Luận văn thạc sĩ ueh các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận của công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong luận văn thạc sĩ UEH.

• Tác giả: Trần Thị Mỹ Trinh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu nước ngoài liên quan đến chất lượng lợi nhuận
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước liên quan đến chất lượng lợi nhuận
• 1.3. Các nhân tố tác động đến chất lượng lợi nhuận. Tóm lược kết quả nghiên cứu liên quan. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Chất lượng báo cáo tài chính
• 2.2. Quản trị lợi nhuận
• 2.3. Chất lượng lợi nhuận
• 2.4. Lý thuyết đại diện
• 2.5. Lý thuyết thông tin bất cân xứng
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Dữ liệu nghiên cứu và thống kê mô tả
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Đề xuất, gợi ý từ kết quả nghiên cứu
• 5.2. Đối với cơ quan quản lý nhà nước
• 5.3. Đối với công ty niêm yết
• 5.4. Đối với công ty kiểm toán
• 5.5. Hạn chế và hướng nghiên cứu trong tương lai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận

Chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam là một chủ đề quan trọng, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà đầu tư và nhà nghiên cứu. Chất lượng lợi nhuận không chỉ phản ánh tình hình tài chính của công ty mà còn ảnh hưởng đến quyết định đầu tư. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố chính tác động đến chất lượng lợi nhuận, từ đó đưa ra những nhận định và khuyến nghị cho các bên liên quan.

1.1. Định nghĩa chất lượng lợi nhuận và tầm quan trọng

Chất lượng lợi nhuận được định nghĩa là mức độ mà lợi nhuận báo cáo phản ánh thực tế tài chính của công ty. Nó có vai trò quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động và khả năng sinh lời của doanh nghiệp. Theo Dechow và cộng sự (2010), chất lượng lợi nhuận tốt sẽ giúp các nhà đầu tư có cái nhìn chính xác hơn về tình hình tài chính của công ty.

1.2. Các yếu tố chính ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận

Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận bao gồm quản lý tài chính, chi phí vốn, và các yếu tố bên ngoài như chính sách kinh tế và cạnh tranh trong ngành. Nghiên cứu cho thấy rằng các công ty có chiến lược quản lý tài chính tốt thường có chất lượng lợi nhuận cao hơn.

II. Vấn đề và thách thức trong việc đánh giá chất lượng lợi nhuận

Việc đánh giá chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu minh bạch trong báo cáo tài chính, sự can thiệp của các yếu tố bên ngoài, và sự không đồng nhất trong phương pháp đánh giá là những khó khăn chính.

2.1. Thiếu minh bạch trong báo cáo tài chính

Nhiều công ty niêm yết không cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác trong báo cáo tài chính, dẫn đến việc nhà đầu tư khó khăn trong việc đánh giá chất lượng lợi nhuận. Theo thống kê, tỷ lệ sai lệch sau kiểm toán vẫn còn cao, cho thấy sự cần thiết phải cải thiện tính minh bạch.

2.2. Sự can thiệp của các yếu tố bên ngoài

Các yếu tố như chính sách kinh tế, tình hình thị trường và sự cạnh tranh trong ngành có thể ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận. Những biến động này có thể làm thay đổi cách thức mà các công ty báo cáo lợi nhuận, từ đó ảnh hưởng đến quyết định đầu tư.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp cải thiện chất lượng lợi nhuận

Để đánh giá chất lượng lợi nhuận, nghiên cứu sử dụng các phương pháp định tính và định lượng. Các mô hình hồi quy được áp dụng để phân tích dữ liệu và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận.

3.1. Phương pháp định tính trong nghiên cứu

Phương pháp định tính được sử dụng để xác định các yếu tố tác động đến chất lượng lợi nhuận. Qua phỏng vấn và khảo sát, nghiên cứu đã thu thập được nhiều thông tin quý giá từ các chuyên gia trong ngành.

3.2. Phương pháp định lượng và mô hình hồi quy

Nghiên cứu áp dụng mô hình hồi quy gộp và mô hình tác động cố định để phân tích dữ liệu. Kết quả cho thấy các yếu tố như quy mô doanh nghiệp và chi phí vốn có tác động đáng kể đến chất lượng lợi nhuận.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết có sự khác biệt rõ rệt giữa các ngành. Các công ty có chiến lược quản lý tài chính tốt thường có chất lượng lợi nhuận cao hơn, trong khi các công ty lớn hơn lại gặp khó khăn trong việc duy trì chất lượng lợi nhuận.

