CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN BÁN HÀNG VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TẠI CÁC DOANH NGHIỆP 1. Các vấn đề chung về kế toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm về bán hàng Theo giáo trình Kế toán tài chính, PGS.TS Lê Văn Luyện, Học viện ngân hàng, 2014: “Bán hàng là việc chuyển quyền sở hữu hàng hoá gắn với phần lợi ích và rủi ro cho khách hàng, đồng thời được khách hàng thanh toán hoặc chấp nhận thanh toán. Bán hàng là khâu cuối cùng của quá trình sản xuất kinh doanh, đây là quá trình chuyển hóa vốn từ hình thái vốn sản phẩm, hàng hóa sang hình thái vốn tiền tệ hoặc vốn trong thanh toán. Vì vậy, đẩy nhanh quá trình bán hàng đồng nghĩa với việc rút ngắn chu kỳ sản xuất kinh doanh, tăng nhanh vòng quay của vốn, tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp”. Theo giáo trình Nghiệp vụ bán hàng của TS.
Nguyễn Minh Tuấn và Ths. Võ Thị Thúy Hoa, NXB Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2009: “Bán hàng là hoạt động thực hiện sự trao đổi sản phẩm hay dịch vụ của người bán chuyển cho người mua để được nhận lại từ người mua tiền hay vật phẩm hoặc giá trị trao đổi đã thỏa thuận. Khái niệm về xác định kết quả kinh doanh Xác định kết quả kinh doanh là việc tính toán, so sánh để tìm ra kết quả chênh lệch giữa doanh thu, thu nhập và chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra, biểu hiện dựa trên kết quả lãi/lỗ. Nếu doanh thu, thu nhập lớn hơn chi phí thì kết quả kinh doanh là lãi, và ngược lại nếu doanh thu, thu nhập nhỏ hơn chi thì kết quả kinh doanh là lỗ.
Việc xác định kết quả kinh doanh thường được tiến hành vào cuối kỳ kế toán của doanh nghiệp (thường là cuối tháng, cuối quý, cuối năm; tùy thuộc vào đặc điểm loại hình kinh doanh và yêu cầu quản lý của từng doanh nghiệp). Kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bao gồm: kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh, kết quả hoạt động tài chính và kết quả hoạt động khác - Kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh: thể hiện qua sự chênh lệch giữa Dương Thị Quỳnh Anh 7 K23KTA - BN Khóa luận tốt nghiệp doanh thu thuần và chi phí sản xuất, chi phí bán hàng và chi phí quản lý doanh nghiệp. - Kết quả hoạt động tài chính: thể hiện qua sự chênh lệch giữa doanh thu tài chính và chi phí tài chính. - Kết quả hoạt động khác: thể hiện qua sự chênh lệch giữa doanh thu khác và chi phí khác.
Các phương thức bán hàng và thanh toán trong doanh nghiệp 1. Các phương thức bán hàng trong doanh nghiệp a) Bán buôn Bán buôn là quá trình bán hàng theo lô hoặc số lượng lớn cho các doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp thương mại để tiếp tục đưa vào quá trình sản xuất hoặc tiếp tục được chuyển bán. Đặc trưng của phương thức này là kết thúc nghiệp vụ bán hàng, hàng hóa vẫn nằm trong lĩnh vực lưu thông (do việc mua bán hàng hóa này chỉ xảy ra giữa các doanh nghiệp với nhau, người mua hàng chính là nhà cung cấp trung gian, hàng hóa chưa đến tay của người tiêu dùng), giá trị sử dụng của hàng hóa chưa được thực hiện, giá bán buôn thấp hơn giá bán lẻ. Đặc điểm của phương thức bán buôn: Số lượng hàng bán mỗi lần thường lớn, việc mua bán hàng hóa thông qua hợp đồng kinh tế, do đó doanh nghiệp sẽ thường lập chứng từ cho từng lần bán và kế toán sẽ ghi sổ sau mỗi lần nghiệp vụ kinh tế phát sinh.
