Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC 1. Cơ sở lý luận về chất lượng nguồn nhân lực 1. Một số khái niệm về chất lượng nguồn nhân lực 1. Khái niệm về nguồn nhân lực Nguồn nhân lực hay còn được gọi là nguồn lực con người, là một trong những yếu tố quan trọng có tác động tới mọi hoạt động kinh doanh, sản xuất của một doanh nghiệp, công ty hoặc tổ chức… Nguồn nhân lực được định nghĩa bởi nhiều nhà nghiên cứu khác nhau.
- Trong lĩnh vực kinh tế học, theo Các Mác: nguồn nhân lực là “tổng hợp các năng lực lao động trong mỗi con người của một quốc gia, một vùng lãnh thổ, địa phương, đã được chuẩn bị ở mức độ nhất định và có khả năng huy động vào quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước hoặc vùng địa phương cụ thể” - Theo David Begg: “Nguồn nhân lực là toàn bộ tiềm năng mà một công ty, tổ chức hay quốc gia có được. Nó được đánh giá cao vì nó có tiềm năng đem lại lợi ích trong tương lai. Cũng giống như nguồn lực vật chất, nguồn nhân lực là kết quả đầu tư trong quá khứ với mục đích đem lại thu nhập trong tương lai” - Theo định nghĩa của từ điển Cambirdge: nguồn nhân lực (human resource) chính là con người khi được coi là tài sản có thể được sử dụng và hữu ích cho các doanh nghiệp, công ty hoặc tổ chức. Nguồn nhân lực không chỉ được nghiên cứu và định nghĩa bởi những nhà nghiên cứu nước ngoài.
Tại Việt Nam, theo GS. TS Phạm Minh Hạc: “Nguồn nhân lực là tổng thể các tiềm năng lao động của một doanh nghiệp, công ty, tổ chức hoặc một địa phương, quốc gia. Họ sẵn sàng tham gia một công việc lao động nào đó theo yêu cầu của doanh nghiệp, công ty, tổ chức hoặc quốc gia. 6 Dựa vào những lý thuyết về nguồn nhân lực đã được nêu ở trên, nguồn nhân lực có thể định nghĩa là tổng hợp về số lượng và chất lượng con người của một công ty, tổ chức hay một quốc gia.
Nguồn nhân lực được coi là những tiềm năng có tác động tới mọi hoạt động trong xã hội nói chung và trong doanh nghiệp, tổ chức, quốc gia nói riêng. Khái niệm về chất lượng nguồn nhân lực Chất lượng nguồn nhân lực là một khái niệm khá rộng. TS Trần Xuân Cầu và PGS. TS Mai Quốc Chánh chất lượng nguồn nhân lực bao gồm những nét đặc trưng của một con người có, nó được biểu hiện thông qua các chỉ số: sức khỏe, trình độ chuyên môn, học vấn và phẩm chất.
Chất lượng nguồn nhân lực chịu sự ảnh hưởng của phát triển kinh tế xã hội và các chính sách đầu tư phát triển nguồn lực của chính phủ. Cũng cùng những quan điểm trên, theo GS. TS Vũ Thị Ngọc Phùng, chất lượng nguồn nhân lực được thể hiện qua các yếu tố về sức khỏe, tri thức, năng lực của họ. Theo như quan điểm này, có thể hiểu chất lượng nguồn nhân lực chính là những yếu tố bên trong một con người có.