4.1. Kết quả nghiên cứu về chất lượng lợi nhuận

Nghiên cứu chỉ ra rằng các công ty được kiểm toán có chất lượng lợi nhuận bền vững hơn. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của kiểm toán trong việc nâng cao chất lượng báo cáo tài chính.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để cải thiện chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết. Các nhà quản lý có thể sử dụng thông tin này để đưa ra các quyết định chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động.

V. Kết luận và tương lai của chất lượng lợi nhuận

Chất lượng lợi nhuận là một yếu tố quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng lợi nhuận, và việc cải thiện chất lượng này là cần thiết để thu hút đầu tư và nâng cao tính minh bạch.

5.1. Tóm tắt các yếu tố ảnh hưởng

Các yếu tố như quản lý tài chính, chi phí vốn và chính sách kinh tế đều có tác động đến chất lượng lợi nhuận. Việc nhận diện và quản lý các yếu tố này là rất quan trọng.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc phát triển các mô hình đánh giá chất lượng lợi nhuận mới, cũng như nghiên cứu sâu hơn về tác động của các yếu tố bên ngoài đến chất lượng lợi nhuận.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam đã chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc về quy mô vốn hóa và thanh khoản trong hơn một thập kỷ qua. Tuy nhiên, tính minh bạch của thông tin kế toán vẫn là thách thức lớn đối với giới đầu tư và cơ quan quản lý. Theo số liệu thống kê từ Vietstock, trong giai đoạn từ năm 2012 đến 6 tháng đầu năm 2015, tỷ lệ doanh nghiệp niêm yết có sự điều chỉnh lợi nhuận sau kiểm toán luôn duy trì ở mức báo động trên 70%, và riêng 6 tháng đầu năm 2015 con số này vẫn chiếm tới 52%. Sự chênh lệch đáng kể giữa báo cáo tài chính tự lập và báo cáo sau kiểm toán phản ánh thực trạng chất lượng lợi nhuận chưa thực sự ổn định, tiềm ẩn nhiều rủi ro cho các quyết định phân bổ vốn.

Chất lượng lợi nhuận không đơn thuần dừng lại ở con số lợi nhuận sau thuế được công bố, mà còn phản ánh mức độ trung thực, tính bền vững và khả năng dự báo dòng tiền tương lai của doanh nghiệp. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là nhận diện và đo lường mức độ tác động của các nhân tố thuộc về đặc tính kiểm toán, đặc điểm doanh nghiệp và biến động kinh tế vĩ mô đến chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trên không gian gồm 614 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX trong chuỗi thời gian 11 năm, từ năm 2007 đến năm 2017.

Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc giúp giảm thiểu khoảng 15% đến 20% chi phí bất cân xứng thông tin, hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách nâng cao tiêu chuẩn kế toán và giúp nhà đầu tư xây dựng bộ lọc định lượng tin cậy nhằm nhận diện sớm các hành vi điều chỉnh lợi nhuận thiếu lành mạnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp của hai nền tảng lý thuyết tài chính kinh điển:

Thứ nhất, Lý thuyết đại diện do Jensen và Meckling phát triển năm 1976. Lý thuyết này giải thích sự xung đột lợi ích giữa người ủy quyền (cổ đông, nhà đầu tư) và người đại diện (ban điều hành doanh nghiệp). Do nắm giữ quyền kiểm soát và hiểu rõ tình hình hoạt động nội bộ hơn, ban giám đốc có động cơ can thiệp vào các khoản dồn tích kế toán nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân, dẫn đến suy giảm chất lượng lợi nhuận được công bố.

Thứ hai, Lý thuyết bất cân xứng thông tin của Akerlof, Spence và Stiglitz được phát triển từ những năm 1970. Trong môi trường giao dịch vốn, khi tồn tại khoảng cách thông tin giữa doanh nghiệp và thị trường, tình trạng lựa chọn nghịch và nguy hại đạo đức sẽ xuất hiện. Doanh nghiệp có thể tận dụng sự bất cân xứng này để bóp méo thông tin tài chính nhằm thu hút vốn với chi phí thấp hơn thực tế.

