-1- BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KINH TEÁ TP. HCM --------------------- TRAÀN THÒ THU TAÂM HOAØN THIEÄN COÂNG TAÙC XÖÛ LYÙ NÔÏ TOÀN ÑOÏNG TAÏI HEÄ THOÁNG NGAÂN HAØNG NGOAÏI THÖÔNG VIEÄT NAM Chuyeân ngaønh: Kinh teá taøi chính - Ngaân haøng Maõ soá: 60.12 LUAÄN VAÊN THAÏC SÓ KINH TEÁ NGÖÔØI HÖÔÙNG DAÃN KHOA HOÏC: PGS.TS NGUYEÃN ÑAÊNG DÔØN TP. Hoà Chí Minh - Naêm 2006 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -2- MUÏC LUÏC LÔØI MÔÛ ÑAÀU Trang Chöông 1: TOÅNG QUAN VEÀ NÔÏ TOÀN ÑOÏNG VAØ COÂNG TAÙC XÖÛ LYÙ NÔÏ TOÀN ÑOÏNG TRONG HOAÏT ÑOÄNG KINH DOANH NH .1 Moät soá khaùi nieäm, nguyeân nhaân phaùt sinh vaø phöông thöùc xöû lyù caùc khoaûn nôï xaáu trong hoaït ñoäng kinh doanh Ngaân haøng .1 Moät soá khaùi nieäm veà nôï xaáu .2 Nguyeân nhaân phaùt sinh caùc khoaûn nôï xaáu trong HÑKD NH.3 Phöông thöùc Ngaân haøng xöû lyù caùc khoaûn nôï xaáu phaùt sinh.2 Vai troø, chöùc naêng cuûa coâng taùc xöû lyù nôï xaáu ñoái vôùi hoaït ñoäng kinh doanh cuûa NH .2 Chöùc naêng .3 Nguyeân taéc xöû lyù nôï xaáu .1 Nguyeân taéc xöû lyù taøi saûn baûo ñaûm tieàn vay ñeå thu hoài nôï .2 Nguyeân taéc xöû lyù toån thaát caùc khoaûn cho vay khoâng coù baûo ñaûm theo chæ ñònh cuûa Chính phuû .3 Nguyeân taéc xöû lyù caùc toån thaát baèng döï phoøng ruûi ro taïi TCTD.4 Cô cheá xöû lyù nôï toàn ñoïng.1 Xöû lyù nôï toàn ñoïng .2 Xöû lyù nôï toàn ñoïng khoâng coù taøi saûn baûo ñaûm vaø khoâng coøn ñoái töôïng ñeå thu hoài nôï .13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Xöû lyù nôï toàn ñoïng khoâng coù TSBÑ nhöng khaùch nôï coøn toàn taïi, ñang hoaït ñoäng .5 Xöû lyù nôï xaáu, toàn ñoïng taïi moät soá NHTM vaø baøi hoïc kinh nghieäm .1 Xöû lyù nôï xaáu, toàn ñoïng taïi caùc NHTM nöôùc ngoaøi .2 Xöû lyù nôï xaáu, toàn ñoïng taïi heä thoáng caùc NHTM trong nöôùc .3 Baøi hoïc kinh nghieäm .18 Keát luaän chöông 1 .19 Chöông 2: THÖÏC TRAÏNG COÂNG TAÙC XÖÛ LYÙ NÔÏ TOÀN ÑOÏNG TAÏI HEÄ THOÁNG NGAÂN HAØNG NGOAÏI THÖÔNG VIEÄT NAM .1 Sô löôïc vaøi neùt veà NHNTVN vaø hoaït ñoäng kinh doanh cuûa NHNTVN .1 Quaù trình hình thaønh vaø phaùt trieån .2 Sô löôïc tình hình hoaït ñoäng kinh doanh toaøn heä thoáng NHNTVN .3 Hoaït ñoäng tín duïng vaø chaát löôïng hoaït ñoäng tín duïng cuûa heä thoáng NHNTVN .4 Ñònh höôùng hoaït ñoäng vaø muïc tieâu phaùt trieån cuûa NHNTVN ñeán naêm 2015.2 Thöïc traïng coâng taùc xöû lyù nôï toàn ñoïng taïi heä thoáng NHNTVN trong thôøi gian qua .1 Tình hình dö nôï toàn ñoïng vaø ñaëc ñieåm caùc khoaûn nôï toàn ñoïng maø heä thoáng NHNTVN phaûi xöû lyù.2 Caùc phöông thöùc Ngaân haøng Ngoaïi thöông Vieät Nam thöïc hieän ñeå xöû lyù caùc khoaûn nôï toàn ñoïng.3 Keát quaû xöû lyù nôï toàn ñoïng qua caùc naêm cuûa heä thoáng NHNTVN.3 Ñaùnh giaù chung veà coâng taùc xöû lyù nôï toàn ñoïng taïi heä thoáng NHNTVN .1 Nhöõng maët ñaït ñöôïc .36 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Nhöõng maët coøn toàn taïi.4 Phaân tích moät soá nhaân