Theo quan điểm của Bùi Văn Nhơn về chất lượng nguồn nhân lực, ông cho rằng: chất lượng nguồn nhân lực bao gồm ba yếu tố chính: trí tuệ, thể chất và phẩm chất tâm lý xã hội. Trong đó, ông chỉ ra rằng trí tuệ tức là trí lực bao gồm: trình độ học vấn, kỹ năng lao động, thực hành; thể chất là thể lực chính là sức khỏe cơ thể và tinh thần; phẩm chất tâm lý xã hội là tâm lực gồm: đạo đức, phẩm chất con người. Dựa theo những quan điểm mà các nhà nghiên cứu đã đưa ra, chất lượng nguồn nhân lực có thể hiểu là những giá trị của con người bao gồm các yếu tố về phẩm chất, trí tuệ và thể chất. Trong kinh doanh, các yếu tố đại diện cho chất lượng nguồn nhân lực có thể hiểu như sau: Phẩm chất: bao gồm tác phong, tinh thần mà một người lao động có như sự tương tác với đồng nghiệp, quản lý, tác phong trong công việc (giờ giấc đi làm, thời gian hoàn thành công việc…), ý thức và trách nhiệm trong những công việc được giao.
7 Trí tuệ: hay còn được gọi là trí lực, là trình độ học vấn, năng lực trí tuệ mà một người lao động có. Trí tuệ bao gồm cả năng lực làm việc, kinh nghiệm trong công việc. Trí tuệ là yếu tố quan trọng quyết định phần lớn hiệu quả trong công việc mà người lao động được giao. Thể chất: hay còn được gọi là thể lực, là trạng thái sức khỏe, tinh thần của người lao động trong công việc.
Mọi công việc dù nặng hay nhẹ đều đòi hỏi người lao động cần có thể lực tốt, có vậy công việc mới đạt được hiệu quả cao. Vai trò của chất lượng nguồn nhân lực Chất lượng nguồn nhân lực có vai trò quan trọng trong sự phát triển của mọi hoạt động trong xã hội. Chất lượng nguồn nhân lực là một vũ khí mạnh trong việc nâng cao khả năng cạnh tranh với các đối thủ. Nó không chỉ giúp cho các doanh nghiệp gia tăng sản xuất mà còn góp phần tạo doanh nghiệp thành một khối vững mạnh về sự đoàn kết.
Vai trò của chất lượng nguồn nhân lực không chỉ thực hiện việc sản xuất mà còn giúp định hướng, thúc đẩy quá trình thực hiện các chính sách hoạt động. Chất lượng nguồn nhân lực là chiếc gương phản ánh các hoạt động về kinh tế, văn hóa, quá trình đổi mới của doanh nghiệp. Theo các nghiên cứu thực tế vai trò của chất lượng nguồn nhân lực trong hoạt động kinh doanh như sau: Theo Nataliia Hunko (2013), hoạt động kinh doanh hiệu quả và khả năng cạnh tranh cao đạt được nhờ sự kết hợp tối ưu của tất cả các nguồn lực doanh nghiệp, đặc biệt là nguồn nhân lực. Việc sử dụng không hiệu quả nguồn nhân lực dẫn đến giảm sản xuất, chất lượng thấp hơn và kết quả là làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, hoạt động hiệu quả của lực lượng lao động là lý do sử dụng tối ưu mọi nguồn lực của doanh nghiệp, tính kịp thời của các nhiệm vụ, ra quyết định, v. từ đó ảnh hưởng đến sản xuất, chi phí sản xuất và các chỉ số hoạt động cơ bản của công ty. 8 Theo (Özçelik, Aybas, & Uyargil, 2016) năng suất cao đã trở nên rất quan trọng như là một nguồn lợi thế cạnh tranh trong môi trường kinh doanh cạnh tranh ngày nay. Năng suất cao sẽ giúp cho công ty dễ dàng cạnh tranh với những công ty lớn.
Trong mọi loại hình kinh doanh, công việc chính phải được thực hiện bởi các nhân viên làm việc trong tổ chức. Nhân viên phần lớn là một nhân tố sản xuất của bất kỳ tổ chức nào, cho dù đó là xây dựng hay sản xuất. Nguồn nhân lực là cần thiết cho một tổ chức để tiến hành các hoạt động kinh doanh khác nhau. Không có sự hỗ trợ của nguồn nhân lực, tổ chức có thể tồn tại hoặc hoạt động hiệu quả.
