CHƯƠNG 1 Chƣơng 1 nêu tổng quan về vấn đề nghiên cứu, lý do chọn đề tài nghiên cứu, chỉ ra mục tiêu của nghiên cứu, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Đồng thời, chƣơng này cũng nêu số liệu về các phƣơng pháp nghiên cứu đƣợc áp dụng trong đề tài và ý nghĩa của nghiên cứu này về mặt thực tiễn và khoa học. 6 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2. Khái niệm phát triển bền vững Phát triển bền vững là quá trình hình thành dần dần khi chúng ta tìm hiểu về cách thức hoạt động của xã hội và tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trƣờng.
Ý thức về việc chăm sóc hành tinh đã khơi mào những suy nghĩ đầu tiên về phát triển bền vững. Sau đó, chúng ta nhận ra rằng cần phải giải quyết những vấn đề xã hội. Thuật ngữ "phát triển bền vững" đƣợc đặt ra lần đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm "Chiến lƣợc bảo tồn thế giới" của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Nội dung đơn giản của ấn phẩm đó là "sự phát triển của nhân loại không thể chỉ tập trung vào phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trƣờng sinh thái học" (Khôi, 2013).
Vào năm 1992, Hội nghị Thƣợng đỉnh về Môi trƣờng và Phát triển do Liên Hợp Quốc tổ chức tại Rio de Janeiro đã đề xuất một kế hoạch để tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn cho tất cả mọi ngƣời. Phát triển bền vững có nghĩa là đảm bảo rằng mọi ngƣời đều có đủ thức ăn, nƣớc uống và chỗ ở, đồng thời bảo vệ môi trƣờng: “Một sự phát triển thỏa mãn những nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm hại đến khả năng đáp ứng những nhu cầu của thế hệ tương lai” (Lâm, 2013). “Ba trụ cột của phát triển bền vững là bền vững về kinh tế, xã hội và môi trƣờng. Đây là những điều cần đƣợc duy trì nếu chúng ta muốn tiếp tục làm mọi thứ theo cách chúng ta đã làm trong một thời gian.
Tính bền vững về kinh tế có nghĩa là nền kinh tế của chúng ta an toàn và lành mạnh, tính bền vững về xã hội có nghĩa là mọi ngƣời trên thế giới đều có cơ hội nhƣ nhau và tính bền vững về môi trƣờng có nghĩa là chúng ta không gây hại cho môi trƣờng. Khái niệm phát triển bền vững từng bƣớc đƣợc hình thành cùng với quá trình nhận thức về phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trƣờng của các quốc gia trên thế giới. Đối mặt với những hậu quả do tham vọng thúc đẩy phát triển kinh tế thật nhanh chóng từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, con ngƣời bắt đầu nhìn nhận về 7 tầm quan trọng của bảo vệ môi trƣờng, giữ gìn tài nguyên và sự cần thiết phải gắn các mục tiêu về tiến bộ xã hội trong quá trình phát triển kinh tế. Vào khoảng những năm đầu thập niên 70 của thế kỷ trƣớc, một số nghiên cứu về mối quan hệ giữa tăng trƣởng kinh tế và bảo vệ môi trƣờng đƣợc công bố.
Năm 1980, thuật ngữ “phát triển bền vững” lần đầu tiên đƣợc đề cập trong bản Chiến lƣợc bảo tồn thế giới do IUCN, với sự hợp tác của UNEP và WWF công bố, với nội dung: “để sự phát triển bền vững thì cùng với yếu tố kinh tế, nó phải tính đến cả các yếu tố xã hội và sinh thái; yếu tố tài nguyên tái tạo và không tái tạo; và tính đến những thuận lợi, khó khăn cả trƣớc mắt cũng nhƣ lâu dài trong các phƣơng án hành động”. Ở Việt Nam, quan điểm về phát triển bền vững đƣợc tiếp cận nghiên cứu và từng bƣớc vận dụng trong hoạch định chủ trƣơng, chính sách phát triển từ đầu những năm 90 của thế kỷ trƣớc và ngày càng đƣợc bổ sung, hoàn thiện. Năm 1991, bản Kế hoạch quốc gia về môi trƣờng và phát triển bền vững giai đoạn 1991 - 2000 đƣợc Chủ tịch Hội đồng Bộ trƣởng ban hành, trong đó một số nội dung đƣợc tiếp cận theo quan điểm phát triển bền vững của quốc tế ở thời điểm đó. Tại Chỉ thị số 36-CT/TW ngày 25/6/1998, Bộ Chính trị khẳng định quan điểm “bảo vệ môi trƣờng là một nội dung cơ bản không thể tách rời trong đƣờng lối, chủ trƣơng và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của tất cả các cấp, các ngành, là cơ sở quan trọng bảo đảm phát triển bền vững, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nƣớc”.
Quan điểm phát triển bền vững đƣợc bổ sung và khẳng định rõ hơn trong các Văn kiện của Đảng. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định con đƣờng phát triển kinh tế - xã hội của nƣớc ta là “Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trƣởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trƣờng”. Các văn kiện Đại hội Đảng các khóa X, XI tiếp tục nhấn mạnh quan điểm này. Đại hội XII nhấn mạnh quan điểm phát triển bền vững, đồng thời bổ sung định hƣớng “Phát triển hài hòa giữa chiều rộng và chiều sâu, chú trọng phát triển chiều sâu” và chủ trƣơng đẩy mạnh chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế từ chiều rộng sang chiều sâu - một mô hình thực định của phát triển bền vững.
