phần mở đầu và phần kết luận, luận văn được triển khai theo ba chương. Chương một: Chất đồng quê và thơ lục bát về đồng quê trong thơ ca dân tộc. Chương hai: Cảnh quê và tình quê trong thơ lục bát Nguyễn Duy và Đồng Đức Bốn. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương ba: Tính dân gian, hiện đại trong thơ lục bát về đồng quê của Nguyễn Duy và Đồng Đức Bốn.
Chương một CHẤT ĐỒNG QUÊ VÀ THƠ LỤC BÁT VỀ ĐỒNG QUÊ TRONG THƠ CA DÂN TỘC Theo những bước đi của thời gian, nền văn học Việt Nam cũng không ngừng vận động, biến chuyển. Nhiều thành tựu của văn học nước nhà đã được nhân loại biết đến và trân trọng. Trong những thành tựu ấy, thơ lục bát chiếm một vị trí đáng kể, tạo nên tiếng nói tiêu biểu đặc trưng cho văn học người Việt, tâm hồn người Việt. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THƠ LỤC BÁT Cấu trúc thể loại Lục bát là thể thơ tổng hợp giữa câu sáu và câu tám.
Số câu không hạn định, ít thì chỉ hai câu, còn nhiều thì có thể kéo dài đến vô kể. Từ khi ra đời, thể lục bát đã trở thành thể loại được ưa chuộng trong sáng tác của người Việt. Qua tiến trình thể loại, thể lục bát mỗi lúc càng trở nên hoàn thiện hơn. Niêm, vần, luật.
Giáo sư Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức trong cuốn Thơ ca Việt Nam – Hình thức và thể loại đã dành cho thể lục bát một sự quan tâm, ưu ái đặc biệt. Niêm luật của thể thơ này đã được tóm tắt thành một hệ thống tương đối rõ ràng. * Hệ thống phổ biến - Trường hợp một: Dòng/ti 1 2 3 4 5 6 7 8 ếng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dòng - B - T - B lục Dòng - B - T - B - B bát B: Vần bằng; T: Vần trắc Trường hợp này khá phổ biến trong ca dao và cả trong văn học viết. Chẳng hạn: Dù ai cho bạc cho vàng Chẳng bằng trông thấy mặt chàng hôm nay (Ca dao) Láng giềng đã đỏ đèn đâu Chờ em ăn dập bã giầu em sang (Nguyễn Bính) Ở hệ thống này, niêm luật giữa câu lục và câu bát đều theo mối quan hệ tương liên từng cặp: B- B; T- T; B- B.
- Trường hợp hai: Các tiếng thứ tư, thứ sáu, thứ tám nhất định phải theo vần bằng, riêng tiếng thứ hai có thể linh động, hoặc bằng hoặc trắc. Một cây làm chẳng nên non Ba cây chụm lại nên hòn núi cao (Ca dao) Có oản anh tình phụ xôi Có cam phụ quýt, có tình phụu ta (Ca dao) * Hệ thống đặc biệt: Các loại biến thể. Có biến thể vần trắc: Tiếng thứ sáu câu câu sáu và câu tám đều là vần trắc. Con cò mắc giò mà chết Con quạ ở nhà mua nếp làm chay (Ca dao) 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có loại biến thể cách gieo vần: Cách gieo vần thông thường của thơ lục bát là tiếng thứ sáu dòng lục hiệp vần với tiếng thứ sáu của dòng bát.
Tiếng thứ tám dòng bát lại hiệp vần với tiếng thứ sáu dòng lục tiếp theo. Cứ như thế cho đến hết bài thơ. Tuy nhiên, có một số trường hợp đặc biệt, tiếng thứ sáu dòng lục lại hiệp vần với tiếng thứ tư dòng bát: Có con đỡ gánh đỡ gồng Con đi lấy chồng vai gánh tay mang (Ca dao) Chú ý: Khi gieo vần, tiếng thứ sáu, thứ tám (ở hệ thống phổ biến) và tiếng thứ tư, thứ tám ở hệ thống đặc biệt, tuy đều là thanh bằng nhưng phải đối nhau về âm vực trầm bổng. Trong thơ lục bát có cả vần chân và vần lưng.
