MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hiện nay, NCT trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng đang có xu hướng tăng nhanh. Việt Nam chuẩn bị bước vào giai đoạn già hóa dân số với một tốc độ rất nhanh.Vào thời điểm 2016 có khoảng 7% dân số Việt Nam, tương đương 6,5 triệu người từ 65 tuổi trở lên, và có trên 10% dân số 60 tuổi trở lên. Vào năm 2040 số người từ 65 tuổi trở lên dự báo sẽ tăng gấp 3 và đạt 18,4 triệu người, chiếm 17% dân số.
Nói theo cách khác, tỷ lệ phụ thuộc, tức là số người từ 65 tuổi trở lên so với số người trong độ tuổi lao động, dự báo sẽ tăng gần gấp 3, từ 10% hiện nay lên 26% vào năm 2040 [31] Khác với nhiều nước, Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số trong điều kiện thu nhập bình quân đầu người còn rất thấp. Điều đó có nghĩa là năng lực tài chính và hành chính cần có để quản lý quá trình này bị hạn chế. Già hóa dân số sẽ có những khó khăn, thách thức lớn trong việc thực hiện chính sách, đảm bảo các nhu cầu trong cuộc sống, đặc biệt là nhu cầu chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Thực tế cho thấy, quá trình già hóa dân số không chỉ liên quan tới rủi ro tử vong ngày càng cao do những biến đổi về mặt sinh học mà còn liên quan tới hạn chế về chức năng hoặc nguy cơ với đau ốm kinh niên ngày càng tăng.
Sức khỏe ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của NCT. Phân tích của Sidell (1995) (theo trích dẫn của Sim, 2001) cho thấy ốm đau sẽ dẫn đến mất tự chủ và độc lập trong cuộc sống, làm giảm sự năng động, mất sự tôn trọng và sự tự tin. Đối với NCT, sự tổn thương về tinh thần do sức khỏe yếu còn nghiêm trọng hơn hao tổn vật chất. Vì vậy, NCT luôn cần được chăm sóc.
Tổng điều tra Dân số năm 2009 cho thấy có 72,9% người cao tuổi sống ở nông thôn và phần lớn trong số này là nông dân và làm nông nghiệp, 21% người cao tuổi được hưởng chế độ trợ cấp hưu trí hoặc mất sức và 70% còn lại sống chủ yếu bằng nỗ lực của chính mình. Chính vì vậy, khi đất nước 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyển sang cơ chế thị trường, họ là những người đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, phải thích nghi với nhiều thay đổi chưa từng có trước đây. Khi tuổi cao, sức chống đỡ và sự chịu đựng của con người trước các yếu tố và tác nhân bên ngoài cũng như bên trong kém đi rất nhiều, đó chính là điều kiện thuận lợi để bệnh tật phát sinh, phát triển. Ngoài ra, ở người cao tuổi bệnh thường phát triển chậm chạp, âm thầm khó phát hiện và khi mắc bệnh thường mắc nhiều bệnh cùng một lúc, gây suy sụp sức khỏe rất nhanh chóng.
Vì vậy, đối với người cao tuổi, nhu cầu được chăm sóc sức khỏe toàn diện như việc rèn luyện nâng cao sức khỏe về thể chất và tinh thần, khám phát hiện và điều trị bệnh kịp thời là rất cần thiết. Chăm sóc sức khỏe cho NCT vẫn được xem là một trong các hoạt động vốn có của gia đình. Ngạn ngữ “ trẻ cậy cha, già cậy con” có thể coi là một biểu hiện của triết lý phổ biến về quan hệ giữa các thế hệ và sự hỗ trợ lẫn nhau của những thành viên trong gia đình. Con cái chăm sóc cha mẹ già, không chỉ là nghĩa vụ mà được coi như công việc thiêng liêng, phẩm chất cao quý cần có, được coi như một thứ “đạo”, ở đây là “đạo hiếu”.
Việc giáo dục và nhận thức về “ chữ hiếu” dường như đã ăn sâu trong tiềm thức cũng như trong nhận thức của nhiều thế hệ. Nhận thức này có thể đã định hướng và chi phối hành vi không chỉ của các cá nhân trong phạm vi gia đình mà cả ở phạm vi cộng đồng và xã hội. Hữu Hòa là nằm ở phía Tây Nam huyện Thanh Trì là một xã ở ngoại thành cách trung tâm thành phố khoảng 20km, đang trong quá trình đô thị hóa. Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế, xã hội, gia đình nhiều thế hệ bắt đầu có xu hướng chuyển thành gia đình hạt nhân.
Mặt khác dưới tác động của nền kinh tế thị trường, tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, người dân sống ở xã có xu hướng di dân vào trung tâm thành phố để tìm kiếm việc làm đặc biệt là những thanh niên trẻ làm quy mô gia đình giảm, phụ nữ trở thành lao động chính, dẫn tới sự hỗ trợ từ phía gia đình trong chăm 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sóc sức khỏe NCT là rất hạn chế. Đây là một gánh nặng đối với NCT và làm cho nhu cầu chăm sóc về tinh thần của NCT từ con cái không được đáp ứng như mong đợi. Trong bối cảnh của một xã hội chuyển đổi, các giá trị và chuẩn mực truyền thống có sự thay đổi, đảo lộn. Cấu trúc gia đình biến đổi theo hướng hạt nhân hóa và các cố kết cộng đồng trở nên lỏng lẻo… Thêm vào đó, những xáo trộn trong đời sống gia đình do quá trình di cư đem lại đang tiềm ẩn, tác động xấu đối với NCT [3].
