mở đầu là nước Anh đã tiến hành cuộc cách mạng công nghiệp, với nội dung chủ yếu là chuyển từ lao động thủ công sang lao động cơ khí.Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993, t. 11 mốc đánh dấu sự khởi đầu cho tiến trình công nghiệp hóa của thế giới. Tuy vậy, phải đến thế kỷ XIX, khái niệm công nghiệp hóa mới được dùng để thay thế cho khái niệm cách mạng công nghiệp, mặc dù sau cách mạng công nghiệp ở Anh, công nghiệp hóa đã diễn ra trên quy mô rộng ở các nước Tây Âu, Bắc Mỹ và Nhật Bản.
Đến nay, công nghiệp hóa đã lan rộng khắp các châu lục trên thế giới, cho nên công nghiệp hóa tác động làm chuyển biến tất cả các lĩnh vực sản xuất vật chất và phi vật chất của xã hội. Công nghiệp hóa có thể hiểu là quá trình tạo sự chuyển biến từ kinh tế nông nghiệp lạc hậu, dựa trên lao động thủ công, năng suất thấp sang kinh tế công nghiệp với cơ cấu kinh tế hiện đại, dựa trên lao động sử dụng bằng máy móc, tạo ra năng suất lao động cao. Công nghiệp hóa thay thế kỹ thuật thủ công bằng máy móc trên quy mô toàn bộ nền kinh tế, đẩy mạnh sự phân công lao động xã hội và sản xuất hàng hóa, tạo ra bước ngoặt trong việc nâng cao năng suất lao động xã hội, biến đổi một xã hội nông nghiệp lạc hậu thành một xã hội công nghiệp tiên tiến. Công nghiệp hóa cũng đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất với kỹ thuật, công nghệ và tổ chức sản xuất truyền thống.
Công nghiệp hóa là một giai đoạn phát triển mà mọi quốc gia muốn nhanh chóng vươn tới trình độ phát triển cao, đều tất yếu phải trải qua.Mác cho rằng: “Cái máy, điểm xuất phát của cuộc cách mạng công nghiệp, đã thay thế người lao động chỉ sử dụng có mỗi một dụng cụ, bằng một cơ cấu sử dụng ngay một lúc nhiều công cụ như nhau hoặc cùng loại và do một động lực làm cho chuyển động”1. Vậy là: “Nền đại công nghiệp phải nắm lấy những tư liệu sản xuất đặc trưng của nó, tức là bản thân máy móc, và dùng máy móc để sản xuất ra máy móc. Nhờ thế, nó đã tạo ra được cho mình một cơ sở kỹ thuật thích hợp và đứng vững được trên đôi chân của mình”2. Dựa trên cơ sở phân tích sự phát triển của máy móc tự động, C.Mác đã chỉ rõ vai trò ngày càng quan trọng của khoa học, công nghệ, khẳng định trong xã hội công nghiệp, máy móc sẽ dần thay 1.Ăngghen: Toàn tập, Sđd, t.Ăngghen: Toàn tập, Sđd, t.
12 thế cho lao động cơ bắp, lao động trực tiếp trở thành lao động thứ yếu. Từ đó rút ra những vấn đề có ý nghĩa thực tiễn về tăng năng suất lao động xã hội, xã hội hóa lao động, cách mạng kỹ thuật trong quá trình chuyển biến của nền sản xuất xã hội từ sản xuất nhỏ, thủ công, phân tán lên sản xuất lớn, cơ khí hóa, tập trung. Hiện nay có nhiều quan niệm về công nghiệp hóa khác nhau. Theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê thì: “Công nghiệp hóa là quá trình xây dựng nền sản xuất cơ khí lớn trong tất cả các ngành của nền kinh tế quốc dân và đặc biệt trong công nghiệp, dẫn tới sự tăng nhanh trình độ trang bị kỹ thuật cho lao động và nâng cao năng suất lao động”1.
Song, theo Từ điển Bách khoa thì công nghiệp hóa là: Quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế - xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến của công nghiệp và tiến bộ khoa học, công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao2. Nhìn chung, các quan niệm trên về công nghiệp hóa đều được hiểu đó là quá trình trang bị công nghệ và thiết bị cơ khí hóa cho tất cả các ngành kinh tế quốc dân. Công nghiệp hóa đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất với kỹ thuật, công nghệ và tổ chức sản xuất truyền thống. Công nghiệp hóa là một giai đoạn phát triển mà mọi quốc gia, muốn nhanh chóng vươn tới trình độ phát triển cao, đều nhất định phải trải qua để chuyển đổi một nước có nền kinh tế lạc hậu thành một nước công nghiệp có khoa học, công nghệ, kỹ thuật hiện đại.
Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, khái niệm công nghiệp hóa hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình chuyển dịch từ kinh tế nông nghiệp (hay tiền công nghiệp) lên nền kinh tế lấy công nghiệp làm chủ đạo, 1. Hoàng Phê (Chủ biên): Từ điển tiếng Việt, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1996, tr. Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam: Từ điển Bách khoa Việt Nam, Nxb.
Từ điển Bách khoa, Hà Nội, 1995, t. 13 từ chỗ tỷ trọng lao động nông nghiệp chiếm chủ yếu giảm dần và nhường chỗ cho lao động công nghiệp chiếm tỷ trọng lớn hơn. Còn hiểu theo nghĩa rộng, công nghiệp hóa là quá trình chuyển dịch từ kinh tế nông nghiệp (hay tiền công nghiệp) lên kinh tế công nghiệp, từ xã hội nông nghiệp lên xã hội công nghiệp, từ văn minh nông nghiệp lên văn minh công nghiệp. Nó không chỉ đơn thuần là những biến đổi về kinh tế mà bao gồm cả các biến đổi về văn hóa và xã hội từ trạng thái nông nghiệp lên xã hội công nghiệp, tức là trình độ văn minh cao hơn.