Cách gieo vần này góp phần vào việc mở rộng dung lượng cho bài lục bát. Về nhịp Cả cặp lục bát mười bốn tiếng được coi là một đơn vị nhịp điệu, trong đơn vị đó lại có thể ngắt ra từng tiết tấu theo cách diễn đạt nội dung câu thơ. Trong thơ lục bát, cách ngắt nhịp rất uyển chuyển nhưng thường là nhịp hai. Ví dụ: Đi mau! Trốn hết! Trốn mau Trốn hơi! trốn tiếng! Trốn nhau! Trốn mình (Xuân Diệu) Đôi khi lại là nhịp ba: Ơi thôn Vân/ hỡi thôn Vân Phương nào kết dải mây Tần cho ta (Nguyễn Bính) Nhiều khi lại có sự phối hợp nhiều nhịp cho phù hợp với nội dung nào đó hoặc tạo ra ngữ điệu đặc biệt.
Cái gì như thể nhớ mong Nhớ nàng?không! quyết là không nhớ nàng (Nguyễn Bính) 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối Thơ lục bát không quy định nhất thiết phải có đối. Tuy vậy, đặc trưng phổ biến của lục bát lại là tiểu đối. Khi thì đối ý, đối thanh, có khi lại đối cả ý và thanh. Câu lục bát có đối thường theo nhịp 3/3, 4/4.
Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du nhiều lần sử dụng đối khá thành công. Làn thu thuỷ, nét xuân sơn Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh (Nguyễn Du) Trong ca dao, tiểu đối cũng không thiếu phần đặc sắc: Chồng đánh bạc, vợ đánh bài Chồng hai ba vợ, vợ hai ba chồng (Ca dao) Một số biến thể trong cấu trúc của thể lục bát Ở mỗi một phương diện, thể lục bát luôn có những biến thể rất linh hoạt, sinh động để đáp ứng nhu cầu truyền tải nội dung hoặc tự làm mới mình. Về cấu trúc, thể lục bát cũng có nhiều biến đổi đặc sắc, tạo được hiệu quả nghệ thuật và có tính thẩm mĩ cao. Cấu trúc thường thấy của thể lục bát là 6/8.
Bên cạnh đó, còn có một số dạng khác mà nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra. Cơ bản có các dạng sau đây: Ở phạm vi câu thơ: Có biến thể dòng lục thay đổi, dòng bát giữ nguyên. Số chữ ở dòng lục có thể tăng hoặc giảm. Ví dụ: - Buồn ngủ buồn nghê Buồn ăn cơm nếp cháo kê thịt gà - Tưởng giếng sâu, nối sợi dây dài Hay đâu giếng cạn, tiếc hoài sợi dây (Ca dao) Có trường hợp, dòng lục giữ nguyên, dòng bát thay đổi: - Lời nguyền trước cũng như sau Ta không ham vui bỏ bạn, bạn chớ tham giàu bỏ ta (Ca dao) Có khi cả dòng lục và dòng bát đều thay đổi.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Em thương anh thầy mẹ ngăm nghe Cậu, cô, chú, bác đòi đậu bè thả trôi (Ca dao) Ở phạm vi bài thơ: Có trường hợp, bài thơ lục bát bắt đầu bằng câu tám: Buồn rầu buồn rĩ, nghĩ lại buồn riêng Hai tay bưng quả đào tiên Miệng cười hớn hở dạ phiền tương tư (Ca dao) Có khi tác phẩm bắt đầu bằng hai dòng lục: Chợ Giăng rồi lại chợ Chùa Chợ rạng thì phải qua đò Chợ Lường lắm bánh, ăn dò mà đi (Ca dao) Dạng này thường không phổ biến. Chủ yếu là phần lời của bài hát giao duyên, hay gặp trong dân ca xứ Nghệ và dân ca Nam Bộ. Có tác phẩm lục bát lại kết thúc theo lối bỏ lửng ở vần lục: Anh về xẻ ván cho dày Đánh thuyền đợi bến rước thầy mẹ sang Thuyền lớn quan bắt chở lương Còn chiếc thuyền nhỏ cùng nường qua sông Chờ nàng anh đứng chờ trông… ` (Ca dao) Cách bỏ lửng này giúp chúng ta suy nghĩ không ít về hồi kết của tác phẩm. Dạng này có thể tìm thấy cả trong ca dao và trong văn học viết.
