mở đầu cho khuynh hƣớng văn học đô thị ở Việt Nam. - Luận văn cũng là một tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về Vũ Trọng Phụng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 CHƢƠNG 1 ĐÔ THỊ TRONG VĂN HỌC HIỆN ĐẠI VÀ SỰ XUẤT HIỆN CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG 1. Quá trình đô thị hóa ở Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX 1.
Khái niệm đô thị và văn học đô thị Theo Từ điển Tiếng Việt, đô thị là “nơi dân cư đông đúc, là trung tâm thương nghiệp và có thể cả công nghiệp; thành phố hoặc thị trấn” [44, tr. Còn theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam, “Đô thị là một không gian cư trú của cộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong khu vực kinh tế phi nông nghiệp”[59, tr. “Đô thị là nơi tập trung dân cư, chủ yếu là lao động phi nông nghiệp, sống và làm việc theo kiểu thành thị” (Giáo trình quy hoạch đô thị, Đại học Kiến trúc Hà Nội). Nhƣ vậy, đô thị là điểm dân cƣ tập trung với mật độ cao, chủ yếu là lao động phi nông nghiệp, có hạ tầng cơ sở tích hợp, là trung tâm tổng hợp hay chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nƣớc, của cả một miền đô thị, của một đô thị, một huyện hoặc một đô thị trong huyện.
Ở Việt Nam, đô thị hình thành khá sớm nhƣng văn học Việt Nam từ xƣa chỉ quen với một nền văn học cung đình hoặc văn học nông thôn. Tƣ tƣởng thống trị chung suốt thời trung đại của các đế chế phong kiến Việt Nam là Nho giáo, mặc dù cũng có những giai đoạn cởi mở cho tƣ tƣởng Phật giáo và Đạo giáo cùng tồn tại. Các nhà cầm quyền đã sử dụng Nho giáo nhƣ một công cụ bồi đắp tƣ tƣởng và củng cố quyền lực, làm sản sinh ra một nền văn học giàu tính đạo đức, tƣ tƣởng và lí tƣởng. Nền văn học này đƣợc xem là văn học cung đình, vì nó gắn liền với vua chúa, quan lại và các trí thức phong kiến, cổ vũ và thể hiện lí tƣởng của họ.
Bên cạnh đó, nếu nhƣ văn minh phƣơng Tây đi lên từ các đô thị thành bang cổ đại thì nông thôn đối với ngƣời phƣơng Đông lại chính là nơi chứa đựng niềm kiêu hãnh hàng thế kỉ của cha ông. Thế nên văn học Việt Nam nói riêng và vùng Đông Nam Á nói chung là nền văn học hƣớng về nông thôn, sinh ra từ văn hóa nông nghiệp và chịu sự chi phối của nền văn hóa này. Ở Việt Nam tuy không có dòng văn học đƣợc đặt tên cụ thể viết về nông thôn nhƣng đề tài nông thôn luôn trở đi trở lại suốt nhiều LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 thời kì và làm nên nhiều tên tuổi. (Văn học đô thị: Khái niệm và đặc điểm.
Nguồn: http://khoavanhoc-ngonngu. Theo đó, khái niệm văn học đô thị đƣợc hiểu theo nghĩa đối lập với văn học cung đình thời trung đại khuôn phép, lí trí, đầy đạo đức và văn học nông thôn thời kì hiện đại. Văn học đô thị là văn học viết về đô thị và có tính đô thị, ở đây cụ thể là nói về tính hiện đại, dân chủ, dân sự trong đề tài và cách thức tiếp cận với đề tài ấy. Còn đề tài đô thị ở đây, đƣợc hiểu nhƣ một phạm vi hiện thực đô thị đƣợc các tác giả “nhận thức, lựa chọn và phản ánh trong tác phẩm”.