Sự thành công của bất kỳ tổ chức nào phụ thuộc vào việc sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực. Nội dung đánh giá chất lượng nguồn nhân lực Theo như khái niệm đã được nêu ở trên, chất lượng nguồn nhân lực phản ánh qua các yếu tố là thể lực, trí lực và tâm lực. Nội dung của 3 yếu tố cụ thể như sau: Thứ nhất, về thể lực. Thể lực ở đây mô tả trạng thái sức khỏe của con người, là điều kiện cơ bản để cho con người phát triển, trưởng thành, tham gia học tập, lao động một cách bình thường.
Đối với các hoạt động yêu cầu năng suất lao động cao, hao phí sức lực thì thể lực đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Thể lực có thể đánh giá qua kết quả kiểm định sức khỏe. Tiêu chuẩn quy định có 5 loại sức khoẻ: - Loại I: Rất khoẻ - Loại II: Khoẻ - Loại III: Trung bình - Loại IV: Yếu - Loại V: Rất yếu 9 Thứ hai, về trình trí lực. Trí lực ở đây bao gồm cả trình độ văn hóa và trình độ chuyên môn.
Trình độ văn hóa là yếu tố cơ bản để phản ánh chất lượng nguồn nhân lực. Trình độ chuyên môn mô tả những kỹ năng được học thêm sau khi hoàn thành chương trình trung học phổ thông. Ở đây trình độ chuyên môn có thể hiểu là những lao động có trình độ đại học theo chuyên ngành, kỹ sư,. Có thể nói trí lực đóng một vai trò quan trọng để đánh giá chất lượng nguồn nhân lực.
Trí lực thể hiện khả năng phát triển, sáng tạo của con người. Thứ ba, tâm lực. Ngoài hai yếu tố về thể lực và trí lực thì tâm lực cũng là một yếu tố không thể thiếu để đánh giá chất lượng nguồn nhân lực. Tâm lực mô tả phẩm chất, đạo đức, tinh thần, ý thức của người lao động trong công việc, mối quan hệ với đồng nghiệp và cấp trên.
Tâm lực tốt phản ánh người lao động có khả năng chuyển đổi công việc cao, nỗ lực vì công việc, đem lại nhiều lợi ích cho công ty. Tổng quan công trình nghiên cứu liên quan đến các yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng nguồn nhân lực Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực luôn là chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm nghiên cứu. Các nhân tố chính được nhiều nhà nghiên cứu đề cập là: điều kiện môi trường làm việc, đào tạo phát triển năng lực, mối quan hệ giữa nhân viên và người quản lý…trong quá trình nghiên cứu, tác giả tổng hợp lại các nghiên cứu về chủ đề các nhân tố ảnh hưởng tới nguồn nhân lực như sau: Theo Kim và Park (2013), sự thỏa mãn trong công việc là yếu tố quan trọng, dưới sự tác động tích cực của điều kiện môi trường làm việc, sự quan tâm của người quản lý, sự thỏa mãn của nhân viên tăng cao, nói cách khác chất lượng nguồn nhân lực cũng sẽ đi theo chiều hướng tích cực. Ngoài ra, chịu trách nhiệm về công việc của riêng họ, và cơ hội thăng tiến, có thể giúp duy trì và tăng sự hài lòng công việc, cũng như tăng sự cống hiến của nhân viên trong công việc (Abdullah, 2009).
10 Trần Võ Hoài Hương (2012) chỉ ra rằng để phát triển nguồn nhân lực trong dài hạn. Công ty cần chú ý tới việc: hoàn thiện bộ máy quản trị nguồn nhân lực, hoàn thiện qui trình hoạch định và tuyển dụng nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện môi trường làm việc và chế độ đãi ngộ. Theo Các nghiên cứu trước đây cho thấy rằng hành vi làm việc sáng tạo tích cực liên quan đến chất lượng làm việc của nhân viên (Dorner, Gassmann và Morhart, 2012).