Ưu điểm của phương thức bán buôn: được hưởng các chính sách chiết khấu, giảm giá hàng bán khi mua hàng với số lượng lớn, thời gian quay vòng vốn nhanh từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp, Tuy nhiên, phương thức này cũng có một số hạn chế như chi phí lớn, ít tiếp xúc với khách hàng nên không kịp nắm bắt xu hướng kinh doanh mới từ đó dễ xảy ra tình trạng ứ đọng vốn và dư thừa hàng hóa. Bán buôn có hai hình thức bán hàng cơ bản là: bán hàng qua kho và giao hàng vận chuyển thẳng. - Bán hàng qua kho: Hàng hóa mua về sẽ được nhập kho bảo quản sau đó Dương Thị Quỳnh Anh 8 K23KTA - BN Khóa luận tốt nghiệp mới xuất bán và giao hàng cho bên mua theo một trong hai cách là giao tại kho và chuyển hàng. + Giao hàng tại kho: Bên bán giao hàng tại kho của mình, bên mua cử người đến nhận hàng trực tiếp tại kho của bên bán.
Sau khi bên mua xác nhận đủ và đúng loại hàng hóa, thanh toán hoặc chấp nhận thanh toán; ký vào hóa đơn bán hàng, nhận hàng cùng với hóa đơn dành cho bên mua; lúc này hàng hóa được coi là đã tiêu thụ. Kể từ thời điểm này, bên bán ghi nhận doanh thu bán hàng, giá vốn hàng bán, và bên mua phải chịu trách nhiệm về hàng hóa, chi phí đi đường. + Chuyển hàng: Dựa vào hợp đồng đã ký kết hoặc đơn đặt hàng, bên bán chuyển hàng từ kho của mình giao cho bên mua tại địa điểm do bên mua quy định đã thỏa thuận. Hàng đang đi trên đường thì trách nhiệm với hàng hóa và chi phí thuộc về bên bán, kế toán ghi nhận doanh thu bán hàng tại thời điểm khi bên bán giao hàng cho bên mua, bên mua kiểm nhận hàng đã đủ theo số lượng được bên mua chấp nhận và ký trên hóa đơn bán hàng.
Như vậy, điểm đặc biệt của phương thức chuyển hàng là khi xuất kho hàng hóa để chuyển cho khách hàng thì số hàng hóa đó vẫn thuộc quyền sở hữu của doanh nghiệp, chưa được coi là tiêu thụ. Chỉ khi người mua nhận hàng, thanh toán ngay hoặc chấp nhận thanh toán thì lúc này giao dịch bán hàng mới được coi là hoàn thành. - Giao hàng vận chuyển thẳng (bán hàng giao tay ba): Xét theo tính chất vận chuyển khi doanh nghiệp mua hàng hóa nhưng không đưa về nhập kho mà chuyển thẳng hàng hóa cho bên mua. Doanh nghiệp có thể giao hàng ngay tại nơi mua hàng hoặc phải chuyển hàng giao cho bên mua tại thời điểm được yêu cầu.
Với trường hợp này có thể có hai phương thức thanh toán khác nhau: + Vận chuyển thẳng có tham gia thanh toán: Nghĩa là doanh nghiệp thực hiện mua và bán hàng phải trực tiếp thanh toán tiền hàng. Như vậy toàn bộ giá trị hàng doanh nghiệp mua để bán ra phải tính vào doanh thu chịu thuế. + Vận chuyển thẳng không tham gia thanh toán: Lúc này doanh nghiệp mình trở thành tổ chức môi giới thương mại, doanh nghiệp sẽ được hưởng hoa hồng và phải chịu thuế trên doanh thu hoa hồng. Trường hợp này doanh nghiệp phải có đầy đủ giấy tờ chứng minh theo luật thuế hiện hành.
