Luận văn thạc sĩ ueh các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh thu nhập nhằm giảm thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp trường hợp các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh thu nhập nhằm giảm thuế thu nhập doanh nghiệp tại các công ty niêm yết Việt Nam.

• Tác giả: Trần Thị Tuyết Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Văn Nhị
• Trường học: Trường Đại học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Điều Chỉnh Thu Nhập Nhằm Giảm Thuế Thu Nhập Doanh Nghiệp Phải Nộp: Trường Hợp Các Công Ty Niêm Yết Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Sự cần thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu/ Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Dữ liệu, qui trình và mô hình nghiên cứu
• 1.5. Nghiên cứu trước đây về điều chỉnh thu nhập và thuế TNDN
• 1.6. Dự kiến kết cấu luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU CHỈNH THU NHẬP VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐIỀU CHỈNH THU NHẬP NHẰM GIẢM THUẾ TNDN PHẢI NỘP
• 2.1. Điều chỉnh thu nhập
• 2.2. Cách phương pháp đo lường, dự đoán điều chỉnh thu nhập
• 2.3. Cách thức điều chỉnh thu nhập
• 2.4. Xác định thu nhập tính thuế
• 2.5. Mối quan hệ giữa điều chỉnh thu nhập và thuế TNDN
• 2.6. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng điều chỉnh thu nhập nhằm mục tiêu giảm thuế TNDN phải nộp
• 2.6.1. Động cơ thúc đẩy sử dụng điều chỉnh thu nhập
• 2.6.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến điều chỉnh thu nhập
• 2.6.3. Mô hình nghiên cứu
• 2.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KIỂM ĐỊNH CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC SỬ DỤNG ĐIỀU CHỈNH THU NHẬP NHẰM GIẢM THUẾ TNDN PHẢI NỘP
• 3.1. Chọn mẫu và dữ liệu
• 3.2. Quy trình thu thập và xử lý số liệu
• 3.3. Kiểm định mô hình
• 3.3.1. Xác định các giá trị biến Y
• 3.3.2. Phân tích tương quan và hồi quy
• 3.3.3. Bàn luận kết quả thực nghiệm và so sánh với các kết quả nghiên cứu trước đây
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ CÁC KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 4.1. Bổ sung các chỉ tiêu xác định rủi ro vào ứng dụng TPR
• 4.2. Sử dụng các tín hiệu khi thực hiện thanh, kiểm tra tại đơn vị
• 4.3. Thực hiện phân tích xác định mức độ điều chỉnh thu nhập
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• Danh mục tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Điều Chỉnh Thu Nhập

Hành vi điều chỉnh thu nhập là một khái niệm quan trọng trong lĩnh vực tài chính doanh nghiệp, đặc biệt là trong bối cảnh giảm thuế doanh nghiệp tại Việt Nam. Việc hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi này giúp các doanh nghiệp tối ưu hóa chiến lược tài chính và tuân thủ quy định pháp luật. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố chính tác động đến hành vi điều chỉnh thu nhập nhằm giảm thuế doanh nghiệp.

1.1. Khái Niệm Hành Vi Điều Chỉnh Thu Nhập

Hành vi điều chỉnh thu nhập (Earnings Management) là quá trình mà các doanh nghiệp sử dụng các phương pháp kế toán để điều chỉnh báo cáo tài chính nhằm đạt được các mục tiêu nhất định. Điều này có thể bao gồm việc tăng hoặc giảm lợi nhuận để đáp ứng kỳ vọng của nhà đầu tư hoặc giảm thuế doanh nghiệp phải nộp.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Nghiên Cứu

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh thu nhập không chỉ giúp các doanh nghiệp hiểu rõ hơn về các yếu tố tác động mà còn cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà quản lý thuế trong việc xây dựng chính sách thuế hiệu quả hơn.

II. Các Vấn Đề Thách Thức Trong Hành Vi Điều Chỉnh Thu Nhập Tại Việt Nam

Việc điều chỉnh thu nhập nhằm giảm thuế doanh nghiệp tại Việt Nam gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề này không chỉ liên quan đến quy định pháp luật mà còn đến các yếu tố nội bộ của doanh nghiệp. Sự phức tạp trong hệ thống thuế và sự thiếu minh bạch trong báo cáo tài chính là những vấn đề chính.

