CHƯƠNG 1: TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN PHẢI CẢI CÁCH KINH TẾ LIÊN BANG NGA 1. Nga lún sâu vào khủng hoảng dưới thời Tổng thống Boris Yeltsin Công cuộc cải tổ sai lầm của Gorbachev đã dẫn đến sự tan rã của Liên bang Cộng hòa XHCN Xô viết ngày 31/12/1991, kéo theo sự sụp đổ của cả hệ thống XHCN ở Đông Âu. Trước tình hình này, Liên bang Cộng hòa XHCN Nga đã tự tách ra khỏi Liên Xô để trở thành Liên bang Nga như ngày nay2. Nước Nga từ chối con đường XHCN, “đoạn tuyệt” với Chủ nghĩa Mác - Lênin.
Trong bối cảnh đó, Boris Yeltsin trở thành tổng thống đầu tiên của nước Nga và đã có những điều chỉnh rất căn bản trong những biện pháp phát triển kinh tế đất nước cũng như chính sách đối ngoại nhằm đưa nước Nga từng bước thoát khỏi khủng hoảng. Mặc dù chính quyền B.Yeltsin cũng đạt được một số thành tựu nhất định, đặc biệt là những bước tiến lớn về công cuộc xây dựng xã hội dân chủ và đưa đất nước tiến lên theo nền kinh tế thị trường nhưng dường như ông Yeltsin càng cố gắng đưa đất nước đi lên thì lại càng lún sâu vào khủng hoảng, nạn tham nhũng ngày càng nặng nề. Trong bối cảnh tình hình kinh tế xã hội nước Nga bất ổn định dẫn đến hậu quả tai hại là sản xuất đình trệ, thiếu thốn triền miên các mặt hàng thiết yếu như lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng và tư liệu sản xuất, giới cầm quyền Liên bang Nga đứng đầu là Tổng thống B.Yeltsin đã nhanh chóng thành lập một chính phủ đủ mạnh để thực hiện cải cách. Ông Yeltsin đã tin tưởng giao trọng trách xây dựng đường lối cải cách kinh tế cho Thủ tướng G.
Với ít nhiều ảnh hưởng quan điểm của Mỹ và phương Tây, cùng với mong muốn nhanh chóng đưa nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, Thủ tướng G.Gaidar đã chọn “liệu pháp sốc”. Mũi nhọn của “liệu pháp sốc” là tự do hóa kinh tế, tư nhân hóa và hạn chế tối đa vai trò điều tiết của nhà nước. Đây là giải pháp khá đồng bộ, triệt để, nhất quán trong việc áp dụng nhanh nhất những biện pháp mạnh làm thay đổi toàn bộ cơ sở của nền 2 Trần Anh Phương (2008), Từ nước Nga - Lênin đến nước Nga Medvedev và Putin, Nghiên cứu châu Âu, số 1 (98), tr.15 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kinh tế, đưa nó sang vận hành theo những nguyên lý cơ bản của nền kinh tế thị trường. Để chính thức hóa “liệu pháp sốc”, Tổng thống B.Yeltsin đã công bố hàng loạt các sắc lệnh dài hạn, ngắn hạn và Quốc hội đã thông qua các đạo luật khác nhau về tư nhân hóa, tự do hóa giá cả, tự do buôn bán.
Trong đó, tư nhân hóa được coi là giải pháp quan trọng nhất của cải cách thị trường ở Liên bang Nga. Từ tháng 7/1991, Liên bang Nga đã ban hành Luật Tư nhân hóa nhằm cụ thể hóa những vấn đề pháp lý có liên quan đến tư nhân hóa như quyền sở hữu, phương pháp bán các xí nghiệp quốc doanh, định giá tài sản xí nghiệp, mua cổ phần, sử dụng nguồn vốn thu được từ việc bán các xí nghiệp quốc doanh. Tiếp theo là các sắc lệnh nhằm cụ thể hóa hoặc thay đổi, bổ sung Luật Tư nhân hóa (1991). Tuy nhiên, sự yếu kém của chính sách tư nhân hóa cũng như nguồn tài chính của Liên bang Nga cũng bộc lộ với tình trạng thiếu hụt ngân sách trầm trọng đến mức phải nợ lương và các chi phí xã hội khác.