Như vậy, thể lục bát là một thể thơ linh hoạt, sinh động chứ không hề khô khan và cứng nhắc. Trong tiến trình thể loại, cả thơ ca dân gian và thơ ca văn học viết đều có những sáng tạo, đổi mới cho phù hợp. Đó đều là những đổi mới góp phần khẳng định thêm giá trị thể loại. Nguồn gốc sinh thành 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên cơ sở những tài liệu hiện có, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hoàn nhận định: “Thể lục bát, sớm nhất cũng chỉ xuất hiện vào khoảng cuối thế kỉ XV” (21).
Từ đó cho đến Truyện Kiều, thể lục bát đã tương đối hoàn chỉnh. Vậy thể lục bát có phải là sở hữu riêng biệt của người Việt ta hay không? Đây là câu hỏi nhạy cảm và không dễ gì trả lời được. Đã có nhiều học giả đi sâu nghiên cứu để trả lời cho câu hỏi đó. Nhà nho Phạm Đình Toái ở thế kỉ XIX gọi lục bát là “lối văn tuyệt diệu của ta”(20).
Sang đầu thế kỉ XX, cụ Bùi Kỉ thêm một lần nữa khẳng định đây là “lối văn riêng của ta mà Tàu không có” (39). Sách Lí luận văn học (G.s Phương Lựu chủ biên) cũng nhấn mạnh: “Đó là thể thơ quen thuộc của dân tộc mang cốt cách thuần tuý Việt Nam” (61). Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Kính lại nhận định “Ở văn học người Hán của Trung Quốc không có thể lục bát. Trong lịch sử văn học người Việt, thể lục bát có vai trò đặc biệt và có sức sống mạnh mẽ” (27).
Các công trình nghiên cứu về thơ lục bát và nguồn gốc sinh thành của nó xuất phát từ nhiều hướng khác nhau. Tuy nhiên, cuối cùng đều đi đến điểm chung khẳng định lục bát là thể thơ thuần tuý dân tộc Việt, thuần tuý biểu hiện lối sống Việt. Vì lẽ đó, nó được coi là mang nặng cảm xúc, suy tư, tâm hồn con người Việt Nam. Tiến trình thể loại Có thể nói, lục bát khởi đầu từ ca dao và xuất hiện trong văn học thành văn vào khoảng cuối thế kỉ XV.
Từ đó đến nay, thể thơ này ngày càng phát triển và hoàn thiện hơn, đạt được nhiều thành tựu đặc sắc. Lục bát từ cuối thế kỉ XV đến trước Truyện Kiều. Là thời kỳ sơ khai của thể loại, cho nên thơ lục bát ở giai đoạn này còn trong tình trạng chưa hoàn chỉnh, hình hài chưa cụ thể, còn xô bồ, tự do và có đôi chút lỏng lẻo. Chẳng hạn, có thể gieo vần ở cả tiếng thứ 4 và thứ 6 dòng bát, vừa là vần bằng, vừa là vần trắc hoặc chưa định vị được vần.
Đất vua ai chẳng là tôi Non cao hang thẳm cùng trời tôn thân (Đào Nguyên Hành) 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoặc: Trước bày đời Hán Linh Đế Phật sinh xuất thế thiên hạ phong lưu (Cổ Châu Phật bản hạnh) Có khi lại rất thoải mái trong thanh điệu: Thứ này ai là kẻ hay Dẫu nghìn vàng đổi trao tay chẳng thà (Đào Nguyên Hành) Trong quá trình tồn tại và phát triển, thể lục bát dần trở nên hoàn thiện hơn về cả lượng và chất. Ví dụ như, trong các bài lục bát đã dần bỏ bớt lối gieo vần ở tiếng thứ 4, hướng tới cách gieo vần ở tiếng thứ 6 câu bát. Về phối điệu, dần ổn định thanh điệu ở các tiếng thứ 2, thứ 4 và thứ 6.