Dương Thị Quỳnh Anh 9 K23KTA - BN Khóa luận tốt nghiệp b) Bán lẻ Bán lẻ là phương thức bán hàng trực tiếp cho đối tượng tiêu dùng. Đặc trưng của phương thức bán lẻ là kết thúc nghiệp vụ bán hàng thì sản phẩm rời khỏi lĩnh vực lưu thông đi vào lĩnh vực tiêu dùng, giá trị sử dụng của sản phẩm được thực hiện. Hàng bán lẻ thường có khối lượng nhỏ, giá bán ổn định. Có nhiều phương thức bán lẻ như: Bán hàng ở siêu thị, bán ở quầy, bán hàng qua điện thoại, qua mạng internet, bán lẻ lưu động, … Ưu điểm của phương thức này doanh nghiệp được thanh toán ngay, hạn chế việc người mua có những khoản nợ; doanh nghiệp thường xuyên tiếp xúc với khách hàng nên có thể nắm bắt nhanh chóng được nhu cầu, thị hiếu và thói quen mua hàng của người tiêu dùng để từ đó đưa ra những biện pháp cải thiện môi trường kinh doanh giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả kinh tế.
Tuy nhiên, nhược điểm của phương thức này là hàng hóa bán ra chậm, lâu thu hồi được vốn. Xét về cách thức thanh toán, có hai phương thức thu tiền bán hàng như sau: - Bán lẻ thu tiền tập trung: Tổ chức ở quy mô bán lẻ lớn như siêu thị, quầy bách hóa lớn, … khách hàng tự chọn hàng hóa và thanh toán một lần tại quầy kế toán thu tiền, cuối ngày kế toán lập báo cáo bán hàng hàng ngày và đem nộp tiền vào phòng kế toán để ghi sổ một lần. - Bán lẻ không thu tiền tập trung: Phù hợp với quy mô bán lẻ nhỏ, mỗi nhân viên bán hàng thu tiền trực tiếp từ khách hàng, cuối ngày lập báo cáo bán hàng và nộp tiền cho phòng kế toán hoặc theo định kỳ 3,5,7 ngày … mới lập báo cáo bán hàng nhưng tiền mặt vẫn phải nộp hàng ngày (hoặc định kỳ ngắn). c) Bán hàng qua đại lý Theo phương thức này, doanh nghiệp xuất hàng giao cho các đại lý hoặc đơn vị tiếp nhận bán hàng ký gửi nhờ tiêu thụ.
Doanh nghiệp chỉ xác định là đã tiêu thụ khi có thông báo từ bên nhận hàng đại lý về số hàng đã bán được. Có hai trường hợp bán đại lý: - Bán hàng theo phương thức bán đúng giá hưởng hoa hồng - Bán hàng không theo phương thức bán đúng giá hưởng hoa hồng. Dương Thị Quỳnh Anh 10 K23KTA - BN Khóa luận tốt nghiệp d) Bán hàng trả chậm, trả góp Bán hàng trả chậm, trả góp là trường hợp doanh nghiệp bán khi giao hàng, khách hàng chưa trả tiền ngay hoặc chỉ thanh toán một phần tiền mua hàng, phần còn lại được trả dần trong một thời gian nhất định. Như vậy, người mua phải trả cho doanh nghiệp số tiền lớn hơn giá bán thông thường hay giá bán trả ngay một lần, đó là khoản lãi phát sinh do trả chậm, trả góp.
Với hình thức này, về bản chất, người bán chỉ mất quyền sở hữu hàng hóa khi người mua thanh toán hết tiền hàng. Tuy nhiên về mặt hạch toán, khi giao hàng cho người mua, hàng hóa đã được coi là tiêu thụ, bên bán ghi nhận doanh thu. e) Bán hàng theo hình thức hàng đổi hàng Giao dịch hàng đổi hàng là việc doanh nghiệp đem hàng hóa của mình để đổi lấy hàng hóa của doanh nghiệp khác. Trong trường hợp này, có thể là trao đổi hàng hóa tương tự nhau hoặc không tương tự nhau.
- Trao đổi hàng hóa tương tự nhau (Trao đổi ngang giá): Khi các hàng hóa được trao đổi có cùng bản chất, giá trị. Trao đổi theo phương thức này không được coi là giao dịch tạo doanh thu, chỉ ghi nhận tang tài sản nhận về và ghi giảm tài sản đem trao đổi. - Trao đổi hàng hóa không tương tự nhau: Khi hàng hóa đem đi trao đổi khác nhau về bản chất, giá trị.