toá taùc ñoäng ñeán coâng taùc xöû lyù nôï toàn ñoïng taïi heä thoáng NHNTVN .1 Nhaân toá beân trong .2 Nhaân toá beân ngoaøi .43 Keát luaän chöông 2 .45 Chöông 3: MOÄT SOÁ GIAÛI PHAÙP VAØ KIEÁN NGHÒ GOÙP PHAÀN HOAØN THIEÄN COÂNG TAÙC XÖÛ LYÙ NÔÏ TOÀN ÑOÏNG TAÏI HEÄ THOÁNG NGAÂN HAØNG NGOAÏI HÖÔNG VIEÄT NAM.1 Moät soá giaûi phaùp .1 Nhoùm giaûi phaùp ngaên chaën nôï xaáu phaùt sinh .1 Hoaøn thieän cô cheá quaûn lyù nôï xaáu phaùt sinh .2 Trích laäp döï phoøng ruûi ro cho caùc khoaûn nôï xaáu .3 Caùc giaûi phaùp khaùc .2 Nhoùm giaûi phaùp naâng cao chaát löôïng coâng taùc xöû lyù nôï .1 Môû roäng vaø taêng cöôøng caùc giaûi phaùp thu hoài nôï vay.2 Hoaøn thieän coâng taùc toå chöùc thöïc hieän .2 Moät soá kieán nghò .
Tổng quan nghiên cứu
Tại thời điểm triển khai Đề án 149/2001/QĐ-TTg, tổng số nợ tồn đọng cần xử lý tại Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam lên đến 4.560 tỷ đồng, chiếm khoảng 23% tổng dư nợ cho vay nền kinh tế. Đây là hệ quả tích tụ từ giai đoạn chuyển đổi cơ chế, các chương trình cho vay chỉ định không tài sản bảo đảm và dư chấn từ các vụ án kinh tế phức tạp trong thập niên 1990. Tình trạng nợ đọng kéo dài làm "đóng băng" một lượng vốn lớn, tạo áp lực chi phí tài chính nặng nề và cản trở tiến trình tái cơ cấu toàn diện hệ thống ngân hàng thương mại quốc doanh.
Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là phân tích sâu sắc thực trạng xử lý nợ tồn đọng tại Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam giai đoạn 2001 - tháng 9/2006; làm rõ bản chất các nhóm nợ, cơ chế trích lập dự phòng rủi ro, kết quả phát mại tài sản bảo đảm và hoạt động của mô hình Công ty Quản lý nợ và Khai thác tài sản. Trên cơ sở đó, luận văn xác lập hệ thống giải pháp đồng bộ và kiến nghị hoàn thiện thể chế pháp lý, hỗ trợ ngân hàng kiểm soát nợ xấu thực chất xuống dưới 2%, nâng hệ số an toàn vốn (CAR) đạt trên 8,5% theo chuẩn quốc tế và thúc đẩy tăng trưởng tín dụng an toàn 15% - 20%/năm trong lộ trình cổ phần hóa đến năm 2015.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Trung gian Tài chính và Quản trị Rủi ro Tín dụng trong ngân hàng thương mại, kết hợp với Lý thuyết Bất đối xứng Thông tin (Asymmetric Information) nhằm luận giải nguồn gốc phát sinh rủi ro lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức trong cấp tín dụng.
Các khái niệm chuyên ngành cốt lõi được chuẩn hóa theo chuẩn mực quốc tế và pháp luật Việt Nam:
- Nợ quá hạn (Non-Performing Loan): Khoản cấp tín dụng mà một phần hoặc toàn bộ nợ gốc và lãi đã quá hạn thanh toán từ 90 ngày trở lên.
- Nợ xấu theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN: Danh mục các khoản nợ thuộc Nhóm 3 (nợ dưới tiêu chuẩn), Nhóm 4 (nợ nghi ngờ) và Nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn).
- Dự phòng rủi ro (Risk Provisioning): Khoản tiền được trích lập và hạch toán vào chi phí hoạt động để bù đắp tổn thất dự kiến khi khách hàng không thực hiện nghĩa vụ trả nợ.
