CÁC HỘI CHỨNG BỆNH YHCT ThS. Nguyễn Ngọc Đoan Thùy BỆNH HỌC LỤC KINH KHÁI NIỆM • Lục kinh bao gồm 3 kinh âm và 3 kinh dương tương ứng với 6 hội chứng bệnh YHCT. • Các kinh dương và kinh âm của lục kinh đại diện cho diễn tiến và các giai đoạn của bệnh ngoại cảm: • Bệnh ở 3 kinh dương là giai đoạn tà khí thịnh, chính khí chưa suy; biểu hiện bệnh ở biểu, phủ; triệu chứng chủ yếu là thực chứng, nhiệt chứng. • Bệnh ở 3 kinh âm là giai đoạn chính khí đã suy yếu; biểu hiện bệnh ở lý, tạng; triệu chứng chủ yếu là hư chứng, hàn chứng QUY LUẬT TRUYỀN BIẾN • Chính mạnh hơn tà, tà khí chỉ có thể truyền biến ở 3 kinh dương.
Chính yếu hơn tà, tà khí có thể truyền vào 3 kinh âm. • Các kiểu truyền biến: Tuần kinh, trực trúng, lý chứng chuyển ra biểu chứng, tính bệnh, hợp bệnh QUY LUẬT TRUYỀN BIẾN • Tuần kinh: truyền từ kinh này qua kinh khác theo diễn tiến từ nhẹ tới nặng. • Trực trúng: tà vào thẳng kinh âm mà không qua kinh dương. • Lý chứng chuyển ra biểu chứng: 3 kinh âm ra 3 kinh dương, bệnh diễn biến tốt.
• Tính bệnh: triệu chứng 1 kinh chưa hết hoàn toàn thì lại xuất hiện triệu chứng của một kinh khác. • Hợp bệnh: 2-3 kinh bị tà khí xâm phạm cùng 1 lúc mà ko do truyền biến. Thiếu dương bán biểu bán lý Thái dương BIỂU biểu chứng Dương minh chứng Thiếu âm chứng Thái âm LÝ chứng Truyền kinh Quyết âm chứng Biểu lý tương truyền BỆNH HỌC VỆ KHÍ DINH HUYẾT KHÁI NIỆM • Vệ khí dinh huyết là 4 mức độ từ nông tới sâu của cơ thể. • Vệ phận là phần bên ngoài, Nhiệt nhập Vệ phận là thời gian đầu của Ôn bệnh, có biểu hiện ngoại phong ở bên ngoài cơ thể • Khí phận là phần bên trong cơ thể, là phần nông nhất trong những phần sâu nên bệnh tại Khí phận ít đe dọa đến tính mạng.
• Dinh phận là phần sâu hơn Khí phận, Nhiệt nhập Dinh phận đã bắt đầu tổn thương phần âm của cơ thể • Huyết phận là phần sâu nhất, có các biểu hiện đặc trưng như sau: triều nhiệt, âm hư, nhiệt bức huyết, nhiệt ảnh hưởng thần minh, nhiệt cực sinh phong. QUY LUẬT TRUYỀN BIẾN • Bệnh khởi phát do ngoại cảm thời khí và lệ khí xâm nhập vào cơ thể theo mùa và chuyển biến theo quy luật • Ngoại cảm thời khí: ngoại tà khởi phát theo mùa có tính ôn nhiệt như Phong, Thử, Thấp, Táo. • Lệ khí: là loại khí hậu độc địa, do sự phối hợp giữa ngoại cảm thời khí và tử khí xảy ra trong chiến tranh và thiên tai. • Tân cảm: khi cảm phải ngoại tà phát bệnh ngay.
• Phục tà: cảm phải ngoại tà không phát bệnh ngay mà ẩn nấp bên trong. Khi chính khí suy kém hay cảm phải ngoại tà mới sẽ gây bệnh. Biểu lý đồng bệnh Nhiệt Vệ Khí Dinh Huyết Vệ Khí Phục tà Dinh Huyết BỆNH HỌC TAM TIÊU KHÁI NIỆM • Tam tiêu thể hiện mức độ nặng nhẹ và vị trí của bệnh, đồng thời khái quát cho quá trình phát triển bệnh tật. • Thượng tiêu: ở phần nông, bệnh thường nhẹ, gồm Thủ thái âm phế và Thủ quyết âm tâm bào.
• Trung tiêu: gồm Túc dương minh Vị và Túc thái âm tỳ. • Hạ tiêu: bệnh giai đoạn rất phức tạp và nghiêm trọng, bao gồm Túc thiếu âm Thận và Túc quyết âm can. • Lục kinh biện chứng, Vệ khí dinh huyết biện chứng và Tam tiêu bệnh chứng đều là phương pháp quy nạp các loại hội chứng bệnh. Mục đích để biện chứng các bệnh ngoại cảm.