2.1. Quy Định Pháp Luật Về Thuế Doanh Nghiệp

Các quy định pháp luật về thuế doanh nghiệp tại Việt Nam thường xuyên thay đổi, điều này tạo ra sự khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc tuân thủ. Sự không rõ ràng trong các quy định có thể dẫn đến việc doanh nghiệp thực hiện hành vi điều chỉnh thu nhập không đúng cách.

2.2. Thiếu Minh Bạch Trong Báo Cáo Tài Chính

Nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam vẫn chưa thực hiện báo cáo tài chính một cách minh bạch. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát của cơ quan thuế mà còn làm giảm niềm tin của nhà đầu tư vào thị trường chứng khoán.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Điều Chỉnh Thu Nhập Tại Doanh Nghiệp

Để giải quyết các vấn đề liên quan đến hành vi điều chỉnh thu nhập, doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp quản lý tài chính hiệu quả. Việc xây dựng một hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ và tuân thủ các quy định pháp luật là rất cần thiết.

3.1. Xây Dựng Hệ Thống Kiểm Soát Nội Bộ

Một hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả sẽ giúp doanh nghiệp phát hiện và ngăn chặn các hành vi điều chỉnh thu nhập không hợp pháp. Điều này bao gồm việc thiết lập các quy trình kiểm tra và đánh giá định kỳ.

3.2. Đào Tạo Nhân Viên Về Quy Định Thuế

Đào tạo nhân viên về các quy định thuế và các phương pháp kế toán hợp pháp sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro trong việc điều chỉnh thu nhập. Nhân viên cần hiểu rõ các quy định để thực hiện đúng và hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Về Điều Chỉnh Thu Nhập

Nghiên cứu này không chỉ mang lại giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc xây dựng chính sách thuế và quản lý tài chính doanh nghiệp. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để cải thiện quy trình quản lý thuế tại Việt Nam.

4.1. Cải Thiện Chính Sách Thuế

Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để đề xuất cải thiện chính sách thuế, giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc tuân thủ và giảm thiểu hành vi điều chỉnh thu nhập không hợp pháp.

4.2. Tăng Cường Độ Tin Cậy Của Báo Cáo Tài Chính

Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu sẽ giúp tăng cường độ tin cậy của báo cáo tài chính, từ đó nâng cao niềm tin của nhà đầu tư và các bên liên quan vào doanh nghiệp.

V. Kết Luận Về Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Điều Chỉnh Thu Nhập

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh thu nhập nhằm giảm thuế doanh nghiệp tại Việt Nam. Việc hiểu rõ các nhân tố này sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chiến lược tài chính và tuân thủ quy định pháp luật.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo về hành vi điều chỉnh thu nhập và chính sách thuế tại Việt Nam. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chính sách thuế mới.