- Mô hình Công ty Xử lý Nợ (AMC): Định chế chuyên trách tiếp nhận, mua bán, cơ cấu lại và khai thác tài sản bảo đảm để tối đa hóa tỷ lệ thu hồi vốn.
Luận văn vận dụng mô hình kinh nghiệm xử lý nợ xấu từ các quốc gia trong khu vực: mô hình xử lý tập trung kết hợp phân tán của Thái Lan qua TAMC (tiếp nhận các khoản nợ xấu lớn trên 50 triệu Baht) và mô hình 4 công ty AMC trực thuộc 4 ngân hàng thương mại nhà nước của Trung Quốc với quy mô vốn ban đầu 5 tỷ USD do Bộ Tài chính cấp, có quyền phát hành trái phiếu và chuyển khoản nợ thành vốn góp cổ phần.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp xác thực từ Báo cáo tài chính kiểm toán, Báo cáo thường niên của Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam từ năm 2001 đến ngày 30/09/2006, các báo cáo tổng kết Đề án xử lý nợ theo Quyết định 149/2001/QĐ-TTg và các văn bản điều hành của Ngân hàng Nhà nước (Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN, Nghị định 178/1999/NĐ-CP).
Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ danh mục 4.560 tỷ đồng nợ tồn đọng trên toàn hệ thống Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam, tập trung khảo sát sâu tại 17 chi nhánh phát sinh nợ xấu có tài sản bảo đảm phức tạp (trên tổng số 25 chi nhánh toàn hệ thống thời điểm khảo sát). Phương pháp chọn mẫu điển hình được áp dụng đối với các khoản nợ quy mô lớn liên quan đến các đại án kinh tế và nợ L/C nhập khẩu chỉ định của Nhà nước.
Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa duy vật biện chứng với phân tích định lượng, thống kê mô tả, phân tích so sánh cơ cấu tỷ trọng và tổng hợp logic. Việc lựa chọn phương pháp này cho phép bóc tách bản chất từng nhóm nợ, đo lường chính xác hiệu quả tài chính của từng công cụ xử lý nợ và đánh giá mối tương quan giữa quy mô trích lập dự phòng với sự cải thiện các chỉ số sinh lời ROA, ROE.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Thứ nhất, Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam đã cơ bản giải quyết triệt để khối nợ tồn đọng lịch sử, xử lý thành công 4.406 tỷ đồng, đạt tỷ lệ 97% trên tổng quy mô 4.560 tỷ đồng nợ tồn đọng theo Đề án 149. Trong đó, toàn bộ 899 tỷ đồng nợ Ngân sách Nhà nước (chiếm 20% tổng nợ tồn đọng) đã được thu hồi 100% qua nguồn thanh toán của Bộ Tài chính (23 triệu USD năm 2001) và nguồn tái cấp vốn từ Ngân hàng Nhà nước năm 2003.
Thứ hai, trích lập dự phòng rủi ro là công cụ đóng vai trò trụ cột trong việc làm sạch bảng cân đối tài chính. Ngân hàng đã sử dụng 2.453 tỷ đồng dự phòng rủi ro để xử lý 67% tổng nợ tín dụng tồn đọng (3.660 tỷ đồng). Hoạt động kiên trì theo dõi và thu hồi nợ sau khi đã xuất toán ngoại bảng bằng dự phòng rủi ro đã thu về hơn 604 tỷ đồng, nâng tỷ lệ thu hồi nợ ngoại bảng lên mức 25%.
Thứ ba, hiệu quả xử lý nợ qua phát mại tài sản bảo đảm bị suy giảm nghiêm trọng do hao mòn và định giá ban đầu quá cao. Tổng giá trị tài sản bảo đảm thế chấp ban đầu là 1.556 tỷ đồng (chiếm 41% tổng dư nợ tín dụng tồn đọng), nhưng khi hội đồng thẩm định đánh giá lại để đưa ra phát mại thì giá trị thực tế chỉ còn 602,7 tỷ đồng, tức suy giảm tới gần 60% giá trị so với thời điểm phê duyệt cấp tín dụng.
Thứ tư, áp lực nợ xấu thực tế vẫn tiềm ẩn khi áp dụng chuẩn phân loại định tính mới. Theo Quyết định 493, nợ xấu nhóm 3, 4, 5 tại thời điểm 30/06/2006 là 1.597 tỷ đồng, chiếm tỷ lệ 2,82% tổng dư nợ (thấp hơn bình quân khối NHTM Nhà nước là 4,44%). Tuy nhiên, trong 6.507 tỷ đồng nợ Nhóm 2 (nợ cần chú ý), có tới 30% (tương đương 1.952 tỷ đồng) là các khoản nợ đã cơ cấu lại thời hạn nhiều lần, khiến tỷ lệ nợ xấu thực chất ước tính ở mức 6,6% tổng dư nợ.