Cùng với tư nhân hóa, Chính phủ Liên bang Nga cũng thực hiện chính sách tự do hóa giá cả, tự do buôn bán. Chỉ trong một thời gian ngắn đầu năm 1992, có tới 95% hàng hóa cùng một lúc được giải phóng khỏi sự kiểm soát của nhà nước để cho thị trường tự điều tiết. Về nội thương, hệ thống thu mua, buôn bán của nhà nước hầu hết bị xóa bỏ, khuyến khích tư nhân tham gia buôn bán. Về ngoại thương, nhà nước chủ trương mở cửa, đẩy mạnh xuất nhập khẩu và thu hút vốn đầu tư của nước ngoài trên cơ sở đa phương hóa bạn hàng, tăng cường mở rộng các thị trường, đồng thời củng cố các thị trường truyền thống, đặc biệt chú ý đến vấn đề tái thiết, liên kết với các nước SNG.
Những chính sách này đã giải quyết được tình trạng khan hiếm hàng hóa, song giá cả lại tăng vọt (gấp từ 10 - 20 lần) ngoài sự dự đoán của Chính phủ3. Chính ông Yeltsin đã đẩy mạnh cải cách tự do thị trường, hình thành khu vực kinh tế tư nhân và mở cửa khuyến khích các nhà đầu tư nước ngoài. Thế nhưng, chính sách cải cách theo phương Tây này lại mắc phải sai lầm là không phù hợp với tình hình đất nước khiến nền kinh tế đi chệch hướng, không đạt được những mục tiêu đặt ra. “Liệu pháp sốc” đã không đưa lại những kết quả như mong muốn của 3 Nguyễn Thị Huyền Sâm (2005): Kinh tế Liên bang Nga thời kỳ cầm quyền của Tổng thống B.Yeltsin: Thực trạng và nguyên nhân, Nghiên cứu châu Âu, số 1 (61), tr.35 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những nhà cải cách mà nhanh chóng bộc lộ hạn chế do việc đẩy nhanh tự do hóa kinh tế, tư nhân hóa, từ bỏ vai trò đầu tư của nhà nước vào các nhà máy xí nghiệp đã làm giảm sút các tiềm năng sản xuất của quốc gia ở mức độ cao.
Thậm chí, nếu không giữ vững được sự ổn định chính trị, xã hội., “liệu pháp sốc” có thể dẫn đến tình trạng đình trệ sản xuất, giảm sút mức sống của người dân. Kết quả cuối cùng là trong những năm dưới sự lãnh đạo của Tổng thống B.Yeltsin, nước Nga liên tục bị suy giảm về mọi mặt: Kinh tế kiệt quệ, nghèo đói và nợ nước ngoài chồng chất không thể trả được; chính trị bất ổn, an ninh xã hội rối ren, khủng bố nảy sinh vì mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, đảng phái. Việc leo thang giá cả lại không có sự điều tiết của nhà nước đã dẫn đến hậu quả tất yếu là lạm phát với tốc độ phi mã và GDP gần như luôn tăng trưởng âm (Xem bảng 1.1: Tình trạng lạm phát và tốc độ tăng trưởng GDP của Liên bang Nga (1991 - 1999).150 970 220 130 21,8 11 84,4 36,5 phát Tăng -15 -18 -15,5 -12,6 -6 -5 0,4 -4,6 1,8 trưởng GDP Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, trong thập niên 90 của thế kỷ trước, GDP của Nga liên tục sụt giảm sút. Năm 1991, GDP bình quân đầu người của Nga đạt trên mức trung bình của thế giới, nhưng từ năm 1993 trở đi, chỉ số này luôn dưới mức trung bình của thế giới: 1,2 lần (1994) và 1,5 lần (1997).
Chỉ số này của Liên bang Nga thua xa các nước phát triển: Kém Mỹ 3,7 lần; Tây Âu 2,6 lần; Nhật Bản 3,1 lần (1991) và con số tương ứng của năm 1997 là 6,5 lần; 4,7 lần và 5,2 lần. Theo World Bank, GDP trên đầu người của Liên bang Nga xếp thứ 59 (1997) và xếp thứ 62 (1998) trong tổng số các nước trên thế giới. Vì vậy, Nga được World Bank xếp vào hàng các nước có thu nhập trung bình thấp. Đời sống nhân dân Nga gặp nhiều khó khăn.