Vì thế, công nghiệp hóa là sự chuyển hóa, biến đổi xã hội theo hướng công nghiệp, mang nội dung công nghiệp. Do đó, công nghiệp hóa là con đường tất yếu và là nội dung của quá trình phát triển công nghiệp, nằm trong quá trình phát triển công nghiệp. Như vậy, công nghiệp hóa là quá trình tất yếu khách quan. Do những điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội khác nhau, mà các quốc gia bước vào quá trình công nghiệp hóa sớm, muộn, nhanh, chậm và có lộ trình, phương pháp khác nhau.
Công nghiệp hóa luôn kết hợp chặt chẽ với khoa học, kỹ thuật nên các công nghệ ngày càng hiện đại, tiên tiến, phát triển lên trình độ cao. Công nghiệp hóa phản ánh được quy luật phát triển của nền kinh tế tiểu nông lên nền kinh tế sản xuất công nghiệp hiện đại; mặt khác, nó phải thể hiện được vai trò của công nghiệp, khoa học, công nghệ trong đời sống xã hội nói chung và công nghiệp hóa nói riêng; đồng thời nó tất yếu dẫn đến quá trình hiện đại hóa. Từ những quan niệm trên, có thể kết luận, công nghiệp hóa là quá trình hình thành, phát triển và thâm nhập của sản xuất công nghiệp vào tất cả các lĩnh vực của sản xuất và đời sống, chuyển từ lao động thủ công lên lao động sử dụng máy móc theo hướng ngày càng có hàm lượng trí tuệ cao hơn, làm biến đổi cơ cấu kinh tế - xã hội, tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả của hành động sản xuất vật chất và phi vật chất trong từng quốc gia và toàn bộ thế giới. Tuy nhiên, công nghiệp hóa cũng nảy sinh những vấn đề đặt ra cần phải giải quyết như: nguồn tài nguyên thiên nhiên được sử dụng cho công nghiệp ngày càng nhiều và có xu hướng cạn kiệt dần, 14 những vấn đề về ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, sự bùng nổ dân số, đô thị hóa,.
Để khắc phục những hạn chế thì công nghiệp hóa phải gắn liền với việc phát triển, ứng dụng những tiến bộ của khoa học, công nghệ nhằm phát triển kinh tế - xã hội một cách ổn định, bền vững. Quan niệm về hiện đại hóa Hiện đại hóa có mối quan hệ biện chứng và kết hợp chặt chẽ với công nghiệp hóa và cuộc cách mạng khoa học, công nghệ hiện đại. Hiện đại hóa gắn liền với những phát minh và ứng dụng ngày càng rộng rãi của công nghệ điện tử - tin học cùng hàng loạt các công nghệ hiện đại vào trong sản xuất và đời sống, làm chuyển biến nền kinh tế - xã hội của các quốc gia sang quá trình tự động hóa tổng hợp. Hiện đại hóa đã tạo điều kiện để biến đổi về chất của lực lượng sản xuất, tăng năng suất lao động.
Hiện có nhiều tác giả đưa ra các quan niệm khác nhau về hiện đại hóa. Theo Từ điển tiếng Việt, “Hiện đại hóa” được hiểu là làm cho một cái gì đó mang tính chất hiện đại, tiên tiến, mang tính chất của thời đại ngày nay1. Ví dụ như người ta dùng từ hiện đại để chỉ về mốc thời gian của các ngành khoa học như: lịch sử hiện đại, văn học hiện đại, toán học hiện đại, vật lý hiện đại. Có áp dụng những phát minh, những thành tựu mới nhất của khoa học và kỹ thuật ngày nay.
Có quan điểm lại cho rằng, hiện đại hóa là quá trình chuyển biến từ xã hội cổ truyền sang xã hội hiện đại mà người ta thường lấy các nước phát triển như: Anh, Pháp, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Tây Âu làm tiêu chí xác định; có quan niệm cho hiện đại hóa là chỉ thời hiện tại. “Hiện đại hóa là thuật ngữ sử học chỉ thời hiện tại”2. Có quan điểm lại xác định, hiện đại hóa là sự phát triển thay thế cái cũ bằng cái mới tiến bộ hơn. “Hiện đại hóa xã hội là hình thức đặc biệt của sự phát triển xã hội, là tổng hòa các phương thức cải biến 1.
Viện Ngôn ngữ học: Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, Đà Nẵng, 1995, tr. Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam: Từ điển Bách khoa Việt Nam, Sđd, t. 15 nhằm đưa nền kinh tế - xã hội quá độ từ trình độ phát triển khác nhau đến các trình độ cao hơn trên cơ sở tiến bộ khoa học, kỹ thuật”1.
Dưới góc độ phát triển, có quan điểm lại xem xét hiện đại hóa như là một sự tiếp nối của công nghiệp hóa: Hiện nay ở các nước đang phát triển, hiện đại hóa được triển khai gắn liền với quá trình công nghiệp hóa và giữa chúng có một số nội dung giống nhau, nhưng hai quá trình này không phải là một. Quá trình hướng tới một hệ thống kinh tế, chính trị, xã hội tương ứng với hệ thống của các nước phát triển2.