ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- NGUYỄN THỊ THANH PHƢƠNG CHẤT THƠ TRONG TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ CHIẾN TRANH THỜI KỲ ĐỔI MỚI QUA 3 TÁC PHẨM: NỖI BUỒN CHIẾN TRANH (BẢO NINH) KHÚC BI TRÁNG CUỐI CÙNG (CHU LAI) TÀN ĐEN ĐỐM ĐỎ (PHẠM NGỌC TIẾN) LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM Hà Nội-2014 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- NGUYỄN THỊ THANH PHƢƠNG CHẤT THƠ TRONG TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ CHIẾN TRANH THỜI KỲ ĐỔI MỚI QUA 3 TÁC PHẨM: NỖI BUỒN CHIẾN TRANH (BẢO NINH) KHÚC BI TRÁNG CUỐI CÙNG (CHU LAI) TÀN ĐEN ĐỐM ĐỎ (PHẠM NGỌC TIẾN) Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 60.21 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Lê Dục Tú Hà Nội-2014 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Luận văn đƣợc hoàn thành tại Khoa Văn học – Trƣờng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn. Em xin bày tỏ lời tri ân sâu sắc tới PGS. TS Lê Dục Tú, ngƣời đã hƣớng dẫn em thực hiện luận văn này bằng một tinh thần khoa học nhiệt thành và nghiêm túc.
Em xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo trong khoa Văn học, trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã giảng dạy em, trang bị cho em những nền tảng kiến thức bổ ích, giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu thực hiện đề tài. Và xin cám ơn sự động viên, quan tâm giúp đỡ của những ngƣời thân trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp trong suốt thời gian qua. Với trình độ và kiến văn còn hạn chế của ngƣời viết, luận văn chắc chắn không tránh khỏi khiếm khuyết. Tác giả luận văn mong muốn sẽ nhận đƣợc những nhận xét, góp ý của các thầy cô, các nhà nghiên cứu và những ngƣời có quan tâm đến vấn đề đƣợc thực hiện trong luận văn.
Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội,10 .năm 2014 Tác giả luận văn Nguyễn Thị Thanh Phương 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU .LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI .LỊCH SỬ VẤN ĐỀ. ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU. MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA LUẬN VĂN. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
CẤU TRÚC LUẬN VĂN. 17 CHƢƠNG 1: CHẤT THƠ VÀ CHẤT THƠ TRONG VĂN XUÔI. Chất thơ và vai trò của chất thơ trong văn xuôi. Phân biệt chất thơ, chất trữ tình.
Vai trò của chất thơ trong văn xuôi. Chất thơ trong tiểu thuyết. Từ những tiền đề lý luận của tiểu thuyết. Đến biểu hiện của chất thơ trong tiểu thuyết.
Biểu hiện về nội dung. Biểu hiện về hình thức nghệ thuật. 29 CHƢƠNG 2: BỨC TRANH HIỆN THỰC ĐẬM CHẤT THƠ TRONG NỖI BUỒN CHIẾN TRANH, KHÚC BI TRÁNG CUỐI CÙNG, TÀN ĐEN ĐỐM ĐỎ. Bức tranh thiên nhiên trữ tình, thơ mộng.
Vẻ đẹp huyền bí, hoang dại của núi rừng. Vẻ đẹp thơ mộng của Hà thành. Chất thơ từ những giấc mơ. Quan niệm về giấc mơ.
Chất thơ biểu hiện từ giấc mơ. Chất thơ từ vẻ đẹp của ngƣời phụ nữ. 47 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vẻ đẹp trong trắng tinh khôi.
Tình yêu trinh nguyên, nồng cháy. Chất thơ từ vẻ đẹp của ngƣời lính. Tình yêu ngƣời lính. Tình đồng đội.
58 CHƢƠNG 3: NHỮNG PHƢƠNG THỨC BIỂU HIỆN CỦA CHẤT THƠ QUA NỖI BUỒN CHIẾN TRANH, KHÚC BI TRÁNG CUỐI CÙNG, TÀN ĐEN ĐỐM ĐỎ. Ngôn ngữ giàu hình ảnh và nhịp điệu. Ngôn ngữ giàu hình ảnh. Ngôn ngữ giàu nhạc tính.