Bên cạnh đó, sự định vị nhà văn trong không gian đô thị cũng rất quan trọng, nó quy định đến góc nhìn và chất đô thị thực sự trong tác phẩm. Văn học đô thị phát triển dựa trên sự ra đời của thành thị thƣơng nghiệp, nhu cầu giải trí và thế hệ công dân hoàn toàn đặc thù với văn hóa đô thị. Cơ sở để nhận biết một tác phẩm văn học đô thị là cuộc sống ngƣời viết, khung cảnh và con ngƣời thị dân, tính hiện đại và không phải trong trƣờng hợp cụ thể nào, một tác phẩm cụ thể nào cũng hội đủ các yếu tố đó. Tiến trình đô thị hóa ở Việt Nam Đô thị hóa hiểu trên quan điểm một vùng là một quá trình hình thành, phát triển các hình thức và điều kiện sống theo kiểu đô thị.
Trong quá trình đô thị hóa đều có sự phát triển về lƣợng và chất ở các đô thị cũng nhƣ các điểm dân cƣ nông thôn (về cơ cấu kinh tế, cơ cấu tổ chức xã hội và không gian quy hoạch - kiến trúc, hình thái xây dựng. Đô thị đƣợc hình thành trên thế giới cách đây hàng ngàn năm, bắt đầu từ những thành phố cổ Jerusalem (Isarel) hay Athens (Hy Lạp). Ở Việt Nam, đô thị đƣợc hình thành sớm cùng với sự hình thành của các quốc gia cổ đại nhƣ Văn Lang, Âu Lạc. Đến thời phong kiến, cùng với Thăng Long, những Phố Hiến, Hội An lần lƣợt ra đời, không ngừng mở rộng từ Bắc vào Nam, “thứ nhất kinh kì, thứ nhì Phố Hiến”.
Song do nhiều nguyên nhân, quá trình đó diễn ra chậm chạp, mức độ cƣ dân thành thị thấp. Ngay vào thời cực thịnh của chế độ đó, các yếu tố thị dân vẫn là một cái gì phát triển không bình thƣờng. Những ngƣời thành thị đƣợc gọi bằng cái tên không mấy cảm tình, dân kẻ chợ, dân tứ chiếng. Đặc biệt, các đô thị thời phong LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 kiến chủ yếu là các trung tâm chính trị, văn hóa hơn là trung tâm kinh tế.
Sau khi thực dân Pháp xâm lƣợc nƣớc ta, do chƣơng trình khai thác thuộc địa và chính sách chia để trị, mạng lƣới đô thị tăng lên nhanh chóng. Cùng với đó, lối sống thị dân phƣơng Tây du nhập vào Việt Nam, tác động mạnh mẽ đến đời sống vật chất, văn hóa của thị dân. Bộ mặt đô thị thời kỳ này có nhiều khác biệt so với thời phong kiến. Sau năm 1945, đặc biệt là giai đoạn 1954-1975, quá trình đô thị hóa ở miền Nam diễn ra rõ rệt nhất.
Do sự ảnh hƣởng sâu đậm của văn hóa Âu Mĩ, dƣới thời chính quyền Việt Nam Cộng hòa, đời sống đô thị ở miền Nam diễn ra với nhiều sắc màu, trạng thái phong phú và phức tạp, lai căng và khủng hoảng, nhố nhăng và thực dụng. Đến khi thống nhất đất nƣớc, đặc biệt là sau 1986, nhờ chính sách mở cửa, xây dựng nền kinh tế thị trƣờng nhiều thành phần của Nhà nƣớc, hệ thống đô thị ở Việt Nam phát triển một cách toàn diện. Nhiều trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế lớn mọc lên ở cả ba miền. Đặc biệt, do chủ trƣơng phát triển kinh tế làm trọng tâm, tốc độ đô thị hóa diễn ra ngày càng nhanh và có chiều hƣớng phức tạp.
Do vậy, đô thị ở Việt Nam với xuất phát điểm từ nền kinh tế nông nghiệp lâu đời, vẫn còn mang nhiều đặc tính của vùng nông thôn. Dù các đô thị đƣợc hình thành khắp đất nƣớc nhƣng nói chung quá trình đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra không đồng đều. Các vùng phía Bắc có tỉ lệ dân số đô thị ít hơn so với vùng phía Nam. Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, quá trình đô thị hóa ở nƣớc ta sẽ tiếp tục phát triển nhanh.