• Trên lâm sàng cần kết hợp 3 phương pháp để đưa ra được chẩn đoán và điều trị thích hợp. BỆNH HỌC LỤC DÂM PHONG • Đặc tính của Phong • Dương tà, nhẹ, phát tán, hướng lên trên. • Hay di chuyển, biến hóa, chủ về động. • Chủ khí mùa xuân.
• Tà khí khác thường dựa vào Phong để xâm nhập cơ thể. • Có nội Phong và ngoại Phong • Triệu chứng chung: hay gây bệnh phần trên, miệng rung giật, miệng méo, mắt xếch, co giật, co cứng, liệt, ngứa, sợ gió… HÀN • Đặc tính chung: • Âm tà, dễ tổn thương dương khí, tính lạnh và ngưng kết. • Hàn chủ về mùa đông. • Hàn là thủy khí, thông với Thận.
• Có ngoại Hàn và nội Hàn • Triệu chứng chung: cảm mạo, đại tiện lỏng, bụng lạnh đầy, đau, tay chân lạnh, thường gây đau do khí huyết ứ trệ, co cứng cơ, co rút cơ… THỬ • Đặc tính chung: • Dương tà, tổn thương phần âm. • Gây bệnh vào cuối hạ đầu thu. • Tính đi lên, hướng ra ngoài, dễ gây bệnh phần trên cơ thể. • Xu hướng chuyển vào lý rất nhanh, gây biểu hiện lý nhiệt • Thử hay phối hợp với Thấp mà gây bệnh • Không có nội Thử THỬ • Triệu chứng chung: sốt, đổ mồ hôi, đau đầu, cảm giác nặng nề, khó chịu thượng vị, bứt rứt, khát nước, lưỡi đỏ, rêu trắng nhớt, mạch nhu sác.
Thử tà nội nhiễu tâm thần gây bệnh có biểu hiện mê sảng hoặc bất tỉnh. THẤP • Đặc tính chung: • Là âm tà, dễ tổn thương dương khí • Liên quan đến thời tiết ẩm và điều kiện sống ẩm ướt. • Thấp có tính dính trệ, nhớt, nặng nề, đưa xuống dưới. • Ngoại thấp có xu hướng gây bệnh phần dưới cơ thể.
THẤP • Triệu chứng chính: toàn thân nặng nề hoặc đầu nặng, không muốn ăn, tức ngực hoặc đầy bụng, tiêu lỏng, miệng dính, tiểu khó, tiểu buốt, nước tiểu đục, đới hạ trắng, dính, rêu lưỡi nhớt, mạch hoạt hoặc nhu… TÁO • Đặc tính chung • Là dương tà, có khuynh hướng gây tổn thương âm huyết • Táo tà chủ mùa thu, có mối tương quan với tạng Phế. • Táo tà thường xuất hiện trong thời tiết rất khô. • Triệu chứng chính: họng khô, môi khô, miệng khô, lưỡi khô, táo bón, nước tiểu ít… HỎA • Đặc tính chung: là dương tà, triệu chứng bệnh thường ở vùng đầu vì tính của Hỏa là bốc lên mạnh. • Triệu chứng chung: cảm giác nóng, khát, bứt rứt, sốt cao, ghét nóng, đổ mồ hôi, lưỡi đỏ rêu vàng, mạch hồng sác… HỘI CHỨNG BỆNH VỀ KHÍ TỔNG QUAN • Gồm 2 dạng: khí tụ (tạo nên cấu trúc và nuôi dưỡng), khí tán (dòng chảy trong cơ thể).
• Nguồn gốc của khí: Thận, Tỳ Vị, Phế. • Chức năng của khí: Ôn ấm, bảo vệ, thúc đẩy, cố nhiếp, khí hóa. • Khí trong cơ thể di chuyển theo 4 hướng: thăng, giáng, xuất, nhập. TỔNG QUAN • Phế khí: thăng, giáng • Can khí: di chuyển theo mọi hướng.
• Thận khí: giáng, thăng. • Tỳ khí: thăng • Vị khí: giáng • Tâm khí: giáng • Tiểu trường, Đại trường, Bàng quang: giáng TỔNG QUAN • Trong kinh lạc: • Âm thăng dương giáng • Xuất – Nhập: Thái âm – Quyết âm – Thiếu âm; Dương minh – Thiếu dương – Thái dương. KHÍ HƯ • Khí hư do cơ năng hoạt động của cơ thể và nội tạng bị suy thoái hay gặp ở người có bệnh mạn tính, người già yếu hoặc ở thời kỳ phục hồi sau khi mắc bệnh nặng. • Do làm việc quá sức hoặc chế độ ăn không điều độ.