Thảo luận kết quả
Các số liệu nghiên cứu phản ánh bức tranh đối lập giữa sự tăng trưởng quy mô tài sản vượt bậc và sự thận trọng trong hoạt động cấp tín dụng. Tổng tích sản của ngân hàng đã tăng trưởng mạnh từ 81.496 tỷ đồng năm 2002 lên 154.521 tỷ đồng vào tháng 9/2006; lợi nhuận trước thuế 9 tháng đầu năm 2006 đạt 2.928 tỷ đồng (tăng 44% so với cùng kỳ năm 2005). Tuy nhiên, hệ số dư nợ tín dụng trên vốn huy động của Vietcombank luôn duy trì dưới 50% (đạt 48,15% vào ngày 30/09/2006), thấp hơn rất nhiều so với BIDV (81%), VietinBank (84%), ACB (77%) hay Sacombank (69%).
Sự chênh lệch này được minh họa rõ nét qua các biểu đồ cơ cấu nợ tồn đọng trong luận văn: nợ khoanh chiếm 36% (1.316 tỷ đồng), nợ chờ xử lý chiếm 35% (1.300 tỷ đồng) và nợ quá hạn chiếm 14% (506 tỷ đồng). Việc phụ thuộc vào phương án dùng dự phòng rủi ro (chiếm 56% trong cơ cấu các biện pháp xử lý nợ) cho thấy cơ chế phát mại tài sản và chuyển nợ thành vốn góp còn gặp nhiều rào cản pháp lý. So với mô hình TAMC của Thái Lan hay các AMC độc lập của Trung Quốc có nguồn vốn dồi dào từ phát hành trái phiếu, AMC của ngân hàng thương mại Việt Nam có vốn điều lệ mỏng, chưa đủ cơ chế để mua đứt bán đoạn hay tài trợ vốn phục hồi doanh nghiệp con nợ.
Đề xuất và khuyến nghị
- Xây dựng và chuẩn hóa hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ: Triển khai hoàn thiện hệ thống chấm điểm và phân loại nợ theo phương pháp định tính chuẩn Basel II trước năm 2008; kiểm soát chặt chẽ quy trình thẩm định hồ sơ vay vốn nhằm giảm tỷ lệ nợ xấu mới phát sinh xuống dưới 2% tổng dư nợ, đảm bảo hệ số an toàn vốn CAR duy trì trên mức 8,5%.
- Nâng cao năng lực tài chính và quyền hạn hoạt động của Công ty AMC: Tăng vốn điều lệ cho AMC trực thuộc ngân hàng, mở rộng cơ chế cho phép AMC tham gia cải tạo, sửa chữa, nâng cấp tài sản bảo đảm và cho thuê kinh doanh trong giai đoạn 2007 - 2010; đặt mục tiêu tăng giá trị thu hồi từ phát mại tài sản thêm 15% - 20% so với giá trị thẩm định lại.
- Tăng cường liên kết giao dịch nợ với Công ty Mua bán nợ DATC: Chủ động rà soát, định giá và bán các khoản nợ xấu Nhóm 3, 4, 5 cùng các khoản nợ tồn đọng ngoại bảng cho Công ty Mua bán nợ và Tài sản tồn đọng của Doanh nghiệp (DATC) theo thỏa thuận khung ký kết ngày 04/10/2006, nhằm khơi thông khoảng 1.500 - 2.000 tỷ đồng vốn đọng trong giai đoạn 2006 - 2008.
- Kiến nghị hoàn thiện môi trường pháp lý về xử lý tài sản bảo đảm và thi hành án: Đề xuất Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tư pháp và Bộ Tài chính ban hành quy chế đặc thù cho phép ngân hàng chủ động bán đấu giá tài sản thế chấp theo giá thị trường mà không phụ thuộc vào sự đồng thuận của con nợ; rút ngắn thời gian xử lý thi hành án dân sự từ mức 2 - 3 năm xuống dưới 12 tháng giai đoạn 2007 - 2009.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
- Ban Lãnh đạo và Khối Quản trị rủi ro tại các Ngân hàng Thương mại: Cung cấp khung phương pháp phân loại nợ theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN, kỹ thuật trích lập dự phòng rủi ro tối ưu và quy trình thu hồi nợ ngoại bảng sau xử lý.
- Chuyên viên thẩm định và xử lý nợ tại các Công ty AMC, DATC: Tham khảo cẩm nang thực tiễn về kỹ năng định giá lại tài sản bảo đảm, kinh nghiệm giải quyết hồ sơ pháp lý bất động sản từ các đại án kinh tế và kỹ thuật cơ cấu lại nợ.
