Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÔNG NHẬN VÀ CHO THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN NƯỚC NGOÀI VÀ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÔNG NHẬN VÀ CHO THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN NƢỚC NGOÀI 1. Khái niệm, bản chất, ý nghĩa của việc công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nƣớc ngoài 1. Khái niệm bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài Xuất phát từ nguyên tắc chủ quyền quốc gia trong phạm vi lãnh thổ của mình, mà các phán quyết dân sự của tòa án một nước tuyên chỉ có hiệu lực pháp luật trong phạm vi lãnh thổ quốc gia đó và không đương nhiên có hiệu lực thi hành trên lãnh thổ nước ngoài.
Tuy nhiên, trong xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, các quốc gia đã hợp tác, cùng phát triển trên nhiều lĩnh vực như: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học kỹ thuật, pháp luật. Các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài phát sinh trong các lĩnh vực dân sự, kinh tế, thương mại, lao động, hôn nhân gia đình…giữa các cá nhân và pháp nhân của các nước ngày càng nhiều, điều đó đồng nghĩa với việc các tranh chấp phát sinh trong các quan hệ càng nhiều. Các tranh chấp này khi được tòa án giải quyết đã đặt ra nhiều trường hợp các bản án, quyết định của tòa án quốc gia này cần phải được công nhận và thi hành tại một quốc gia khác, nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của các bên trong quan hệ. Vấn đề công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài được coi là một trong các nội dung quan trọng của tư pháp quốc tế bên cạnh việc giải quyết xung đột pháp luật và xung đột thẩm quyền, đây cũng là một nội dung trong phạm vi tương trợ tư pháp về dân sự được 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều quốc gia trên thế giới đặc biệt quan tâm và không ngừng hoàn thiện các quy định của pháp luật về vấn đề này.
Việc có tiến hành công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài hay không là quyền, chủ quyền của mỗi quốc gia. Công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài chỉ là nghĩa vụ của quốc gia khi quốc gia đó ký kết hoặc tham gia vào các điều ước quốc tế về vấn đề này. Tuy nhiên, việc công nhận và thi hành bản án, quyết định của tòa án nước ngoài là cần thiết khách quan và có nhiều ý nghĩa quan trọng, do vậy hầu hết pháp luật các quốc gia trên thế giới đều có quy định về vấn đề này hoặc các quốc gia đều ràng buộc trách nhiệm của mình bằng việc ký kết, gia nhập các điều ước quốc tế. Việc công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài là một hành vi pháp lý đặc biệt của quốc gia, vì nó vừa mang bản chất của hoạt động tố tụng dân sự trong pháp luật quốc gia vừa mang bản chất của hoạt động tương trợ tư pháp trong tư pháp quốc tế nên cần phải tuân theo một trình tự, thủ tục đặc biệt.
Để đi sâu vào tìm hiểu vấn đề công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài, trước tiên, cần phải hiểu về khái niệm "Tòa án nước ngoài" và khái niệm "Bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài". Tòa án là cơ quan tài phán của nhà nước, là cơ quan đại diện cho nhà nước, có chức năng và thực hiện nhiệm vụ theo quy định của pháp luật. "Tòa án nước ngoài" là cơ quan tài phán được thành lập và hoạt động theo pháp luật nước ngoài. Bản án, quyết định của tòa án là kết quả của hoạt động tố tụng tòa án, trong việc giải quyết các vụ việc, án kiện dân sự theo các trình tự, thủ tục tố tụng và pháp luật mỗi nước, thể hiện tính quyền lựa của Nhà nước, khi có hiệu lực pháp luật cần phải được tôn trọng và thi hành.
Về nguyên tắc bản án, quyết định của tòa án chỉ phát sinh hiệu lực pháp luật trong phạm vi lãnh thổ quốc gia có tòa án đã tuyên ra phán quyết đó, muốn được thi hành tại quốc gia khác thì phải được quốc gia sở tại công nhận và cho thi hành. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài là kết quả của quá trình tòa án nước ngoài áp dụng các trình tự, thủ tục tố tụng dân sự để giải quyết các vụ việc, án kiện dân sự theo pháp luật của nước mình. Việc xác định phán quyết nào của tòa án nước ngoài là bản án, quyết định dân sự cần phải tuân theo pháp luật của quốc gia nơi tiến hành hoạt động công nhận, có như vậy mới đảm bảo nguyên tắc chủ quyền quốc gia và không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc gia. Về bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài hiện nay trong tư pháp quốc tế cũng có nhiều cách định nghĩa khác nhau.