5.2. Khuyến Nghị Chính Sách

Đề xuất các khuyến nghị chính sách nhằm cải thiện quy trình quản lý thuế và giảm thiểu hành vi điều chỉnh thu nhập không hợp pháp sẽ là một phần quan trọng trong nghiên cứu tiếp theo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam tính đến ngày 30/06/2013 đã ghi nhận 691 công ty niêm yết với tổng giá trị vốn hóa đạt 8.947.593 tỷ đồng. Sự phát triển mạnh mẽ của thị trường đi kèm với nhu cầu minh bạch thông tin tài chính ngày càng cao. Tuy nhiên, tình trạng các doanh nghiệp sử dụng các thủ thuật kế toán dồn tích để thực hiện hành vi điều chỉnh thu nhập nhằm giảm nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp đang diễn ra phổ biến. Thực tế công tác thanh tra và kiểm tra thuế cho thấy nhiều doanh nghiệp niêm yết tìm cách tối thiểu hóa chi phí thuế thông qua việc bóp méo lợi nhuận kế toán, gây thất thu ngân sách nhà nước và suy giảm niềm tin của các nhà đầu tư.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là nhận diện và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các nhân tố quản trị, chính sách thuế, đặc điểm doanh nghiệp và chính sách kế toán đến hành vi điều chỉnh thu nhập làm giảm thuế thu nhập doanh nghiệp. Nghiên cứu khảo sát 211 doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội trong giai đoạn 2009 - 2012. Mẫu nghiên cứu chiếm 31% tổng số lượng doanh nghiệp niêm yết và đại diện cho 58% tổng vốn điều lệ toàn thị trường, tương đương 206.795 tỷ đồng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để cơ quan quản lý thuế hoàn thiện bộ tiêu chí phân tích rủi ro, dự kiến giúp nâng cao hiệu quả thanh tra từ 15% đến 20% và hạn chế thất thoát nguồn thu ngân sách quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết kinh tế và tài chính kinh điển: Lý thuyết kế toán thực chứng của Watts và Zimmerman (1986, 1990) và Lý thuyết đại diện của Jensen và Meckling (1976). Lý thuyết kế toán thực chứng giải thích động cơ của nhà quản trị trong việc linh hoạt lựa chọn các chính sách kế toán dồn tích nhằm tối ưu hóa lợi ích kinh tế cá nhân và giảm thiểu chi phí thuế. Trong khi đó, lý thuyết đại diện làm sáng tỏ xung đột lợi ích giữa cổ đông, ban giám đốc và cơ quan quản lý nhà nước khi giám đốc điều hành có xu hướng làm đẹp báo cáo tài chính để đạt chỉ tiêu lợi nhuận hoặc tối đa hóa cổ tức.

Theo phân loại của Ronen và Yaari (2008), hành vi điều chỉnh thu nhập được chia thành 3 nhóm: điều chỉnh trắng mang tính báo hiệu thông tin, điều chỉnh xám khai thác khoảng trống pháp lý và điều chỉnh đen mang tính chất gian lận nhằm bóp méo số liệu. Luận văn tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi: cơ sở kế toán dồn tích, khoản dồn tích tự định, chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại theo chuẩn mực kế toán VAS 17 và IAS 12, cùng hành vi điều chỉnh thu nhập làm giảm số thuế phải nộp. Mô hình nghiên cứu tổng quát xem xét mối quan hệ giữa biến phụ thuộc nhị phân đại diện cho hành vi trốn, giảm thuế với hệ thống các biến độc lập thuộc 4 nhóm nhân tố chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng thực chứng kết hợp thu thập dữ liệu thứ cấp từ 2 nguồn chính thống: báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên công bố tại HOSE và HNX, cùng hệ thống biên bản, quyết định truy thu qua các đợt thanh tra thuế trong giai đoạn 2009 - 2012 và dữ liệu cập nhật đến tháng 09/2013. Mẫu nghiên cứu gồm 211 công ty niêm yết bao phủ toàn bộ 18 ngành nghề kinh tế, trong đó sàn HOSE có 160 công ty với tổng vốn điều lệ 187.019 tỷ đồng và sàn HNX có 51 công ty với tổng vốn điều lệ 19.775 tỷ đồng. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng dựa trên tính sẵn có và chuẩn xác của hồ sơ thanh tra thuế.

Tác giả ứng dụng mô hình DeAngelo (1986) để đo lường các khoản dồn tích tự định theo từng năm, sau đó kết hợp với kết quả truy thu thuế thực tế để xác định biến phụ thuộc nhị phân: nhận giá trị 1 nếu doanh nghiệp có điều chỉnh dồn tích và bị truy thu thuế, nhận giá trị 0 cho các trường hợp còn lại. Mô hình hồi quy Logistic được xử lý trên phần mềm STATA phiên bản 11.1 thông qua kiểm định Wald. Phương pháp hồi quy nhị phân này được lựa chọn vì tính ưu việt vượt trội trong việc lượng hóa xác suất xảy ra biến cố và đánh giá chính xác tác động của 10 biến độc lập lên quyết định điều chỉnh thuế của doanh nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích hồi quy từ dữ liệu 211 doanh nghiệp niêm yết đã chỉ ra 4 phát hiện thực nghiệm quan trọng:

• Thứ nhất, nhóm chính sách kế toán có tác động mạnh nhất đến hành vi điều chỉnh thu nhập giảm thuế. Các doanh nghiệp trích lập từ 3 đến 4 khoản dự phòng (giảm giá hàng tồn kho, nợ phải thu khó đòi, giảm giá đầu tư) có xác suất bị truy thu thuế cao hơn 42% so với nhóm không trích lập hoặc chỉ trích lập 1 khoản dự phòng.
• Thứ hai, việc ghi nhận chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại thể hiện tương quan thuận có ý nghĩa thống kê ở mức 5% với hành vi điều chỉnh giảm thuế. Doanh nghiệp có phát sinh thuế hoãn lại có khả năng bị truy thu thuế sau thanh tra cao hơn 31% so với các doanh nghiệp thông thường.
• Thứ ba, quy mô doanh nghiệp và kết quả kinh doanh tác động rõ nét đến động cơ điều chỉnh lợi nhuận. Các công ty có vốn điều lệ trên 1.000 tỷ đồng có xác suất can thiệp số liệu thuế cao gấp 1,8 lần so với nhóm doanh nghiệp quy mô vốn dưới 200 tỷ đồng, nhằm giảm thiểu số thuế tuyệt đối phải nộp.
• Thứ tư, nhân tố người điều hành đóng vai trò thúc đẩy đáng kể; khi tỷ lệ sở hữu cổ phần của Tổng giám đốc vượt mức 5%, xác suất doanh nghiệp thực hiện điều chỉnh dồn tích để tối đa hóa lợi nhuận sau thuế và cổ tức tăng thêm 28%.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phản ánh chân thực thực trạng quản trị tài chính tại các doanh nghiệp Việt Nam. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ sự khác biệt mang tính kỹ thuật giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS 14, VAS 17) và các quy định pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp. Doanh nghiệp đã lợi dụng các ước tính kế toán như trích lập dự phòng và phân bổ doanh thu chưa thực hiện để trì hoãn nghĩa vụ nộp thuế.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu quốc tế của Phillips, Pincus và Rego (2003) tại Hoa Kỳ, Holland và Jackson (2003) tại Anh khi khẳng định chi phí thuế hoãn lại là thước đo nhạy bén phát hiện hành vi điều chỉnh thu nhập. Đồng thời, phát hiện này cũng củng cố nghiên cứu của Tang và Firth (2011), chứng minh sự chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập tính thuế giải thích 7,4% các khoản điều chỉnh bất thường. Dữ liệu thực nghiệm có thể được mô hình hóa qua ma trận phân tán rủi ro và các biểu đồ hồi quy Logistic, tạo thành công cụ trực quan giúp cơ quan quản lý nhận diện nhanh các điểm nóng sai lệch số liệu kế toán.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản trị thuế và ngăn ngừa thất thu ngân sách, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Tích hợp 4 chỉ tiêu trọng yếu gồm số lượng khoản dự phòng, phát sinh chi phí thuế hoãn lại, doanh thu nhận trước và biến động nhân sự cấp cao vào ứng dụng phân tích rủi ro TPR của Tổng cục Thuế, hoàn thành triển khai thử nghiệm trong quý 1 năm 2015.
• Chuẩn hóa quy trình thanh tra chuyên sâu đối với 100% doanh nghiệp niêm yết có vốn điều lệ từ 500 tỷ đồng trở lên hoặc ghi nhận từ 2 khoản trích lập dự phòng bất thường, hướng tới mục tiêu kéo giảm 25% tỷ lệ thất thu thuế trong giai đoạn 2015 - 2017.
• Tổ chức 10 khóa tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu về phân tích báo cáo tài chính và kỹ thuật bóc tách dồn tích cho 500 cán bộ thanh tra nòng cốt tại các Cục Thuế địa phương trong vòng 12 tháng.
• Thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu điện tử liên ngành định kỳ hàng quý giữa Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Tổng cục Thuế nhằm giám sát chặt chẽ các đợt phát hành cổ phiếu và giao dịch nội bộ của lãnh đạo doanh nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý thuế và cán bộ thanh tra: Vận dụng mô hình định lượng và 5 tiêu chí cảnh báo sớm để sàng lọc hồ sơ rủi ro, tối ưu hóa kế hoạch thanh kiểm tra hàng năm mà không gây phiền hà cho doanh nghiệp tuân thủ tốt.
• Giám đốc tài chính và Kế toán trưởng: Tham khảo để nhận diện ranh giới pháp lý giữa tối ưu hóa chi phí thuế hợp pháp và hành vi điều chỉnh dồn tích sai phạm, từ đó hạn chế tối đa rủi ro bị truy thu, phạt vi phạm hành chính.
• Kiểm toán viên và chuyên viên phân tích tài chính: Ứng dụng mô hình bóc tách dồn tích để đánh giá chất lượng lợi nhuận thực tế của 100% doanh nghiệp niêm yết trước khi đưa ra khuyến nghị đầu tư hoặc ý kiến kiểm toán.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu thực chứng kinh tế lượng ứng dụng trong lĩnh vực Tài chính - Ngân hàng và Kế toán - Kiểm toán.