- Cơ quan hoạch định chính sách (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Cơ quan Thi hành án): Nắm bắt các rào cản thực tiễn trong công tác thi hành án, thủ tục chuyển nhượng quyền sử dụng đất thế chấp để hoàn thiện khung khổ luật pháp về thị trường mua bán nợ.
- Giảng viên, Học viên cao học và Nghiên cứu sinh ngành Tài chính - Ngân hàng: Nguồn tư liệu học thuật giá trị về case study tái cơ cấu nợ quy mô lớn của ngân hàng thương mại nhà nước hàng đầu Việt Nam trong giai đoạn hội nhập WTO.
Câu hỏi thường gặp
Quy mô nợ tồn đọng mà Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam đã giải quyết trong giai đoạn nghiên cứu là bao nhiêu? Trong giai đoạn 2001 - tháng 6/2006, ngân hàng đã xử lý thành công 4.406 tỷ đồng trên tổng số 4.560 tỷ đồng nợ tồn đọng theo Đề án 149/2001/QĐ-TTg, đạt tỷ lệ hoàn thành 97%. Toàn bộ 899 tỷ đồng nợ Ngân sách Nhà nước và 3.507 tỷ đồng nợ tín dụng đã được giải quyết căn bản.
Biện pháp nào giữ vai trò quyết định trong việc xử lý nợ tín dụng tồn đọng tại ngân hàng? Trích lập và sử dụng dự phòng rủi ro là biện pháp chủ lực, chiếm 67% tổng giá trị nợ tín dụng tồn đọng đã xử lý (đạt 2.453 tỷ đồng). Sau khi xử lý bằng dự phòng, ngân hàng tiếp tục theo dõi ngoại bảng và đã thu hồi thêm hơn 604 tỷ đồng (tỷ lệ thu hồi đạt 25%).
Tại sao giá trị thu hồi từ việc phát mại tài sản bảo đảm lại sụt giảm mạnh so với giá trị ban đầu? Tổng tài sản bảo đảm trị giá 1.556 tỷ đồng khi cho vay đã sụt giảm xuống còn 602,7 tỷ đồng khi định giá lại (chỉ còn 40%). Nguyên nhân do công tác thẩm định ban đầu quá cao, tài sản bị xuống cấp, hao mòn qua nhiều năm và hồ sơ pháp lý phức tạp từ các vụ án lớn.
Tỷ lệ nợ xấu thực chất theo tiêu chuẩn phân loại mới của Ngân hàng Nhà nước được đánh giá ra sao? Theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN, nợ xấu nhóm 3 - 5 của ngân hàng là 1.597 tỷ đồng (2,82% tổng dư nợ). Tuy nhiên, nếu tính thêm 30% nợ nhóm 2 là các khoản nợ cơ cấu lại nhiều lần (khoảng 1.952 tỷ đồng), tỷ lệ nợ xấu thực chất ước tính khoảng 6,6%.
Luận văn đề xuất giải pháp nào để thúc đẩy thị trường mua bán nợ tại Việt Nam phát triển? Nghiên cứu đề xuất mở rộng quyền tự chủ tài chính cho các công ty AMC, cho phép phát hành trái phiếu huy động vốn, hoàn thiện cơ chế mua bán nợ theo giá thị trường giữa ngân hàng với DATC và xây dựng hành lang pháp lý minh bạch trong chuyển nhượng bất động sản thế chấp.
Kết luận
- Xử lý thành công 4.406 tỷ đồng nợ tồn đọng (đạt 97% kế hoạch Đề án 149), làm sạch căn bản bảng cân đối tài sản và giữ vững uy tín thanh toán quốc tế của Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam.
- Khẳng định vai trò chiến lược của công cụ dự phòng rủi ro (xử lý 2.453 tỷ đồng) kết hợp cơ chế thu hồi nợ ngoại bảng chủ động, thu về hơn 604 tỷ đồng cho ngân hàng.
- Nhận diện chính xác nguy cơ thất thoát giá trị tài sản bảo đảm (suy giảm gần 60% khi thẩm định lại) và sự cần thiết phải phân loại nợ theo phương pháp định tính chuẩn Basel.
- Thiết lập hệ thống giải pháp tái cấu trúc mô hình AMC, hợp tác toàn diện với DATC và nâng cao tỷ lệ an toàn vốn CAR đạt trên 8,5% trong giai đoạn 2006 - 2010.
- Hoàn thiện thể chế xử lý nợ xấu là tiền đề cấp thiết giúp hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập vững chắc vào nền kinh tế toàn cầu.