Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài. Chương 2: Xây dựng và sử dụng câu hỏi, bài tập theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh để dạy học phần Sinh học tế bào - Sinh học 10 – Trung học phổ thông. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Cơ sở lí luận của đề tài 1. Phương pháp dạy học tích cực * Khái niệm về phương pháp dạy học tích cực Khái niệm về tính tích cực: Tính tích cực là một sản phẩm vốn có của con người trong đời sống xã hội. Tính tích cực học tập – về thực chất – là tính tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, nỗ lực trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Tính tích cực học tập biểu hiện ở trong những dấu hiệu: như hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình, thích nêu ra những thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vẫn đề chưa rõ, chủ động vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức về vấn đề mới, kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản trước tình huống khó khăn.
Khái niệm về phương pháp dạy học tích cực: phương pháp tích cực là một thuật ngữ rút ngắn gọn dùng để chỉ những phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. Tuy nhiên, trong đổi mới phương pháp phải có sự hợp tác của thầy và trò, sự phối hợp hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công. Vì vậy, thuật ngữ rút gọn “phương pháp tích cực” hàm chứa cả phương pháp dạy và phương pháp học. * Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp tích cực 1.
Dạy học thông qua các tổ chức hoạt động của bản thân. Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học. Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác. Kết hợp giữa việc đánh giá của thầy với việc tự đánh giá của trò.
Thực hiện dạy và học tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp dạy học truyền thống mà kế thừa, phát triển những mặt tích cực của chúng, đồng thời vận dụng phương pháp dạy học mới, phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện cụ thể của trường để nâng cao chất lượng dạy học. Khái niệm câu hỏi, bài tập. Phƣơng pháp phân loại câu hỏi, bài tập * Khái niệm câu hỏi, bài tập * Khái niệm về câu hỏi 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong từ điển tiếng Anh Oxford Dictionnary: Câu hỏi (Question) được giải thích là: senterce worded or expressed so as to seek infomatien or answer; doubt or dispute about matter, raising of such doubt etc: matter to be discussed or decide; problam requiring solution (một câu thể hiện bằng từ hay một cách thể hiện để tìm kiếm thông tin hoặc câu trả lời, một nghi ngờ hay vấn đề đang bàn cãi chẳng hạn: vấn đề đang bàn cãi hay một bài toán cần lời giải). Những nghiên cứu về bản chất câu hỏi đã xuất hiện tự thời triết học cổ, Arixtot là người đầu tiên phân tích câu hỏi dưới góc độ lôgíc.
Tư tưởng quan trọng bậc nhất của ông còn nguyên giá trị đến nay, đó là: “Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết và cái chưa biết”. Nghiên cứu của ông về câu hỏi có thể có các công thức sau: Câu hỏi = Cái đã biết + cái chưa biết. Theo mô hình công thức trên, rõ ràng con người sẽ không thảo luận hay thắc mắc khi chưa có hiểu biết gì vấn đề đang bàn, hoặc đã hiểu biết về tất cả điều ấy. Con người muốn biết về một sự vật, hiện tượng nào đó khi và chỉ khi người đó biết đặt câu hỏi: Đó là cái gì? Nó như thế nào? Vì sao? Như vậy, câu hỏi là một yêu cầu, một mệnh lệnh đòi hỏi phải trả lời, phải thực hiện.
Câu hỏi như là một đối tượng nghiên cứu, một phán đoán, một bài toán, một vấn đề đòi hỏi phải giải quyết. Về hình thức diễn đạt, câu hỏi có dạng một mệnh đề nghi vấn. Từ những phân tích trên có thể khái niệm câu hỏi như sau: “Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh cần giải quyết” Như vậy, câu hỏi là một khái niệm rộng, vì nó đòi hỏi câu trả lời với lượng thông tin khác nhau, tính chất thông tin và thái độ, trạng thái tâm lý của người trả lời đối với thông tin đó cũng khác nhau, từ hoạt động nhớ lại đến hoạt động tìm tòi sáng tạo. Trong dạy học, việc quan trọng là làm thế nào để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, phát triển tư duy, khả năng tự học của học sinh.
Do đó, yêu cầu của câu hỏi không chỉ là liệt kê nội dung trình bày trong sách giáo khoa mà phải là những câu hỏi yêu cầu phân tích, giải thích, chứng minh hay khái quát hóa, tổng hợp nội dung trong sách giáo khoa mà thiết kế câu hỏi sao cho nó trở thành “chương trình hành động” trong một thời lượng xác định nhằm giúp học sinh tự mình tìm ra kiến thức mới 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com * Khái niệm về bài tập Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (2000) thì bài tập là bài ra cho học sinh làm để luyện tập, vận dụng những điều đã học được. Theo Nguyễn Ngọc Quang : Bài tập là bài cho học sinh làm để vận dụng những điều đã học nhằm hì nh thành kiến thức mới , củng cố , hoàn thiện nâng cao kiến thức đã học [19]. Theo các nhà lí luận dạy học Liên Xô (cũ) lại cho rằng bài tập được hiểu là một dạng bài làm gồm những bài toán , những câu hỏi hay đồng thời cả bài toán và câu hỏi mà trong khi hoàn thành chúng , học sinh nắm được một tri thức hay kĩ năng nhất đị nh. Khái niệm bài toán ở đây được coi là một dạng bài tập đị nh lượng.