Kết quả cuộc khảo sát của World Bank cho thấy, năm 1999, 4 Nguyễn Thị Huyền Sâm (2005), Đánh giá trách nhiệm của Tổng thống B.Yeltsin trước thực trạng kinh tế xã hội (1992-1999), Nghiên cứu châu Âu, số 4 (64), tr. 49 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hơn 40% dân số Nga có mức thu nhập 4 USD/ngày và có tới 50% trẻ em Nga phải sống trong các gia đình nghèo. “Trong giai đoạn ông B.Yeltsin nắm quyền, GDP Nga đã giảm khoảng 60% so với thời Xô viết, kéo theo những hậu quả tồi tệ, điều chưa từng thấy trong thời gian hòa bình. Nga bị suy yếu cả trong nước và trên trường quốc tế.
Khoảng từ năm 1998, Nga đã mất vai trò ảnh hưởng của mình ở gần như tất cả các nước mà Nga vốn có ảnh hưởng, kể cả ở Đông Nam Á”5. Thêm vào đó, sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội ngày càng rõ rệt, tình hình chính trị bất ổn định, sự ủng hộ của người dân Nga đối với tổng thống bị sụt giảm đến mức trầm trọng, có những thời điểm chỉ còn 5%.2: Các chỉ số kinh tế của Liên bang Nga so với tổng số và mức trung bình của thế giới (%) trong thời gian 1991 - 19976 Năm 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 GDP 3,3 2,7 2,5 2,1 1,9 1,8 1,7 Sản lượng công nghiệp 4,3 3,5 3,0 2,2 2,0 1,8 1,8 GDP trên đầu người 118,5 99,1 99,7 77,5 74,1 70,8 68,4 Năng suất lao động 74,7 66,1 60,8 51,9 50,1 49,4 52,0 Tỷ lệ nghịch với sự yếu kém, tăng trưởng âm của nền kinh tế trong những năm 1990 là sự phát triển nhanh của nền kinh tế ngầm. Theo Ủy ban Thống kê Nhà nước Liên bang Nga, trong khoảng thời gian 1992 - 1994, kinh tế ngầm chiếm từ 9 - 10% GDP, năm 1995 là 20%, năm 1996 là 23%. Nếu theo số liệu điều tra của Bộ Nội vụ Nga thì tỷ lệ này còn cao hơn nhiều.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) thống kê, năm 1997 ở Nga có 41.000 xí nghiệp, 50% số ngân hàng, hơn 80% số xí nghiệp liên doanh có thể liên quan đến các nhóm tội phạm có tổ chức. Thậm chí, hoạt động kinh tế ngầm còn có sự liên kết giữa các nhà chính trị với thương nhân ở các khu vực thuộc Liên bang. Hoạt động kinh tế ngầm chính là nguyên nhân làm thất thu ngân sách nhà nước, đồng thời là nguồn gốc của tình trạng chảy vốn ra nước ngoài với số lượng không nhỏ - khoảng 20 tỷ USD mỗi năm (chủ yếu để tẩu tán tài sản vì hoạt động kinh doanh gian lận, trốn thuế hoặc để rửa tiền bất hợp pháp). 5 Nguyễn Thị Huyền Sâm (2005), Đánh giá trách nhiệm của Tổng thống B.Yeltsin trước thực trạng kinh tế xã hội 1992-1999, Nghiên cứu châu Âu, số 4 (64), tr.51 6 Nguyễn Thị Huyền Sâm (2005): Kinh tế Liên bang Nga thời kỳ cầm quyền của Tổng thống B.Yeltsin: Thực trạng và nguyên nhân, Nghiên cứu châu Âu, số 1 (61), tr.37 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1998, một cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị xuất hiện khi chính phủ của ông Yeltsin không thể trả nổi các khoản nợ các tổ chức tài chính quốc tế, gây ra tình trạng hoảng loạn trên các thị trường tài chính.
Nước Nga vỡ nợ và đứng trên bờ vực nguy khốn.