8 Năm 2004, Thủ tƣớng Chính phủ Quyết định ban hành Định hƣớng chiến lƣợc phát triển bền vững ở Việt Nam (Chƣơng trình Nghị sự 21 của Việt Nam), trong đó đã đƣa ra mục tiêu tổng quát và các nguyên tắc chính để phát triển bền vững. Những mục tiêu này tiếp tục đƣợc khẳng định, bổ sung phù hợp trong Chiến lƣợc phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 ban hành năm 2012, với nội dung “Tăng trƣởng bền vững, có hiệu quả, đi đôi với tiến độ, công bằng xã hội, bảo vệ tài nguyên và môi trƣờng, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia”. Chiến lƣợc phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 cũng xác định ba nhóm định hƣớng ƣu tiên nhằm phát triển bền vững trong cả giai đoạn, tƣơng ứng với ba khía cạnh của phát triển bền vững (gồm các định hƣớng ƣu tiên về kinh tế, về xã hội, về tài nguyên và môi trƣờng). Luật Bảo vệ môi trƣờng do Quốc hội thông qua ngày 23/6/2014, tại khoản 4, Điều 3 đƣa ra định nghĩa về phát triển bền vững: “Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng đƣợc nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tƣơng lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trƣởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trƣờng”.
Khái niệm du lịch bền vững và phát triển du lịch bền vững Khái niệm phát triển bền vững không tách rời khái niệm phát triển bền vững. Hai khái niệm này có liên quan với nhau, nghĩa là sự phát triển của du lịch có tác động tiêu cực đến môi trƣờng, nhƣng sự phát triển của môi trƣờng cũng có tác động tiêu cực đến sự phát triển của du lịch. Hiện nay, có một số loại hình du lịch đang đƣợc quan tâm hƣớng tới phát triển bền vững. Du lịch sinh thái, du lịch dựa vào thiên nhiên và du lịch mạo hiểm là ba ví dụ.
Bằng cách hiểu khái niệm về phát triển bền vững và nó liên quan nhƣ thế nào đến du lịch, trẻ em có thể tìm hiểu về cách phát triển du lịch theo cách thân thiện với môi trƣờng và bền vững. Quá trình nhận thức về PTDLBV trên thế giới nổi lên các xu thế chính: - Từ góc độ kinh tế, mục tiêu là đảm bảo du lịch tiếp tục phát triển trong một thời gian dài, do đó lợi ích kinh tế sẽ tiếp tục. Quan điểm này đang bị chỉ trích vì chỉ xét đến lợi nhuận, chƣa tính đến tính bền vững lâu dài của du lịch. 9 - Du lịch bền vững có nghĩa là chúng ta bảo vệ môi trƣờng và văn hóa, đồng thời tìm kiếm những lợi ích kinh tế lâu dài của ngành du lịch.
Điều này khác với du lịch truyền thống, tập trung chủ yếu vào việc tận hƣởng điểm đến mà không quan tâm đến môi trƣờng hoặc những ngƣời sống ở đó. Trên thế giới, vẫn còn nhiều tranh luận về định nghĩa của Du lịch bền vững (PTDLBV) và cách nhìn nhận về nó. Tuy nhiên, theo định nghĩa phổ biến đƣợc áp dụng ở nhiều quốc gia hiện nay, DLBV đƣợc hiểu là "một hình thức phát triển du lịch có trách nhiệm với môi trƣờng, đồng thời giúp bảo vệ môi trƣờng trong quá trình tăng trƣởng du lịch. Các hoạt động phát triển du lịch bền vững cần phải đáp ứng nhu cầu của khách du lịch và cộng đồng địa phƣơng, đồng thời đảm bảo cho sự tăng trƣởng của ngành du lịch trong tƣơng lai" (Lƣơng, 2002).
Luật Du lịch Việt Nam (2005) đã đƣa ra ý tƣởng về du lịch bền vững ở Việt Nam. Điều này có nghĩa là du lịch không nên làm tổn hại đến môi trƣờng hoặc những ngƣời sống ở đó: “Duﾠlịchﾠbềnﾠvữngﾠlàﾠsựﾠphátﾠtriểnﾠduﾠlịchﾠđápﾠứngﾠđượcﾠcác nhu cầuﾠhiệnﾠtạiﾠmàﾠkhôngﾠlàm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu về du lịch của tương lai” (Điều 4, Chƣơng 1) (Hồng, 2005). Đây là quan điểmchính thức ở Việt Nam hiện nay, songﾠđịnhﾠnghĩaﾠnàyﾠcũngﾠchỉﾠdừngﾠlạiﾠởﾠmứcﾠđềﾠcậpﾠvấnﾠđềﾠmột cách chung chung, khôngﾠphảnﾠánhﾠđầyﾠđủﾠcácﾠnộiﾠdungﾠkhácﾠnhauﾠcủa DLBV. Quan điểm phát triển du lịch bền vững Việc phát triển du lịch bền vững đƣợc hiểu nhƣ là việc sử dụng các tài nguyên thiên nhiên và nhân văn một cách bền vững, đảm bảo cho khách du lịch có những trải nghiệm vui vẻ và đồng thời đóng góp vào việc bảo tồn tài nguyên và phát huy các giá trị văn hóa.
Mục đích của việc này là giúp bảo vệ môi trƣờng và cải thiện mức sống của cộng đồng địa phƣơng. Theo đó, để đạt đƣợc mục tiêu PTDLBV tại Việt Nam, cần bao gồm đầy đủ các nội dung sau: - Mục tiêu của hiệu quả kinh tế xã hội là đảm bảo các doanh nghiệp và điểm du lịch có thể tiếp tục phát triển và tạo ra lợi nhuận, đồng thời giúp cộng đồng địa phƣơng cải thiện chất lƣợng cuộc sống. 10 - Du lịch có thể hỗ trợ cộng đồng địa phƣơng bằng cách tạo ra việc làm và tăng thu nhập.