Giọng điệu trữ tình. Vài nét về giọng điệu. Giọng điệu trữ tình. 83 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN MỞ ĐẦU 1.
LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Suốt ba mƣơi năm kháng chiến chống ngoại xâm, tiểu thuyết viết về chiến tranh đã góp phần quan trọng vào việc hình thành diện mạo nền văn học dân tộc. Sau 1975, trên tinh thần đổi mới tƣ duy nghệ thuật, tiểu thuyết về chiến tranh vẫn tiếp tục phát triển và góp phần không nhỏ vào sự đổi mới thể loại tiểu thuyết ở Việt Nam. Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Khúc bi tráng cuối cùng (Chu Lai), Tàn đen đốm đỏ (Phạm Ngọc Tiến) thực sự là ba tác phẩm mang đến cho ngƣời đọc cái nhìn mới về hiện thực chiến tranh và cuộc sống của ngƣời lính thời hậu chiến, bổ khuyết những khoảng trống mà tiểu thuyết viết về chiến tranh giai đoạn trƣớc 1975 chƣa có điều kiện khám phá. Đây cũng chính là một đóng góp quan trọng của ba tác giả kể trên trong hành trình cách tân nghệ thuật tiểu thuyết.
Ngoài những cách tân trên một số phƣơng diện thì theo ngƣời viết vẻ đẹp của chất thơ là một trong nét hấp dẫn, góp phần tạo nên thành công của ba cuốn tiểu thuyết nêu trên. Theo khảo sát thống kê, chất thơ trong tiểu thuyết đặc biệt tiểu thuyết viết về chiến tranh Việt Nam chƣa có nhiều công trình nghiên cứu. Hầu hết, các bài viết chỉ dừng lại ở một số bài viết riêng lẻ nói về tính chân thật, điểm mới trong đề tài chiến tranh sau chiến tranh. Với lý do đó, ngƣời viết đã chọn Chất thơ trong tiểu thuyết viết về chiến tranh thời kỳ đổi mới qua ba tác phẩm: Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Khúc bi tráng cuối cùng (Chu Lai), Tàn đen đốm đỏ (Phạm Ngọc Tiến) làm đề tài nghiên cứu cho luận văn.
Với mong muốn khai thác tìm hiểu về chất thơ qua các vấn đề tiêu biểu và đóng góp thêm cái nhìn mới sâu sắc hơn, ngƣời viết đã chọn Chất thơ trong tiểu thuyết viết về chiến tranh thời kỳ đổi mới qua ba tác phẩm nói trên làm đề tài nghiên cứu luận văn. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ Nghiên cứu chất thơ trong các tiểu thuyết về đề tài chiến tranh qua ba tác phẩm , ngƣời viết nhận thấy cần có khái lƣợc lịch sử nghiên cứu bài viết liên quan tới các tác phẩm này. Nỗi buồn chiến tranh là một trong những cuốn tiểu thuyết tiêu biểu của văn học Việt Nam đƣơng đại.
Sau khi đƣợc trao Giải thƣởng của Hội nhà văn (1991), cuốn tiểu thuyết này đã gây nên một làn sóng dƣ luận trong giới nghiên cứu phê bình và bạn đọc. Có khá nhiều xu hƣớng bình luận nghiên cứu khác nhau nhƣ: phê phán, phủ nhận, đánh giá dè dặt. Nhƣng hầu hết xu hƣớng đều đánh giá cao cuốn tiểu thuyết trên nhiều phƣơng diện, đƣợc coi là thành tựu xuất sắc của văn học thời kỳ đổi mới. Trong bài viết: Nghĩ gì khi đọc tiểu thuyết Thân phận của tình yêu của Đỗ Văn Khang ở Báo Văn Nghệ số 43 năm 1991 nhận xét: “Những đổi mới nghệ thuật của Bảo Ninh nhƣ: cấu trúc trần thuật kép, tính chất đa thanh, kỹ thuật dòng ý thức chỉ là việc làm thuần túy để đánh lừa bạn đọc”.