Mô hình nghiên cứu chuẩn hóa chất lượng lợi nhuận qua 4 khái niệm cốt lõi:

• Tính bền vững của lợi nhuận: Đo lường mức độ duy trì của tỷ suất sinh lời hiện tại sang các kỳ tương lai.
• Khả năng dự báo của lợi nhuận: Mức độ sai số khi sử dụng lợi nhuận quá khứ để ước lượng lợi nhuận kế tiếp.
• Tính biến động của lợi nhuận: Mức độ phân tán của tỷ suất lợi nhuận qua các chu kỳ kinh doanh.
• Dấu hiệu làm mịn lợi nhuận: Tỷ lệ giữa biến động lợi nhuận và biến động dòng tiền hoạt động, chỉ báo khả năng lợi nhuận bị can thiệp có chủ đích.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ hệ thống cơ sở dữ liệu tài chính quốc tế Thomson Reuters Eikon trong suốt giai đoạn 2007 - 2017. Mẫu nghiên cứu ban đầu bao gồm toàn bộ các doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE và HNX. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích, tiến hành loại bỏ các tổ chức tài chính, ngân hàng, công ty bảo hiểm do các đơn vị này tuân thủ chuẩn mực lập báo cáo tài chính chuyên biệt, đồng thời loại trừ các quan sát thiếu dữ liệu liên tục. Mẫu nghiên cứu chính thức gồm 614 doanh nghiệp phi tài chính với chuỗi dữ liệu bảng tĩnh (Static Panel Data).

Để đo lường 4 khía cạnh của chất lượng lợi nhuận, nghiên cứu ứng dụng phương pháp tự hồi quy bậc nhất AR(1) trên tỷ số EBIT chia cho vốn chủ sở hữu nhằm xác định tính bền vững và khả năng dự báo. Tác giả kết hợp kỹ thuật tính độ lệch chuẩn trung bình trượt 3 năm (3-year rolling standard deviation) để đo lường tính biến động và mức độ làm mịn lợi nhuận.

Phương pháp phân tích kinh tế lượng được thực hiện trên phần mềm STATA 15 với 3 kỹ thuật ước lượng: Mô hình hồi quy gộp (POLS), Mô hình tác động cố định (FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Việc kết hợp 3 mô hình này cùng các kiểm định vi phạm giả định (phương sai sai số thay đổi, tự tương quan) đảm bảo kết quả thu được mang tính vững và triệt tiêu các đặc trưng riêng lẻ không quan sát được của từng doanh nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng trên 614 doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 2007 - 2017 mang lại các phát hiện cốt lõi sau:

Thứ nhất, tính bền vững trung bình của lợi nhuận tại thị trường Việt Nam đạt mức 15.56% với độ lệch chuẩn 17.68% trên 913 quan sát sau khi đã xử lý các giá trị dị biệt. Điều này cho thấy phần lớn doanh nghiệp niêm yết có mức độ duy trì lợi nhuận qua các năm ở mức tương đối khiêm tốn.

Thứ hai, yếu tố kiểm toán báo cáo tài chính thể hiện tác động dương có ý nghĩa thống kê ở mức 1% trong mô hình POLS và 5% trong mô hình FEM và REM đối với tính bền vững của lợi nhuận. Đồng thời, kiểm toán độc lập làm giảm đáng kể dấu hiệu làm mịn và can thiệp số liệu trên báo cáo tài chính.

Thứ ba, quy mô doanh nghiệp thể hiện tác động âm có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đến tính bền vững của lợi nhuận. Các doanh nghiệp quy mô lớn có mức độ phân tán lợi nhuận cao hơn khoảng 12% đến 18% so với nhóm doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ.

Thứ tư, đòn bẩy tài chính và độ biến động dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh có tương quan nghịch với khả năng dự báo của lợi nhuận. Tỷ lệ số năm phát sinh lợi nhuận âm tác động tiêu cực đến tính bền vững, nhưng lại thể hiện mối tương quan nghịch với hành vi làm mịn số liệu, cho thấy các công ty ghi nhận lỗ thường ít thực hiện kỹ thuật che giấu thông tin hơn.

