Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về quản lý chi bảo hiểm xã hội 1. Lý luận chung về bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm bảo hiểm xã hội Trong quá trình lao động, con người không ngừng nỗ lực, phấn đấu để đạt kết quả cao nhất.
Một trong những mục đích cuối cùng của con người là kinh tế. Đó cũng là một trong những mục tiêu của sự phát triển. Trong lao động, con người làm ra của cải cho chính bản thân mình và cho xã hội. Tuy vậy không phải bất cứ lúc nào sự nỗ lực của con người cũng được đền đáp xứng đáng.
Có những sự nỗ lực đã gặp phải những khó khăn, trắc trở hoặc những rủi ro ngoài ý muốn do điều kiện tự nhiên, môi trường sống hoặc môi trường xã hội làm cho con người gặp khó khăn trong cuộc sống của mình, mà ta gọi chung là rủi ro trong lao động. Những rủi ro này có thể là: ốm đau, tai nạn, mất việc làm, già yếu, tử vong. Những rủi ro này làm cho người lao động giảm khả năng lao động dẫn đến việc làm giảm hoặc mất thu nhập, nói một cách chung nhất là gặp khó khăn về kinh tế trong cuộc sống hiện tại. Để khắc phục những rủi ro này thì chính sách bảo hiểm xã hội được coi là một chính sách mang tính chất xã hội có hiệu quả tốt, đáp ứng nhu cầu của phần lớn người lao động và được hầu hết các nước trên thế giới áp dụng.
“Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội” (Luật Bảo hiểm xã hội Việt Nam, 2014). Như vậy, bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm do những LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội, do đó, đối tượng của BHXH chính là thu nhập của người lao động bị biến động giảm hoặc mất đi do bị giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm của những người lao động tham gia BHXH. Đối tượng tham gia BHXH là người lao động và người sử dụng lao động. Tuy vậy, tuỳ theo sự phát triển kinh tế – xã hội của mỗi nước mà đối tượng này có thể là tất cả hoặc một bộ phận những người lao động nào đó.
Phân loại bảo hiểm xã hội Hiện nay, bảo hiểm xã hội được triển khai dưới hai hình thức là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. - Bảo hiểm xã hội bắt buộc: là loại hình bảo hiểm mà Nhà nước dùng công cụ pháp luật để bắt buộc chủ sử dụng lao động và người lao động thường xuyên đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội để trợ cấp cho người lao động khi gặp rủi ro hay già yếu. Loại hình này bảo đảm được việc trợ cấp ổn định, chắc chắn và lâu dài từ thế hệ này sang thế hệ khác, đáp ứng được mục tiêu cơ bản của bảo hiểm xã hội (Luật Bảo hiểm xã hội Việt Nam, 2014). - Bảo hiểm xã hội tự nguyện: là hình thức Nhà nước đưa ra các quy định pháp luật về bảo hiểm, mọi người dân có thể tự nguyện tham gia theo đúng các quy định đó.
Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện rất đa dạng, bên cạnh những người tự tạo việc làm, người nội trợ, nông dân, ngư dân.còn có cả những người đã tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc nhưng cũng tự nguyện tham gia loại hình BHXH tự nguyện. Mục đích của BHXH tự nguyện chính là bổ sung thêm trợ cấp cho những người có nhu cầu hoặc để bảo hiểm cho những người lao động không thuộc quan hệ thuê mướn lao động (Luật Bảo hiểm xã hội Việt Nam, 2014). BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện có điểm giống nhau đều là bộ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 phận tạo thành hệ thống chính sách BHXH hoàn chỉnh của một đất nước. Cùng một mục tiêu là bảo vệ che chắn, ổn định cuộc sống cho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất nguồn thu nhập do khả năng lao động bị giảm hoặc mất; bằng nguồn trợ cấp từ quỹ BHXH, góp phần đảm bảo công bằng và an sinh xã hội.
Cùng thực hiện các chế độ BHXH, do Nhà nước ban hành, quản lý, bảo hộ và thực hiện. Để đảm bảo nguyên tắc liên thông giữa BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện, chính sách BHXH tự nguyện đã được quy định cơ bản giống như chính sách đối với BHXH bắt buộc về đóng BHXH (tỷ lệ % đóng BHXH; mức thu nhập tối thiểu và tối đa làm căn cứ đóng BHXH; điều chỉnh mức thu nhập đã đóng BHXH), về hưởng BHXH (điều kiện tuổi đời và thời gian đóng BHXH hưởng chế độ hưu trí, mức hưởng lương hưu và trợ cấp một lần khi nghỉ hưu, trợ cấp BHXH một lần, trợ cấp tử tuất, điều chỉnh lương hưu trên cơ sở mức tăng của chỉ số giá sinh hoạt và tăng trưởng kinh tế, hưởng BHYT từ quỹ BHXH khi nghỉ hưu). Tuy nhiên, do đặc điểm riêng của BHXH tự nguyện, nên giữa BHXH tự nguyện và BHXH bắt buộc có một số nội dung khác nhau về quy định của chính sách và thực hiện, cụ thể là: + Để đảm bảo cho những người ở độ tuổi trung niên (40-45 tuổi) có khả năng về kinh tế để tham gia BHXH đủ thời gian tối thiểu đóng BHXH được hưởng chế độ hưu trí (20 năm) và một số người lao động tham gia BHXH bắt buộc khi hết tuổi lao động (nam 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi) nghỉ việc nhưng thời gian đóng BHXH còn thiếu không nhiều mới đủ để hưởng chế độ hưu trí hàng tháng. Vì vậy, chính sách BHXH tự nguyện quy định đối tượng tham gia BHXH đối với trường hợp nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi nhưng thời gian đóng BHXH còn thiếu không quá 5 năm (kể cả những người đã có đủ từ 15 năm đóng BHXH bắt buộc trở lên mà chưa nhận BHXH một lần) thì được đóng tiếp cho đến khi đủ 20 năm để hưởng lương hưu hàng tháng.