Câu hỏi thường gặp

Điều chỉnh thu nhập có đồng nghĩa với hành vi trốn thuế bất hợp pháp không?
Điều chỉnh thu nhập là việc nhà quản trị vận dụng các ước tính và chính sách kế toán để can thiệp vào lợi nhuận. Hành vi này có thể nằm trong giới hạn chuẩn mực kế toán nhưng khi bị lạm dụng để cố tình làm sai lệch thu nhập tính thuế dẫn đến truy thu, hành vi đó trở thành vi phạm pháp luật thuế.

Vì sao chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại là dấu hiệu cảnh báo rủi ro quan trọng?
Chi phí thuế hoãn lại phản ánh các khoản chênh lệch tạm thời giữa doanh thu, chi phí theo kế toán và theo luật thuế. Khoảng chênh lệch này bất thường từ 10% đến 15% là chỉ báo rõ ràng cho thấy doanh nghiệp đang dịch chuyển thời điểm ghi nhận lợi nhuận nhằm giảm thuế hiện hành.

Mô hình DeAngelo (1986) được ứng dụng như thế nào trong đề tài này?
Mô hình DeAngelo đo lường các khoản dồn tích tự định bằng cách lấy chênh lệch tổng dồn tích giữa năm quan sát và năm trước liền kề. Sự biến thiên khác 0 của chỉ số này đại diện cho sự can thiệp có chủ ý của nhà quản lý vào các dòng tiền kế toán.

Tỷ lệ sở hữu cổ phần của Giám đốc điều hành ảnh hưởng thế nào đến việc nộp thuế?
Khi Giám đốc điều hành nắm giữ từ 5% cổ phần trở lên, áp lực gia tăng lợi nhuận sau thuế để hưởng cổ tức và duy trì thị giá cổ phiếu tăng cao. Điều này thúc đẩy ban điều hành lựa chọn các chính sách giảm chi phí thuế phải nộp, làm tăng xác suất sai phạm thêm 28%.

Ngành thuế có thể ứng dụng kết quả này vào hệ thống công nghệ thông tin ra sao?
Ngành thuế có thể số hóa 10 biến quan sát thành các trọng số tự động trong phần mềm quản lý rủi ro TPR. Hệ thống sẽ tự động quét báo cáo tài chính hàng năm và chấm điểm rủi ro với độ chính xác dự báo đạt trên 80% để khoanh vùng đối tượng thanh tra.

Kết luận

• Luận văn đã lượng hóa thành công tác động của 10 nhân tố kế toán, quản trị và chính sách đến hành vi điều chỉnh thu nhập giảm thuế tại 211 doanh nghiệp niêm yết.
• Chứng minh rõ nét vai trò cảnh báo rủi ro vượt trội của các khoản trích lập dự phòng và chi phí thuế hoãn lại so với các chỉ tiêu kế toán truyền thống.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động từ áp lực sở hữu cổ phần của ban điều hành và quy mô vốn doanh nghiệp đến việc tuân thủ pháp luật thuế.
• Đề xuất hoàn thiện bộ tiêu chí phân tích rủi ro TPR và quy trình thanh tra chuyên sâu cho cơ quan thuế trong giai đoạn 2015 - 2020.
• Khuyến nghị xây dựng hệ thống giám sát dữ liệu liên ngành định kỳ giữa cơ quan thuế và 2 sàn giao dịch chứng khoán.

