉ ra một số yếu tố ảnh hưởng đến ASXH và hưu trí của người dân Mỹ; đề xuất các biện pháp chuyên gia nhằm giúp người dân xây dựng chiến lược ASXH thông minh nhằm nâng cao thu nhập đời sống và giảm thiểu nguy cơ hết tiền tiết kiệm hưu trí. Cuốn Basis of social security in Asia: Mutual aid, micro-insurance and social security (Cơ sở ASXH ở châu Á: Viện trợ lẫn nhau, bảo hiểm vi mô và ASXH), James Midgley [67] là người đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện các hoạt động của các hiệp hội lẫn nhau và các chương trình bảo hiểm vi mô của các hiệp hội châu Á nơi mà các chương trình này được phát triển đặc biệt tốt.