Thảo luận kết quả

Kết quả ước lượng cho thấy vai trò thiết yếu của việc kiểm toán báo cáo tài chính trong việc bảo đảm tính chuẩn xác của các chỉ tiêu kinh tế. Hoạt động kiểm toán độc lập giúp kiểm soát các khoản dồn tích bất thường, hạn chế sự tùy tiện của ban giám đốc trong việc ghi nhận doanh thu và chi phí, từ đó gia tăng độ tin cậy của thông tin công bố.

Mối quan hệ ngược chiều giữa quy mô doanh nghiệp và tính bền vững của lợi nhuận phản ánh một thực tế tại thị trường Việt Nam: các công ty quy mô lớn thường đối mặt với cấu trúc quản lý phức tạp, áp lực tăng trưởng liên tục và nhiều phân khúc kinh doanh tiềm ẩn rủi ro, khiến việc duy trì tỷ suất sinh lời ổn định trở nên khó khăn hơn. Phát hiện này hoàn toàn phù hợp với các kết luận của nhiều nghiên cứu tài chính thực nghiệm trên thế giới.

Bên cạnh đó, việc sử dụng đòn bẩy nợ cao làm gia tăng áp lực chi phí lãi vay cố định, khiến lợi nhuận trước thuế và lãi vay trở nên nhạy cảm hơn trước các cú sốc thị trường, làm suy giảm năng lực dự báo dòng tiền. Các bằng chứng thực nghiệm này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ phân tán giữa tỷ lệ dòng tiền và tỷ suất sinh lời, kết hợp bảng ma trận hệ số hồi quy đa biến nhằm giúp các chuyên gia tài chính dễ dàng so sánh tác động biên của từng nhân tố.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm đã được kiểm định, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cụ thể:

Thứ nhất, đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): Cần hoàn thiện khung pháp lý và quy chuẩn hóa việc bắt buộc thành lập Ủy ban Kiểm toán độc lập trực thuộc Hội đồng quản trị cho 100% doanh nghiệp niêm yết trước năm 2020. Đồng thời, tăng mức phạt hành chính gấp 2 đến 3 lần đối với các sai phạm trọng yếu dẫn đến điều chỉnh chênh lệch lợi nhuận trên 10% sau kiểm toán.

Thứ hai, đối với các công ty niêm yết: Ban điều hành cần tái cấu trúc tỷ lệ đòn bẩy tài chính, duy trì tỷ lệ tổng nợ trên tổng tài sản dưới ngưỡng an toàn từ 50% đến 60% tùy thuộc vào từng ngành nghề. Song song đó, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản trị rủi ro dòng tiền nhằm giảm độ lệch chuẩn của dòng tiền hoạt động trong chu kỳ 3 năm liên tiếp.

Thứ ba, đối với các công ty kiểm toán và kiểm toán viên: Cần nâng cao tính độc lập và mở rộng quy trình kiểm tra các khoản ước tính kế toán, dự phòng giảm giá hàng tồn kho và các khoản phải thu khó đòi đối với 100% khách hàng doanh nghiệp có quy mô lớn. Tăng cường thời lượng soát xét báo cáo tài chính giữa niên độ để phát hiện sớm các dấu hiệu can thiệp số liệu.

Thứ tư, đối với nhà đầu tư và chuyên viên phân tích: Cần áp dụng mô hình đánh giá đa chiều kết hợp 4 chỉ số (tính bền vững, khả năng dự báo, tính biến động và mức độ làm mịn lợi nhuận) thay vì chỉ tập trung vào mức tăng trưởng EPS đơn thuần. Thận trọng đối với các doanh nghiệp có chuỗi biến động doanh thu vượt quá 30% mỗi năm nhưng lợi nhuận vẫn giữ mức ổn định bất thường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất: Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán - Tài chính ngân hàng. Luận văn cung cấp khung phân tích đa chiều về chất lượng lợi nhuận cùng hệ thống mã lệnh xử lý dữ liệu bảng tĩnh trên phần mềm STATA 15 cho chuỗi thời gian 11 năm.

Nhóm thứ hai: Cơ quan quản lý thị trường chứng khoán và các Sở Giao dịch Chứng khoán (HOSE, HNX). Nghiên cứu cung cấp căn cứ định lượng để ban hành các tiêu chuẩn công bố thông tin, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ sai lệch báo cáo sau kiểm toán từ trên 70% xuống dưới 30%.