Đóng góp lớn nhất của nghiên cứu là cầu nối thực chứng giữa lý thuyết kế toán dồn tích và thực tiễn quản lý thuế tại Việt Nam. Quý độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách có thể tham khảo chi tiết phương pháp luận, ma trận số liệu và kết quả kiểm định mô hình trong toàn văn luận văn thạc sĩ chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng của tác giả Trần Thị Tuyết Hoa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu Chương 2: Điều chỉnh thu nhập và các nhân tố ảnh hưởng đến điều chỉnh thu nhập nhằm giảm thuế TNDN phải nộp Chương 3: Kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến điều chỉnh thu nhập nhằm giảm thuế TNDN phải nộp Chương 4: Kết luận và các khuyến nghị chính sách LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 CHƯƠNG 2: ĐIỀU CHỈNH THU NHẬP VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐIỀU CHỈNH THU NHẬP NHẰM GIẢM THUẾ TNDN PHẢI NỘP 2.1 Điều chỉnh thu nhập 2.1 Khái niệm Để hiểu rõ về khái niệm điều chỉnh thu nhập, trước hết chúng ta tìm hiểu về cơ sở ghi nhận các bút toán trong kế toán. Trong kế toán hiện tồn tại hai cơ sở ghi nhận các bút toán kế toán bao gồm: - Cơ sở dồn tích (Accrual basis): theo cơ sở này thì các bút toán kế toán được ghi nhận khi thời điểm phát sinh không kể đã thực thu, chi bằng tiền hay không. Ví dụ; ngày 15/12/2013 phát sinh một khoản doanh thu nhưng khách hàng chưa trả tiền và khoản tiền thực nhận từ khách hàng này sẽ tiến hành vào ngày 15/01/2014. Theo cơ sở dồn tích thì khoản doanh thu này vẫn được ghi nhận trên báo cáo tài chính năm 2013.

- Cơ sở tiền (Cash basis): theo cơ sở này thì các bút toán kế toán chỉ được ghi nhận khi đã thực thu, chi bằng tiền. Ví dụ: theo ví dụ trên thì khoản doanh thu chỉ được ghi nhận khi thực thu bằng tiền nên khoản doanh thu này không được ghi nhận trên báo cáo tài chính năm 2013 mà được ghi nhận trên báo cáo tài chính năm 2014. Đối với các doanh nghiệp, việc ghi nhận các giao dịch kế toán đều dựa trên cơ sở dồn tích và do đó sẽ dẫn đến lợi nhuận bằng tiền (dòng tiền từ hoạt động kinh doanh) và lợi nhuận ghi nhận trên cơ sở dồn tích sẽ có sự khác biệt. Sự khác biệt này chính là được tạo ra bởi các khoản dồn tích (Ví dụ: doanh thu nhận trước, khấu hao, dự phòng, trích trước …).

Do đó, phương trình kế toán sau được thiết lập: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 Lợi nhuận sau thuế - Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh = Các khoản dồn tích Từ đó suy ra: Lợi nhuận sau thuế = Các khoản dồn tích + Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh Như vậy, việc ghi nhận các bút toán kế toán trên cơ sở dồn tích sẽ tạo điều kiện cho các nhà quản lý của doanh nghiệp điều chỉnh tăng, giảm lợi nhuận sau thuế tùy theo mục tiêu công bố thông tin của mình bằng cách sử dụng các khoản dồn tích. Từ phân tích trên cho thấy, khái niệm điều chỉnh thu nhập là hành vi của nhà quản lý sử dụng việc ghi nhận trên cơ sở dồn tích thông qua một số tài khoản để làm thay đổi lợi nhuận sau thuế theo các mục tiêu công bố thông tin của họ. Tuy nhiên, hiện tại cũng có nhiều khái niệm khác nhau về điều chỉnh thu nhập được sử dụng trong nghiên cứu, theo tổng hợp của Ronen và Yaari (2008, p. 25-28) có ba nhóm khái niệm về điều chỉnh thu nhập được phân chia như sau: - Nhóm 1: Điều chỉnh thu nhập là việc các nhà quản lý dựa trên lợi thế về quyền lực để lựa chọn các chính sách kế toán một cách linh hoạt để thông báo tín hiệu cá nhân của họ về dòng tiền của doanh nghiệp trong tương lai.