+ Quá trình tham gia thực hiện BHXH tự nguyện chỉ gồm có người LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 tham gia BHXH và tổ chức BHXH, nên người tham gia BHXH tự nguyện hoặc thân nhân phải trực tiếp thực hiện. Việc đóng BHXH cho cơ quan BHXH với mức đóng theo quy định, lập thủ tục tham gia BHXH và tự quản lý sổ BHXH, hóa đơn nộp BHXH trong suốt quá trình tham gia BHXH; lập thủ tục hưởng chế độ BHXH khi đủ điều kiện theo quy định. + Tùy thuộc vào khả năng kinh tế và thu nhập trong từng thời gian (nhất là những sản phẩm thu hoạch theo thời vụ) của từng người, BHXH quy định người tham gia được lựa chọn và thay đổi: mức thu nhập làm căn cứ đóng BHXH với mức thấp nhất bằng mức lương tối thiểu chung, sau đó cứ mỗi mức tiếp theo tăng thêm 50.000đ và mức thu nhập làm căn cứ đóng BHXH cao nhất bằng 20 lần mức lương tối thiểu chung. Ngoài ra, người tham gia BHXH tự nguyện được tạm dừng đóng BHXH tự nguyện mà không cần nêu lý do.
+ Do đối tượng tham gia BHXH tự nguyện không phải là người có quan hệ lao động (làm công, ăn lương) và không nhất thiết phải là người có khả năng lao động do vậy BHXH tự nguyện quy định người tham gia chỉ đóng góp vào quỹ hưu trí và tử tuất để hưởng 2 chế độ BHXH là chế độ hưu trí và tử tuất (không thực hiện chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp). Vai trò của bảo hiểm xã hội Dù là BHXH bắt buộc hay tự nguyện thì vai trò của BHXH cũng luôn luôn thể hiện rất rõ, cả đối với người lao động, người sử dụng lao động và đối với nền kinh tế - xã hội. Vai trò của BHXH được thể hiện cụ thể như sau: - Đối với người lao động và người sử dụng lao động + BHXH có vai trò đảm bảo ổn định thu nhập cho người lao động và gia đình họ. Mục đích chủ yếu của BHXH là bảo đảm quyền lợi cho người lao động và gia đình họ khi người lao động gặp những rủi ro làm giảm hoặc mất thu nhập, từ đó góp phần đảm bảo ổn định cuộc sống cho họ và gia đình.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Trong cuộc sống, người lao động luôn phải đối mặt với những biến cố, rủi ro như ốm đau, tai nạn lao động, thai sản.gây giảm hoặc mất sức lao động, thậm chí tạo ra những cú sốc cho người lao động, từ những biến cố đó dẫn tới giảm hoặc mất thu nhập hoặc làm cho chi phí gia đình tăng lên. Do vậy, thu nhập của gia đình sẽ bị giảm, đời sống kinh tế lâm vào tình cảnh khó khăn. Khi đó người lao động tham gia BHXH sẽ được chi trả một khoản tiền trợ cấp để bù đắp một phần thu nhập bị mất hoặc bị giảm giúp người lao động và gia đình có thể ổn định thu nhập và cuộc sống. + BHXH là nguồn động viên tinh thần, là chỗ dựa tâm lý vững chắc khi gặp các rủi ro.
Người lao động tham gia BHXH được đảm bảo về thu nhập ổn định ở mức độ cần thiết nên thường có tâm lý yên tâm, tạo niềm tin cho họ vào cuộc sống tương lai. Những điều này sẽ giúp họ phát huy được khả năng sáng tạo trong lao động sản xuất, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả công tác. + BHXH giúp cho hoạt động sản xuất kinh doanh của tổ chức sử dụng lao động nói chung hay doanh nghiệp nói riêng duy trì liên tục, ổn định, gia tăng hiệu quả sản xuất kinh doanh từ đó tăng lợi nhuận. Đồng thời, góp phần nâng cao tinh thần trách nhiệm của người sử dụng lao động hay doanh nghiệp đối với người lao động mà mình sử dụng và đối với xã hội, góp phần làm cho mối quan hệ chủ thợ gắn bó hơn.