Trong Sinh học, ở nước ta thường dùng khái niệm bài tập trong đó có bài tập đị nh lượng và bài tập đị nh tí nh, bài tập khác câu hỏi chủ yếu ở ngôn ngữ diễn đạt. Câu hỏi được diễ n đạt bằng mệnh đề nghi vấn , còn bài tập thường được diễn đạt bằng các thông tin trong đó chứa đựng một hoặc một số hoạt động được biểu thị bằng các động từ dưới dạng một lệnh giáo viên cho học sinh thực hiện. “Bài tập là một nhiệm vụ mà người giải cần phải thực hiện, trong bài tập có các dữ kiện và yêu cầu cần tìm”. Bài tập là những bài toán, những câu hỏi hay đồng thời cả bài toán và câu hỏi mà trong khi hoàn thành chúng học sinh nắm bắt được một tri thức hay một kỹ năng nhất định hoặc hoàn thiện tri thức, kỹ năng đã có.
Các định nghĩa nêu trên về bài tập, tuy ngôn ngữ diễn đạt có khác nhau nhưng đều có chung dấu hiện bản chất là một yêu cầu cho một chủ thế nào đó phải thực hiện bằng hoạt động tư duy, hoạt động chân tay hoặc cả hai hoạt động đó. Trong dạy học, người học thường được giáo viên giao cho các bài thực hành, các câu hỏi, các bài toán. Như vậy, bài toán, câu hỏi, bài thực hành. theo dấu hiệu trên được xếp vào phạm trù bài tập.
Một bài tập có hai dấu hiệu cơ bản là: dấu hiệu về mặt thuật toán và dấu hiệu kết luận bài tập. Dấu hiệu về mặt thuận toán chính là các dữ kiện (giả thuyết) của bài tập, nó phô bày những dấu hiện liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình tìm ra lời giải. Các giả thuyết này người đọc đã biết toàn bộ hoặc một phần hoặc chưa biết. Các dấu hiệu trong giả thuyết thường rất lộn xộn không theo một trật tự lôgíc nào.
6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Dấu hiệu kết luận bài tập chính là yêu cầu cần tìm của bài tập. Số lượng kết luận nhiều hay ít tùy thuộc vào dấu hiệu trong giả thuyết. Nếu bài tập được giáo viên gia công, thêm trị số giữa cái biết và cái chưa biết, thêm bớt các dữ kiện dựa trên hoàn cảnh cụ thể của quá trình dạy học, phù hợp với tâm lý, sinh lý và năng lực nhận thức, nó sẽ có tác dụng kích thích người học truyền tải được một kiến thức nào đó thông qua tư duy cụ thể của người học hay gọi là hoạt động để tìm ra đáp số. Trong trường hợp này, đáp số chính là một tri thức mới mà người học cần phải có.
Như vậy, bài tập, bài toán hay một câu hỏi là động lực, là công cụ để con người tư duy. là động lực vì bài toán, câu hỏi (những yếu tố có chứa trong bài tập) khi được trở thành một mâu thuẫn chủ quan sẽ xuất hiện kích thích gây động cơ tìm lời giải. Là công cụ vì trong bài tập khi đã chứa đựng câu hỏi, bài toán hay chứa các yếu tố xuất hiện bài toán, câu hỏi thì tự nó bao gồm cả điều chủ thể đã biết và cả điều chủ thể chưa biết trong mối quan hệ lôgíc. Mối quan hệ đó là công cụ định hướng, tìm tòi của chủ thể nhận thức.
Bài tập rèn luyện kỹ năng được xem như là một nhiệm vụ cụ thể giao cho người học giải quyết để giúp cho người học trau dồi kỹ năng. Từ những phân tích ở trên về khái niệm của câu hỏi, bài tập thì cuối cùng cũng hướng tới việc học sinh phải trả lời các câu hỏi có vấn đề trong tình huống học tập. Do đó, trong nhiều trường hợp người ta đồng nhất chúng với nhau. Trong nghiên cứu của chúng tôi, câu hỏi, bài tập với tư cách là công cụ, biện pháp dạy - học, nó được xây dựng và sử dụng phối hợp với nhau để tổ chức quá trình hoạt động và học tập của học sinh.
Trong hệ thống câu hỏi và bài tập đó, có loại câu hỏi và bào tập có tính phán đoán, thông báo (còn gọi là câu hỏi, bài tập không có vấn đề) thực hiện chức năng cung cấp, huy động thông tin dưới dạng phán đoán đơn giản hoặc tái hiện. Còn loại câu hỏi, bài tập có vấn đề thực hiện chức năng kích thích, định hướng hoạt động, gia công, xử lý thông tin bằng các thao tác trí tuệ như: phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, hệ thống hóa, khái quát hóa, thiết lập quan hệ nguyên nhân, kết quả.