Theo quy định tại một số điều ước quốc tế: Trong một số điều ước quốc tế về công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, thương mại của tòa án nước ngoài đã đưa ra nhiều khái niệm về bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài. Tại Điều 25 Công ước La Hay năm 1968 về công nhận và cho thi hành các phán quyết về những vấn đề dân sự và thương mại thì nội hàm khái niệm bản án, quyết định dân sự của tòa án được xác định như sau: "Trong công ước này các phán quyết có nghĩa là các phán quyết của tòa án hoặc trọng tài của bất kỳ một quốc gia liên quan nào, bao gồm bản án, quyết định dân sự hoặc lệnh thi hành, cũng như các quyết định của tòa án về án phí, chi phí" [9]. Tại Điều 2 Công ước La Hay ngày 01/02/1971 về công nhận và thi hành bản án nước ngoài trong các lĩnh vực dân sự và thương mại quy định: "Công ước này áp dụng đối với tất cả các quyết định được đưa ra bởi tòa án của một quốc gia thành viên, bất kể tên được đưa ra bởi quốc gia đó đối với vụ kiện đã đưa ra quyết định hoặc tên được đưa ra đối với quyết định được coi là một bản án như phán quyết của tòa án, lệnh hoặc lệnh thi hành" [9] Theo quy định của pháp luật các quốc gia: Pháp luật các quốc gia cũng quy định khác nhau về nội hàm khái niệm này. Pháp luật Việt Nam quy định về phán quyết của tòa án nước ngoài tại khoản 1 Điều 342 Bộ luật Tố tụng dân sự, cụ thể như sau: 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài là bản án, quyết định về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hình sự, hành chính của tòa án nước ngoài và bản án, quyết định khác của tòa án nước ngoài mà theo pháp luật của Việt Nam được coi là bản án, quyết định dân sự [27] Pháp luật Liên bang Nga quy định về phán quyết của tòa án nước ngoài tại Điều 409 Bộ luật Tố tụng dân sự Liên bang Nga như sau: 1.
Bản án, quyết định của tòa án nước ngoài bao gồm cả quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự được công nhận và cho thi hành tại Liên bang Nga trong trường hợp hiệp định quốc tế của Liên bang Nga có quy định. Bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài là bản án, quyết định dân sự về vụ việc dân sự, trừ tranh chấp kinh tế và những vụ việc khác liên quan đến hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động kinh tế khác và phần quyết định trong bản án kết tội về bồi thường thiệt hại gây ra do hành vi phạm tội [45]. Qua các phân tích trên, có thể thấy hiện nay trong pháp luật các nước cũng như trong một số điều ước quốc tế nội hàm khái niệm bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài còn nhiều cách hiểu khác nhau. Điều đó có nghĩa là hiện nay chưa có một sự thống nhất về khái niệm bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài trong tư pháp quốc tế.
Xuất phát từ chế độ chính trị - xã hội, trình độ phát triển, phong tục, tập quán… mà cách hiểu về nội hàm khái niệm trên ở mỗi nước là khác nhau. Trên cơ sở nguyên tắc chủ quyền quốc gia và dựa trên tiêu chí "lãnh thổ" nơi phán quyết được ban hành chúng ta có thể định nghĩa về bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài như sau: Bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài là bản án, quyết định dân sự được tuyên ở ngoài lãnh thổ nước công nhận. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài Theo Từ điển tiếng Việt thì thuật ngữ công nhận nghĩa là "sự thừa nhận trước mọi người một việc gì đó là phù hợp với sự thật, với lẽ phải hoặc với thể lệ pháp luật" và thi hành là "việc làm cho điều gì đó trở thành có hiệu lực điều đã được chính thức quyết định" [49].
Trong lĩnh vực pháp luật thì khái niệm này đã có sự thay đổi. Theo định nghĩa trong Từ điển Luật học thì công nhận và cho thi hành bản án quyết định dân sự của tòa án nước ngoài là "việc thừa nhận và cho phép thi hành bản án, quyết định về dân sự, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định dân sự về hình sự, hành chính của tòa án nước ngoài theo những nguyên tắc và trình tự pháp lý nhất định" [47]. Như vậy, có thể hiểu một cách đơn giản nghĩa của thuật ngữ "công nhận", "thi hành" trong cụm từ "công nhận và thi hành bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài" như sau: "công nhận" là hành vi của cơ quan nhà nước có thẩm thừa nhận bản án, quyết định dân sự của tòa án nước ngoài có hiệu lực pháp luật. Còn "thi hành" là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền làm cho bản án, quyết định đó được cưỡng chế thực hiện trên thực tế.