Trong bài Từ đâu đến Nỗi buồn chiến tranh của Trần Duy Châu (Tạp chí Cộng sản số 10 năm 1994) nhấn mạnh: “Bảo Ninh đã tạo nên hình ảnh đảo ngƣợc của hiện thực, chuyển đổi các giá trị, biến trắng thành đen, thay khúc ca khải hoàn của dân tộc thành tiếng hát bi thƣơng ai điếu cho những kẻ lạc loài”. Một xu hƣớng khác nữa là sự cổ vũ động viên nhƣng e dè và đều chung câu hỏi: Liệu rằng cuốn tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh có bị dồn nén quá nhiều chất bi không? Nguyễn Phan Hách trong cuộc thảo luận về tiểu thuyết Thân phận của tình yêu (Báo Văn nghệ số 37 năm 1991) đã viết: “Lùi ra xa, đứng cao hơn một chút thì thấy có thể thông cảm đƣợc với tác phẩm này. Tôi chƣa hẳn tán thành hoàn toàn về nội dung, nhƣng cái đẹp, cái tuyệt kĩ, văn chƣơng là văn chƣơng của cuốn sách đã át đi đƣợc những e ngại khác. 4] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cũng trong cuộc thảo luận này, Vũ Quần Phƣơng nhận xét: “Nếu cái đáng khen trong cuốn sách là chân thực trong tâm trạng, thì chỗ cần lƣu ý tác giả cũng là tính chân thực cần có, trong khi dựng lại bối cảnh hậu phƣơng miền Bắc và những trận đánh trả máy bay Mỹ.
Bảo Ninh đã đánh mất cái hào khí rất đẹp của năm tháng ấy, có thể nó ấu trĩ, nhƣng nó có cảm giác tác giả có những điều không hài lòng nên có cái nhìn thiên kiến, có chỗ cực đoan. Đọc những chi tiết khủng khiếp, đay nghiến, thấy tác giả ác, ta chƣa thấy đƣợc nhân tố làm nên chiến thắng ở đây” [16, tr. Nhìn chung, các ý kiến của các cây bút nhìn chiến tranh quá gần, thậm chí cảnh giác với nguy cơ chiến tranh, e sợ tác giả rơi vào tình trạng giải thiêng cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của dân tộc. Xu hƣớng đánh giá cao đóng góp của Bảo Ninh trong sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, tiêu biểu có Nguyên Ngọc.
Trong cuộc thảo luận về tiểu thuyết Thân phận tình yêu (Báo Văn nghệ số 37 năm 1991), ông khẳng định: “Cuốn sách Thân phận của tình yêu của Bảo Ninh là sự nghiền ngẫm về chiến thắng, ý nghĩa và giá trị to lớn và dữ dội của chiến thắng. Nó chỉ cho chúng ta biết rằng, chúng ta đã làm nên chiến công vĩ đại thắng Mỹ với cái giá ghê gớm đến chừng nào. Một đặc sắc nữa của cuốn sách này là tác giả viết với tƣ cách hoàn toàn của ngƣời trong cuộc, không đứng ngoài, đứng trên nhìn ngắm mà đứng trong, thậm chí ở tận đáy của cuộc chiến tranh. Anh viết về cuộc chiến tranh “của anh” gần nhƣ bằng tất cả máu của anh.
Về mặt nghệ thuật, đó là thành tựu cao nhất của văn học đổi mới”. Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh mang lại một góc nhìn mới về chiến tranh, bổ sung cho cách nhìn đã quen, là tiểu thuyết về cuộc chiến tranh ấy (chiến tranh chống Mỹ) với tƣ cách là một cuộc chiến tranh. Tác giả đã trừu tƣợng bớt đi cái phần mục đích, chiến công, nhân tố thắng lợi để chỉ kể về cuộc chiến tranh với tất cả tính chất chiến tranh của nó. Văn học ta đã 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nói nhiều đến tính chính nghĩa, tính anh hùng, tính cách mạng của cuộc chiến tranh, nhƣng chƣa nói đƣợc gì đáng kể về tính tàn bạo, tính hủy diệt bi thảm của nó, những tính chất không chỉ thể hiện ở cái chết nơi chiến trận, mà còn mở rộng ra thành cái chết trong tâm hồn, tình yêu thành sự dở dang.