Các tác giả ủng hộ và sử dụng khái niệm này bao gồm: Ronen và Sadan (1981), Demski, Patell, và Wolfson (1984), Suh (1990), Demski (1998), Beneish (2001), Sankar và Subramanyam (2001). Khái niệm sử dụng trong nhóm này được xem là có lợi và làm gia tăng chất lượng báo cáo tài chính, do đó còn được phân loại là điều chỉnh thu nhập trắng (White Earnings Management). Theo đó, nhà quản lý sử dụng các thông tin và sự hiểu biết về kinh doanh của doanh nghiệp để công bố nhiều thông tin và chất lượng thông tin tốt hơn đến người sử dụng. Beneish LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 (2011) khi đề cập đến khía cạnh về ích lợi thông tin của việc điều chỉnh thu nhập cũng cho rằng chủ ý của nhà quản lý là phương tiện để giúp các các nhà đầu tư khám phá ra các mong đợi của họ về các dòng tiền mà doanh nghiệp sẽ mang lại ở tương lai.

Một ví dụ về lợi ích của việc điều chỉnh thu nhập được Ronen và Yaari (2008) minh họa là việc một doanh nghiệp có thể điều chỉnh thu nhập để cho phép các nhà đầu tư phân biệt các thu nhập cố định và các thu nhập bất thường khi so sánh các giai đoạn kinh doanh với nhau. - Nhóm 2: Điều chỉnh thu nhập là việc lựa chọn các chính sách kế toán nhằm mục tiêu cơ hội hoặc hướng đến hiệu quả kinh tế. Các tác giả ủng hộ và sử dụng khái niệm này bao gồm: Fields, Lys, và Vincent (2001), Scott (2003). Ngoài ra, các tác giả Watts and Zimmerman (1990) cũng đưa ra khái niệm điều chỉnh thu nhập thuộc nhóm này như sau “Điều chỉnh thu nhập phát sinh khi nhà quản lý thực hiện việc định đoạt của họ đối với các số liệu kế toán trong hoặc ngoài các giới hạn cho phép.

Những sự định đoạt của nhà quản lý có thể làm gia tăng giá trị của doanh nghiệp hoặc vì vụ lợi của họ”. Khái niệm về điều chỉnh thu nhập thuộc nhóm này được phân loại là điều chỉnh thu nhập xám (Grey Earnings Management). - Nhóm 3: Điều chỉnh thu nhập là hành vi sử dụng các thủ thuật để làm sai lệch hoặc giảm sự minh bạch của các báo cáo tài chính. Các tác giả ủng hộ và sử dụng khái niệm này bao gồm: Schipper (1989), Levitt (1998), Tzur và Yaari (1999), Chtourou, Bédard, và Courteau (2001), Miller và Bahnson (2002).

Ngoài ra, các tác giả Healy và Wahlen (1999), cũng đưa ra khái LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 niệm điều chỉnh thu nhập thuộc nhóm này như sau “Điều chỉnh thu nhập phát sinh khi các nhà quản lý sử dụng điều chỉnh báo cáo tài chính và thiết kế các giao dịch kế toán để thay đổi các thông tin tài chính nhằm tạo nên sự hiểu biết sai lệch về kết quả kinh tế của doanh nghiệp hoặc tạo ra các vị lợi cá nhân dựa trên các báo cáo về tài chính”. Khái niệm về điều chỉnh thu nhập thuộc nhóm này được phân loại là điều chỉnh thu nhập đen (Black Earnings Management). Thông qua việc tổng hợp các khái niệm về điều chỉnh thu nhập trước đây, Ronen và Yaari (2008) cũng trình bày một khái niệm tổng quát bao gồm tất cả các khía cạnh của điều chỉnh thu nhập như sau: “Điều chỉnh thu nhập là một tập hợp các quyết định quản lý dẫn đến việc không báo cáo hiện trạng trong ngắn hạn, tối đa hóa giá trị thu nhập theo dự tính của nhà quản lý. Điều chỉnh thu nhập có thể: Có lợi, Có hại hoặc Trung tính.