Nhóm thứ ba: Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát và Giám đốc tài chính (CFO) của các doanh nghiệp niêm yết. Nghiên cứu giúp ban lãnh đạo nhận diện các nhân tố rủi ro nội tại như đòn bẩy tài chính và biến động dòng tiền, từ đó thiết lập chính sách kế toán thận trọng và minh bạch.

Nhóm thứ tư: Các nhà đầu tư tổ chức, quỹ đầu tư, công ty chứng khoán và nhà đầu tư cá nhân. Luận văn mang đến công cụ sàng lọc danh mục đầu tư hiệu quả, giúp nhận diện các doanh nghiệp có chất lượng lợi nhuận thực chất trong số hơn 600 mã cổ phiếu trên thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Chất lượng lợi nhuận khác với chỉ tiêu lợi nhuận kế toán thông thường như thế nào? Lợi nhuận kế toán đơn thuần chỉ phản ánh con số kết quả kinh doanh danh nghĩa tại một thời điểm. Trong khi đó, chất lượng lợi nhuận đo lường mức độ trung thực, khả năng phản ánh đúng dòng tiền thực tế và tính bền vững của các khoản thu nhập đó qua thời gian, giúp loại bỏ các tác động can thiệp từ kỹ thuật kế toán dồn tích.

Tại sao doanh nghiệp có quy mô tài sản lớn lại có tính bền vững của lợi nhuận thấp hơn? Theo kết quả phân tích dữ liệu 614 doanh nghiệp, các công ty quy mô lớn thường đa dạng hóa ngành nghề kinh doanh, đối mặt với chi phí đại diện cao và áp lực duy trì tăng trưởng ngắn hạn. Điều này dẫn đến sự biến động mạnh hơn của các khoản mục chi phí và làm giảm tính ổn định của tỷ suất sinh lời qua các chu kỳ kinh doanh.

Báo cáo tài chính được kiểm toán tác động thế nào đến việc hạn chế hành vi làm mịn lợi nhuận? Kiểm toán độc lập đóng vai trò là cơ chế giám sát bên ngoài hữu hiệu, giúp phát hiện và ngăn chặn việc dịch chuyển doanh thu hoặc chi phí giữa các kỳ kế toán. Kết quả ước lượng thực nghiệm cho thấy các doanh nghiệp được kiểm toán có chỉ số phản ánh can thiệp dữ liệu thấp hơn rõ rệt so với nhóm chưa kiểm toán ở mức ý nghĩa 5%.

Tỷ lệ trên 70% doanh nghiệp có điều chỉnh lợi nhuận sau kiểm toán nói lên điều gì? Thực trạng này phản ánh mức độ bất cân xứng thông tin cao trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2012 - 2015. Đây là chỉ báo cho thấy báo cáo tài chính tự lập của nhiều doanh nghiệp còn chứa đựng nhiều sai sót trọng yếu hoặc chịu sự chi phối từ mục đích làm đẹp sổ sách kế toán của ban điều hành trước khi phát hành cổ phiếu.

Nhà đầu tư cá nhân có thể áp dụng 4 khía cạnh chất lượng lợi nhuận vào việc chọn cổ phiếu ra sao? Nhà đầu tư nên ưu tiên các doanh nghiệp có hệ số tự hồi quy lợi nhuận AR(1) tiệm cận 1, độ lệch chuẩn dòng tiền thuần ổn định và không có sự chênh lệch bất thường giữa tăng trưởng dòng tiền và tăng trưởng lợi nhuận. Sự kết hợp này giúp sàng lọc ra những doanh nghiệp có năng lực kinh doanh cốt lõi bền vững.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công hệ thống đánh giá chất lượng lợi nhuận đa chiều bao gồm 4 khía cạnh: tính bền vững, khả năng dự báo, tính biến động và mức độ can thiệp dữ liệu báo cáo tài chính.
• Khảo sát thực nghiệm toàn diện trên mẫu dữ liệu bảng gồm 614 công ty niêm yết phi tài chính trên hai sàn HOSE và HNX trong giai đoạn 11 năm (2007 - 2017).
• Khẳng định vai trò then chốt của hoạt động kiểm toán độc lập trong việc cải thiện tính bền vững và gia tăng độ tin cậy cho các thông tin tài chính công bố trên thị trường.
• Chứng minh các nhân tố nội tại như quy mô lớn, đòn bẩy tài chính cao và biến động dòng tiền thuần là những tác nhân chính làm suy giảm chất lượng và tính ổn định của lợi nhuận.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác làm cơ sở cho các cơ quan quản lý ban hành chính sách nâng cao tính minh bạch, hạn chế tỷ lệ sai lệch sau kiểm toán vốn từng vượt ngưỡng 70%.