• Biểu hiện lâm sàng: Hơi thở ngắn, mệt mỏi không có sức, tự hãn, ăn uống giảm sút, lưỡi nhạt , mạch vô lực… • Kết hợp với biện chứng tạng phủ để xác định Khí hư tại tạng phủ nào. KHÍ HƯ • Hội chứng khí hư: khó thở, âm thanh nhỏ yếu, mệt mỏi, ăn kém, đại tiện lỏng nát, sợ lạnh, dễ bị cảm lạnh, đa niệu, di tinh, tiểu đêm, tiểu không tự chủ, tiểu nhiều lần, dòng nước tiểu yếu, tâm quý, trầm cảm…. • Phế khí hư: khó thở, âm thanh nhỏ yếu, mệt mỏi, sợ lạnh, dễ bị cảm lạnh… • Tâm khí hư: khó thở khi gắng sức, tâm quý, trầm cảm… • Tỳ khí hư: ăn kém, đại tiện lỏng nát, mệt mỏi… • Thận khí hư: đa niệu, tiểu đêm, tiểu không tự chủ, tiểu nhiều lần, dòng nước tiểu yếu, di tinh… KHÍ HÃM • Hậu quả của khí hư nặng và kéo dài. • Triệu chứng sa cơ quan là đặc trưng của khí hãm.
• Lâm sàng bao gồm hội chứng khí hư và triệu chứng sa cơ quan (dạ dày, tử cung, âm đạo, ruột, hậu môn, bàng quang). KHÍ TRỆ • Khí trệ do cơ năng hoạt động của cơ thể hay một bộ phận của cơ thể bị trở ngại, thường do nguyên nhân tinh thần bị sang chấn, ăn uống không điều độ, làm việc quá sức, ít vận động. • Biểu hiện lâm sàng: Đầy trướng và đau, khí trệ ở ngực sườn gây đau ngực sườn, ở thượng vị gây đau vùng thượng vị (vị quản thống), ở ruột gây đau bụng (phúc thống). Đặc tính cơn đau do khí trệ là kèm thêm đầy chướng, trướng nặng hơn đau, đau lúc nhiều lúc ít, vị trí không nhất định, ợ hơi trung tiện thì giảm đau.
KHÍ TRỆ • Khí trệ tạng phủ: LS thường gặp hội chứng Can khí uất (trầm uất, thở dài, dễ nóng giận, ngực sườn căng đau, mai hạch khí, phụ nữ KN không đều, chậm kinh, bế kinh… • Khí trệ kinh lạc: • Do ngoại tà, sau chấn thương, huyết hư cục bộ, căng cơ lặp đi lặp lại. • Nơi khí trệ lại cảm thấy cứng, nơi khí không đến cảm thấy yếu. KHÍ NGHỊCH • Khí nghịch thường gặp ở Tỳ, Vị, Phế. • Do căng thẳng cảm xúc, ăn uống không điều độ, làm việc quá sức và ít vận động.
Khí nghịch Phế Tỳ Vị Tâm Can Thận Khó thở Tiêu chảy, Buồn nôn Mất ngủ, Nôn, buồn Đau đầu, Tiểu nóng Hen hoặc ho sa cơ hoặc nôn, bồn chồn, nôn, nấc hoa mắt, quan nắc cụt, ợ kích thích cụt, tiêu kích thích hơi tâm thần chảy, tiêu lỏng HỘI CHỨNG BỆNH VỀ HUYẾT TỔNG QUAN • Huyết được tạo ra bởi sự kết hợp của khí hậu thiên từ Tỳ Vị và khí tiên thiên của Thận => Dưỡng huyết cần bổ Tỳ Thận. • Huyết giúp nuôi dưỡng cơ thể và làm nhuận ẩm các cơ quan, tạng phủ. • Bên cạnh đó, Huyết còn cung cấp vật chất nền tảng cho Thần và ôm giữ Hồn => Huyết hư, Thần và Hồn mất chỗ cư ngụ làm khó vào giấc hoặc ngủ gà mơ nhiều. • Có 4 hội chứng bệnh của Huyết: Huyết hư, Huyết ứ, Huyết nhiệt, Xuất huyết HUYẾT HƯ • Huyết hư do mất máu quá nhiều, ăn uống không điều độ, bệnh nội thương.
• Biểu hiện lâm sàng: sắc mặt xanh hoặc hơi vàng, môi trắng nhạt, hoa mắt, chóng mặt, trống ngực, mất ngủ, tay chân tê, chất lưỡi nhạt, mạch tế hay tế sác. Nếu kèm theo thở gấp, mệt mỏi là khí huyết đều hư.