Nếu có lợi là tín hiệu cho thấy giá trị ở dài hạn, có hại thì che dấu giá trị ngắn, dài hạn và trung tính sẽ phát hiện kết quả thực hiện đúng trong ngắn hạn.” Tóm lại, từ các khái niệm về điều chỉnh thu nhập đã trình bày ở trên chúng ta có thể thấy được những đặc điểm chung trong các khái niệm về điều chỉnh thu nhập như sau: - Là hành vi phụ thuộc vào quyết định có chủ ý của nhà quản lý. - Là sự can thiệp của nhà quản lý làm thay đổi các thông tin trên báo cáo tài chính. - Là sự công bố thông tin liên quan đến các thời điểm trình bày báo cáo.2 Cách phương pháp đo lường, dự đoán điều chỉnh thu nhập Cũng theo của Ronen và Yaari (2008), có ba phương pháp tiếp cận để đo lường và dự đoán điều chỉnh thu nhập, phương pháp thứ nhất nghiên cứu về tổng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 17 các khoản dồn tích và sử dụng mô hình hồi quy để tính toán và dự đoán các khoản điều chỉnh đã dự tính hoặc bất thường. Cũng theo phương pháp này việc tiếp cận có thể tập trung vào các khoản dồn tích đặc thù như dự phòng phải thu khó đòi…, hoặc tập trung vào các khoản dồn tích ở một số lĩnh vực đặc biệt như dự phòng bồi hoàn trong lĩnh vực bảo hiểm.

Phương pháp tiếp cận thứ hai thông qua việc phân bổ chi phí hoặc dịch chuyển thời gian của các khoản chi phí. Phương pháp tiếp cận thứ ba tập trung vào việc công bố thông tin, thông qua các gián đoạn trong phân phối các khoản thu nhập. Chi tiết về ba phương pháp đo lường điều chỉnh thu nhập này như sau: 2.1 Dựa trên các khoản dồn tích Trong phương pháp này, mô hình Jones (1991) được sử dụng phổ biến, mô hình này được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu của Healy (1985) và DeAngelo (1986). Mô hình này cho rằng các khoản dồn tích là kết quả của việc nhà quản lý thực hiện các chủ định của mình và thay đổi các điều kiện kinh tế của doanh nghiệp.

Mô hình này xác định tổng các khoản dồn tích theo thay đổi trong doanh thu và mức tổng của tài sản cố định. Mô hình được đề cập đến như sau: TAit/Ait–1 = αi[1/Ait–1] + β1i[ΔREVit/Ait–1] +β2i[PPEit/Ait–1] + εit Trong đó: TA = Tổng các khoản dồn tích; A = Tổng tài sản; REV = Doanh thu; PPE = Tổng tài sản cố định; Marquardt và Wiedman (2004) nghiên cứu các khoản dồn tích đặc thù trong các trường hợp cụ thể như phát hành chứng khoán, mua lại cổ phần để giữ quyền quản lý. Một trong các nghiên cứu thuộc dạng này do Dhaliwal và các tác giả LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 18 (2004); Kevin Holland và Richard H G Jackson (2003)…nghiên cứu về chi phí thuế TNDN hoặc Moehrle (2002) nghiên cứu về chi phí tái cấu trúc.2 Dựa trên phân bổ hoặc dịch chuyển thời gian các khoản chi phí Các công ty có thể điều chỉnh thu nhập bằng các phân bổ chi phí cho các hoạt động làm gia tăng giá trị và được mong đợi bởi công chúng, hoặc bằng cách chuyển dịch chi phí thành các khoản sau thuế hoặc dịch chuyển chi phí, doanh thu giữa các chi nhánh, công ty con với nhau mà các chi nhánh, công ty con này nằm ở các vùng địa lý khác nhau, các quốc gia có mức thuế suất khác nhau hay chính sách kế toán khác nhau với mục tiêu làm tăng, giảm thu nhập tùy theo chiến lược công bố thông tin, tối ưu chi phí thuế… Hầu hết các báo cáo kết quả kinh doanh đều trình bày rõ ràng các khoản thu nhập từ kinh doanh và các khoản thu nhập khác.