Định hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung mở rộng phạm vi thời gian sau năm 2018 và đánh giá tác động của lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS) tại Việt Nam. Các nhà đầu tư và cơ quan quản lý được khuyến nghị ứng dụng ngay các phát hiện thực nghiệm này vào quy trình thẩm định tài chính để tối ưu hóa hiệu quả phân bổ nguồn vốn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU Trong chương này, những nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước liên quan đến chất lượng lợi nhuận và các khía cạnh về chất lượng lợi nhuận sẽ được tác giả trình bày. Bên cạnh đó, tác giả cũng lược khảo các nhân tố tác động đến chất lượng lợi nhuận ở các khía cạnh khác nhau mà các nghiên cứu trước đã tiếp cận để từ đó chọn lọc những nhân tố phù hợp để đưa vào nghiên cứu cho thị trường chứng khoán Việt Nam. Các nghiên cứu nước ngoài liên quan đến chất lượng lợi nhuận Các lý thuyết liên quan tới việc đánh giá chất lượng lợi nhuận của doanh nghiệp ban đầu chủ yếu được đề xuất bởi các chuyên gia phân tích tài chính hay các nhà môi giới cổ phiếu của doanh nghiệp cổ phần. Họ phát hiện thấy rằng lợi nhuận được đề cập trên báo cáo tài chính không minh chứng được khả năng kiếm được lợi nhuận của doanh nghiệp như họ hình dung.

Họ cho rằng do các hạn chế hay yếu kém nảy sinh trong quá trình đo lường số liệu kế toán nên việc phân tích báo cáo tài chính của doanh nghiệp gặp rất nhiều khó khăn. Vì vậy khi phân tích báo cáo tài chính họ rất cẩn trọng với yếu tố lợi nhuận hay lợi nhuận ròng trên cổ phiếu của doanh nghiệp. Ngoài ra, việc chỉ xem xét các yếu tố lợi nhuận đơn thuần đã vô tình bỏ qua việc đánh giá chất lượng lợi nhuận của doanh nghiệp. Như vậy, chất lượng lợi nhuận có thể được xem như khả năng tăng trưởng lợi nhuận tiềm năng của doanh nghiệp hay khả năng là doanh nghiệp sẽ đạt được mức tăng lợi nhuận mong đợi trong tương lai.

Giá trị cổ phiếu của doanh nghiệp, vì lẽ đó, không chỉ phụ thuộc vào lợi nhuận mỗi cổ phiếu đem lại mà còn phụ thuộc vào kỳ vọng hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp trong tương lai và độ tin cậy đối với kỳ vọng về lợi nhuận. Doanh nghiệp với các khoản mục kế toán có sự báo cáo ổn định về phần gia tăng và giảm sút được cho là có chất lượng lợi nhuận tốt vì sự ổn định này cho phép các nhà phân tích dự đoán lợi nhuận kỳ vọng của doanh nghiệp với độ tin cậy cao hơn. Nguyên nhân gây ra sự bóp méo về lợi nhuận công bố của doanh nghiệp nảy sinh từ xung đột về lợi ích giữa nhà quản lý và chủ doanh nghiệp và các hạn chế về LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 mặt kế toán trong doanh nghiệp như sai sót trong quá trình dự báo và ước tính giá trị tương lai hay sử dụng các phương pháp kế toán chưa phù hợp tạo ra sự khác biệt giữa lợi nhuận dự báo và lợi nhuận trong báo cáo tài chính. Chất lượng lợi nhuận là sự trình bày trung thực lợi nhuận dự báo và lợi nhuận được công bố, và lợi nhuận công bố sẽ hữu dụng cho người sử dụng trong việc đưa ra các quyết định có liên quan.

Revsine và cộng sự (1999) cho rằng lợi nhuận ổn định là yếu tố cho thấy chất lượng lợi nhuận cao. Richardson và cộng sự (2001) đánh giá chất lượng lợi nhuận dựa trên tính ổn định của doanh thu trong tương lai. Beneish và Vargus (2002) cũng cho rằng tính ổn định trong doanh thu của doanh nghiệp sẽ minh chứng cho chất lượng lợi nhuận doanh nghiệp. Penman và Zhang (2002) định nghĩa chất lượng lợi nhuận như là khả năng dự báo thu nhập tương lai của doanh nghiệp.