Trong đó, các loại hình đô thị vừa và nhỏ vẫn chiếm ƣu thế. Điều đó đồng nghĩa với việc các vùng nông thôn sẽ bị xé vụn bởi sự xuất hiện của những đô thị vừa và nhỏ, sự giao thoa giữa văn hóa nông thôn và thành thị tạo nên những “phố làng”, “phố huyện”. Tác động của đô thị hóa tới đời sống văn hóa Việt Nam Có thể nói, đô thị hóa là xu thế tất yếu của mọi quốc gia trên con đƣờng phát triển, trong đó có Việt Nam. Nền kinh tế càng phát triển thì quá trình đô thị hóa diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh.
Tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh chóng sẽ làm thay LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 đổi diện mạo của đất nƣớc. Đô thị hóa góp phần đẩy mạnh phát triển kinh tế, nâng cao chất lƣợng cơ sở hạ tầng. Các hoạt động văn hóa xã hội trong xu thế hội nhập trở nên đa dạng, phong phú. Tốc độ con ngƣời hoàn thiện tri thức, tầm nhìn và khả năng giao lƣu, học hỏi nhanh, rộng mở.
Bên cạnh sự phát triển đó, chúng ta cũng phải gánh chịu những hậu quả không nhỏ của nền kinh tế thị trƣờng, tác động trực tiếp đến mọi lĩnh vực trong đó có đời sống văn hóa. Nó làm thay đổi lối sống, đạo đức, những nét đẹp truyền thống trong gia đình, họ hàng, làng xóm láng giềng của ngƣời Việt. Con ngƣời, nhất là con ngƣời đô thị đƣợc đón nhận cuộc sống mới nhƣng cũng lại làm cho cuộc sống mới trở nên phức tạp và bề bộn hơn. Trong cơn lốc cạnh tranh về mọi mặt của đời sống, mối quan hệ giữa ngƣời với ngƣời càng nảy sinh nhiều mâu thuẫn, mang màu sắc toan tính hơn là những giá trị tình cảm.
Con ngƣời khi đứng trƣớc vòng xoáy của đồng tiền hay quyền lực với sự ràng buộc của quá khứ, hiện tại và tƣơng lai, họ đã không xác định đƣợc chỗ đứng và định hƣớng của mình. Họ lạc vào vòng xoáy của cuộc sống theo cơ chế thị trƣờng, bị những va đập trong sự cạnh tranh khốc liệt của nền kinh tế hàng hóa và chấp nhận, buông thả mình theo lối sống thực dụng. Vậy nên, hiện tƣợng băng hoại về mặt đạo đức ngày càng nhiều, con ngƣời trƣợt dài trên con đƣờng tha hóa, biến chất vì cám dỗ vật chất. Một bộ phận thanh niên ăn chơi, đua đòi; quan hệ con cái với cha mẹ trong một số gia đình ngày càng xa dần; thế hệ trẻ tiếp thu nhanh xu thế hiện đại, ngƣợc lại với đa phần ngƣời cao tuổi cố giữ những giá trị truyền thống, dẫn tới những mâu thuẫn mới.
Đặc biệt, khi đồng tiền ngày càng chen lẫn vào từng ngõ ngách gia đình, cả cuộc sống của cộng đồng khiến cho nền tảng đạo đức, luân lí truyền thống bị sa sút nghiêm trọng, thế giới tinh thần mà bấy lâu nay con ngƣời Việt Nam hằng coi trọng và giữ gìn bị tha hóa. Không ít gia đình đứng trƣớc nguy cơ tan vỡ hạnh phúc, những chuẩn mực đạo đức tốt đẹp của cha ông cũng đang dần bị phá vỡ, quan hệ giữa ngƣời với ngƣời trở nên khô cứng. Cuộc sống bị chi phối bởi vật chất đẩy con ngƣởi ta vào những bi kịch, nhiều khi không tìm đƣợc lối thoát cho riêng mình. Đây chính là thực trạng phi lý và cay đắng của quá trình đô thị hóa.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.