Phải chăng sự phát triển, thu hẹp quy mô gia đình truyền thống đang làm suy yếu vai trò chăm sóc chủ đạo của gia đình, đặc biệt ở vùng nông thôn, trong bối cảnh hệ thống ASXH chưa bao phủ rộng ? Vì thế, câu hỏi nghiên cứu đặt ra cho nghiên cứu này là thực trạng chăm sóc sức khỏe cho NCT trong các hộ gia đình ngoại thành đang diễn ra như thế nào? Các yếu tố nào tác động tới chất lượng chăm sóc sức khỏe cho NCT? Chính vì vậy mà tôi chọn đề tài “Thực trạng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi trong các hộ gia đình ở ngoại thành Hà Nội hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tại xã Hữu Hòa- huyện Thanh Trì – thành phố Hà Nội). Ý nghĩa nghiên cứu 2. Ý nghĩa khoa học Luận văn này góp phần mang lại một góc nhìn mới về thực trạng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi trong các hộ gia đình tại xã Hữu Hòa- huyện Thanh Trì- thành phố Hà Nội qua việc nhận diện những đặc điểm nhân khẩu học, đời sống của người cao tuổi cũng như những hoạt động chăm sóc sức khỏe người cao tuổi của gia đình và bản thân người cao tuổi trong sinh hoạt hàng ngày và khi ốm đau. Trên cơ sở đó luận văn góp phần làm sáng tỏ các quan điểm lý luận về người cao tuổi và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.
Ý nghĩa thực tiễn Ngày nay, NCT trở thành vấn đề toàn cầu và đang là mối quan tâm của cộng đồng quốc tế bởi người cao tuổi đang ngày càng gia tăng về số lượng và 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đang có xu hướng tăng nhanh do tác động của hai yếu tố: tuổi thọ bình quân tăng cùng với sự tiến bộ của y học và tăng trưởng kinh tế. Kéo theo đó là vấn đề chăm sóc sức khỏe đối với NCT cũng được quan tâm một cách toàn diện. Chăm lo cho sức khỏe của NCT là một trong những nhiệm vụ quan trọng không chỉ của cá nhân, gia đình và toàn xã hội. Vì vậy, kết quả nghiên cứu sẽ là một gợi ý và có thể được cung cấp cho cán bộ địa phương, cộng đồng để nhận thức rõ hơn về thực trạng chăm sóc sức khỏe cho NCT trong các hộ gia đình, trên cơ sở đó chỉ ra những vấn đề mà gia đình và cộng đồng cần quan tâm để chăm sóc và phát huy vai trò của NCT ngày càng tốt hơn.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu Trước hiện tượng già hóa dân số mang tính toàn cầu, mới xuất hiện trong thế kỷ XX và trước những thách thức của vấn đề già hóa dân số cho việc phát triển KT-XH và an sinh xã hội, các nghiên cứu dân số NCT đã được tiến hành từ những năm 50 của thế kỷ XX tại các quốc gia phát triển, đã chuyển sang giai đoạn “ Gìa hóa dân số”. Nhiều viện nghiên cứu và các tổ chức xã hội đã nghiên cứu NCT trên phương diện, đặc biệt là những đặc điểm tâm lý và sinh lý của lứa tuổi. Thời gian đó chủ yếu là các tài liệu, bài viết và các công trình nghiên cứu về NCT nói riêng. Sau này những nghiên cứu dân số NCT cũng đã được thực hiện tại các quốc gia đang phát triển khi các quốc gia này bắt đầu chuyển sang cơ cấu dân số già hóa.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam nghiên cứu về NCT và chăm sóc NCT hiện nay: 3. Những nghiên cứu về già hóa dân số Có thể nói rằng vấn đề về NCT luôn được quan tâm chú ý. Chính vì thế, các nghiên cứu về NCT cũng xuất hiện rất sớm. Liên Hợp Quốc cũng đã tiến hành nhiều nghiên cứu về lĩnh vực già hóa dân số nói chung và NCT nói riêng của thế giới.
Các nghiên cứu được định kỳ công bố các công trình dự báo sự già hóa dân số nói chung cho toàn thế giới, từng khu vực và cụ thể cho 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com từng quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc. Ở Châu Âu, những nghiên cứu về NCT được tiến hành từ những năm 1980 với những đề tài như: “ Quà tặng các cụ già, bàn về biện pháp để kéo dài cuộc sống” của M.Tenon (1815); “Bàn về tuổi thọ loài người và về lượng sống trên thế giới” của P. Những nghiên cứu này đã điều tra thực trạng sống của NCT cũng như tình trạng sức khỏe cho NCT để kéo dài tuổi thọ cũng như giúp cho NCT có được cuộc sống thoải mái hơn. Tại khu vực Châu Á, nhiều nước cùng khu vực, đặc biệt là Nhật bản, Hàn Quốc cũng đã tiến hành rất nhiều nghiên cứu về già hóa dân số, người cao tuổi để xác định những chính sách, giải pháp nhằm hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của già hóa dân số.
Theo dự báo dân số của Tổng cục Thống kê (2010) thì tỷ lệ NCT so với tổng dân số ở Việt Nam sẽ đạt đến con số 10% vào năm 2017, hay dân số Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn “già hóa” từ năm 2017. Với sự thay đổi về cơ cấu dân số sẽ tạo ra những thách thức cũng như cơ hội cho Việt Nam.