Các nhà đầu tư hay các bên có liên quan trên thị trường vốn thường dựa vào thông tin trên báo cáo tài chính để đánh giá dòng tiền tương lai của doanh nghiệp từ đó ước tính lợi nhuận mong đợi (Francis và cộng sự, 2004). Như vậy, để có thể dự đoán về dòng tiền tương lai tốt hơn thì lợi nhuận công bố trên báo cáo tài chính nên là lợi nhuận chất lượng tốt. Việc công bố thông tin tài chính chất lượng tốt của doanh nghiệp giúp giảm thông tin bất cân xứng giữa bên quản trị doanh nghiệp và các đối tượng sử dụng thông tin của doanh nghiệp trên thị trường. Giảm thông tin bất cân xứng giúp doanh nghiệp giảm chi phí vốn, giảm rủi ro về mặt thông tin, tăng khả năng dự báo dòng tiền, nâng cao giá trị doanh nghiệp, và tăng tính thanh khoản cổ phiếu (Ardestani, 2007).

Báo cáo tài chính doanh nghiệp là phương tiện giúp chủ sở hữu doanh nghiệp và nhà đầu tư trên thị trường có thể tiếp cận với thông tin về hoạt động của doanh nghiệp. Do vậy, chất lượng báo cáo tài chính nhận được mối quan tâm vô cùng lớn từ các bên khác nhau trên thị trường đặt biệt là sau giai đoạn khủng hoảng tài chính thế giới bởi vì báo cáo tài chính đem lại thông tin cần thiết để giúp họ ra quyết định. Dechow và cộng sự (2010) định nghĩa chất lượng báo cáo tài chính là sự thể hiện trung thực tình hình hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trong một giai đoạn cụ thể. Báo cáo tài chính nên chứa thông tin dễ hiểu, có thể so sánh được, độ tin cậy cao, và liên quan với tình hình doanh nghiệp.

Độ tin cậy liên quan tới chất lượng thông tin, tức là thông LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 tin không bị thiên lệch và được phản ánh một cách trung thực (Karami và Akhgar, 2014). Độ tin cậy báo cáo tài chính phụ thuộc vào môi trường kinh doanh của doanh nghiệp và thường khác nhau giữa các quốc gia (Martínez-Ferrero, 2014). Chất lượng báo cáo tài chính được đo lường bằng chất lượng lợi nhuận dựa trên các thuộc tính khác nhau của lợi nhuận và phản ứng của nhà đầu tư đối với lợi nhuận doanh nghiệp. Chất lượng lợi nhuận cao đem lại nhiều thông tin hơn về hoạt động tài chính của doanh nghiệp hỗ trợ các bên có liên quan trong việc ra quyết định.

Chất lượng lợi nhuận là sự trình bày chân thực lợi nhuận báo cáo của doanh nghiệp. Khả năng hoạt động sinh lợi của doanh nghiệp tại thời điểm hiện tại sẽ cho thấy bức tranh hiện thực về khả năng sinh lời và tồn tại của doanh nghiệp trong tương lai. Chasten (1992) cho rằng chất lượng lợi nhuận có liên quan tới dòng tiền doanh nghiệp. Mối tương quan càng cao thì chất lượng lợi nhuận càng tốt.

Feltham và Ohlson (1995) định nghĩa chất lượng lợi nhuận là khả năng nhà đầu tư có thể đoán được sự bất thường trong lợi nhuận tương lai của doanh nghiệp dựa trên số liệu hiện tại. Lợi nhuận chất lượng tốt là lợi nhuận có sự đảm bảo bằng dòng tiền của doanh nghiệp từ quá khứ tới hiện tại và tương lai (Sloan, 1996, Dechow và Dichev, 2002, Penman và Zhang, 2002, Dechow và Schrand, 2004) định nghĩa lợi nhuận chất lượng tốt là lợi nhuận mà ít thay đổi qua các năm và cho thấy tính hữu dụng của nó trong việc ra quyết định của người sử dụng. Lợi nhuận chất lượng tốt là lợi nhuận cho thấy sự ít biến động trong các khoản dồn tích của doanh nghiệp (DeAngelo và Masulis, 1980). Dựa trên đặc trưng của lợi nhuận, chất lượng lợi nhuận có thể được đánh giá dựa trên tính duy trì (persistence), tính khả năng dự báo (predictability), và tính biến động (variability) (Kormendi và Lipe, 1987).

Lợi nhuận có chất lượng tốt là lợi nhuận có tính liên tục và có khả năng dự báo cao (Bernstein và Wild, 1989, Bricker và cộng sự, 1995). Schipper và Vincent (2003) cho rằng tính khả năng dự báo của lợi nhuận không liên quan tới tính chính xác của lợi nhuận được báo cáo bởi vì công tác quản trị doanh nghiệp sẽ làm các vấn đề liên quan tới số liệu kế toán biến mất giúp tăng tính khả năng dự báo của lợi nhuận. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 Nhà quản trị có thể đưa các yếu tố ngắn hạn vào chuỗi thời gian của dòng tiền thu nhập của doanh nghiệp. Nếu đo lường chất lượng lợi nhuận bằng tính duy trì thì chất lượng lợi nhuận sẽ giảm nhưng trong trường hợp này sự giảm biến động trong chuỗi thời gian của lợi nhuận làm gia tăng tính khả năng dự báo của lợi nhuận.

Leuz và cộng sự (2003) cùng quan điểm cho rằng lợi nhuận khi bị che giấu các vấn đề rủi ro thông qua quy trình kế toán sẽ không mang tính đại diện cho tình hình doanh nghiệp như đã được báo cáo trong báo cáo tài chính. Watts (2003) thấy rằng lợi nhuận mà được tính toán dựa trên nguyên tắc kế toán khắt khe thường có chất lượng tốt. Schipper và Vincent (2003) xem lợi nhuận như một tín hiệu thông tin tài chính doanh nghiệp trên thị trường và đánh giá tính hữu dụng của thông tin này trong việc ra quyết định của nhà đầu tư trên thị trường. Dechow và Schrand (2004) cho rằng chất lượng lợi nhuận đóng vai trò quan trọng trong tiến trình phân tích tài chính và rằng lợi nhuận chất lượng tốt giúp nhà phân tích đánh giá ba khía cạnh cơ bản của thông tin như hiệu quả doanh nghiệp hiện tại, hiệu quả doanh nghiệp trong tương lai, và giá trị doanh nghiệp.

Altamuro và Beatty (2006) đánh giá chất lượng lợi nhuận dựa trên tính duy trì của lợi nhuận, tức là mối quan hệ giữa lợi nhuận hiện tại và tương lai. Như vậy, lợi nhuận chất lượng tốt có thể dùng để dự đoán hoạt động của doanh nghiệp trong tương lai hiệu quả hơn. Báo cáo tài chính liên quan tới hệ thống kế toán trong doanh nghiệp và đem lại thông tin cần thiết để đánh giá hiệu quả hoạt động, khả năng tạo ra lợi nhuận, và dòng tiền mong đợi của doanh nghiệp. Thu nhập ròng là một khoản mục trong báo cáo tài chính.

Vì nhiều lý do khác nhau như đảm bảo vị trí trong doanh nghiệp, khoản đền bù (compensation), giá trị gia tăng của doanh nghiệp, tạo ra một bức tranh đẹp về hoạt động của doanh nghiệp bằng cách cộng dồn các khoản mục gia tăng từ đó làm cho lợi nhuận và dòng tiền hoạt động gia tăng. Nếu lợi nhuận được báo cáo dựa trên kết quả hoạt động thực sự của doanh nghiệp có chất lượng kém thì nó không đóng vai trò hiệu quả trong tiến trình ra quyết định kinh tế. Dechow (1994) cho rằng lợi nhuận hiện tại là yếu tố dự báo tốt cho dòng tiền doanh nghiệp trong tương lai và khoản mục đánh giá khả năng sinh lời của doanh nghiệp trong báo cáo tài chính là lợi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 nhuận ròng. Chất lượng lợi nhuận kém có thể dẫn tới tình trạng thông tin bất cân xứng.

Thông tin bất cân xứng và chi phí đại diện giảm cho thấy chất lượng lợi nhuận cao, tức lợi nhuận có tính ổn định qua thời gian.