Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM NHÂN THỌ VÀ THỊ TRƯỜNG BẢO HIỂM NHÂN THỌ 1. Tổng quan về bảo hiểm nhân thọ 1. Lịch sử ra đời và phát triển của bảo hiểm nhân thọ trên thế giới Bảo hiểm nhân thọ (BHNT) là sự cam kết giữa người bảo hiểm và người tham gia bảo hiểm, mà trong đó người bảo hiểm sẽ trả cho người tham gia (hoặc người thụ hưởng) một số tiền nhất định khi có các sự kiện đã định trước xảy ra (người được bảo hiểm bị chết hoặc sống đến một thời điểm nhất định), còn người tham gia phải nộp phí bảo hiểm đầy đủ, đúng hạn. Nói cách khác, bảo hiểm nhân thọ là quá trình bảo hiểm các rủi ro có liên quan đến sinh mạng, cuộc sống và tuổi thọ của con người [9, tr.
Hợp đồng BHNT đầu tiên trên thế giới ra đời năm 1583, do công dân London là ông Willian Gybbon tham gia. Phí bảo hiểm ông phải đóng lúc đó là 32 bảng Anh, khi ông chết, cũng trong năm đó, người thừa kế của ông được hưởng 400 bảng Anh. Tuy nhiên, BHNT sau đó bị cấm do nó không có đầy đủ cơ sở kỹ thuật. Chỉ đến thế kỷ 17, khi Pascal, Ferma và sau đó là Bernoulli chứng minh Quy luật số đông, khai sinh và phát triển ra môn toán xác suất thống kê, thì cơ sở kỹ thuật của bảo hiểm nhân thọ mới hình thành.
Kể từ đó BHNT phát triển mạnh trên tất cả các quốc gia có đủ các điều kiện. Năm 1759, công ty bảo hiểm nhân thọ ra đời đầu tiên ở Philadelphia (Mỹ). Công ty này đến nay vẫn còn hoạt động, nhưng lúc đầu nó chỉ bán bảo hiểm cho các con chiên nhà thờ của mình. Năm 1762, công ty bảo hiểm nhân thọ Equitable ở nước Anh được thành lập và bán bảo hiểm nhân thọ cho mọi người dân.
Công ty bảo hiểm nhân thọ đầu tiên ở Đức năm 1828, ở Pháp ra đời năm 1878. Ở Châu Á, các công ty bảo hiểm nhân thọ đầu tiên ra đời ở Nhật Bản. Năm 1868 công ty bảo hiểm Meiji của Nhật ra đời và đến năm 1888 và 1889, hai công ty khác là Kyoei và Nippon thành lập và phát triển cho đến ngày hôm nay. Theo thời gian, BHNT phát triển rất nhanh.
Vai trò của BHNT không chỉ thể hiện trong từng gia đình và đối với từng cá nhân trong việc góp phần ổn định 5 cuộc sống, giảm bớt khó khăn về tài chính khi gặp phải rủi ro, mà còn thể hiện rõ giá trị xã hội của nó. Trên phạm vi xã hội, BHNT góp phần thu hút vốn đầu tư nước ngoài, huy động vốn trong nước từ những nguồn tiền mặt nhàn rỗi nằm trong dân cư. Lượng vốn huy động từ ngành BHNT được đầu tư trở lại nền kinh tế qua hình thức mua cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp này mở rộng quy mô sản xuất. Với nhiều hình thức khác nhau, hoặc là góp vốn liên doanh, hoặc là cho chính phủ vay thông qua mua trái phiếu chính phủ; hoặc tạo điều kiện cho chính người tham gia BHNT vay lại từ hợp đồng BHNT của mình giúp trang trải những chi phí bất ngờ trong đời sống…Rõ ràng, BHNT không chỉ có chức năng bảo vệ, mà còn có chức năng của một định chế tài chính trung gian, huy động có hiệu quả nguồn vốn trung và dài hạn trong nước và nước ngoài.
Đặc biệt, chức năng này càng thể hiện rõ hơn trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Những đặc điểm cơ bản của bảo hiểm nhân thọ 1. Bảo hiểm nhân thọ vừa mang tính tiết kiệm, vừa mang tính ruỉ ro Đây là một trong những đặc điểm khác nhau cơ bản giữa BHNT với bảo hiểm phi nhân thọ. Thật vậy, mỗi người mua BHNT sẽ định kỳ nộp một khoản tiền nhỏ (gọi là phí bảo hiểm) cho công ty bảo hiểm.
Ngược lại, công ty bảo hiểm có trách nhiệm trả một số tiền lớn (gọi là số tiền bảo hiểm) cho người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm, như đã thỏa thuận trước khi có các sự kiện bảo hiểm xảy ra. Số tiền bảo hiểm (STBH) được trả khi người được bảo hiểm đạt đến một độ tuổi nhất định và được ấn định trong hợp đồng. Hoặc số tiền này được trả cho thân nhân và gia đình người được bảo hiểm, khi người được bảo hiểm không may bị chết sớm. Ngay cả khi, họ mới tiết kiệm được một khoản tiền rất nhỏ qua việc đóng phí bảo hiểm.
Số tiền này giúp những người còn sống trang trải những khoản chi phí cần thiết như thuốc men, chi phí mai táng, chi phí giáo dục con cái.v…Chính vì vậy, BHNT vừa mang tính tiết kiệm, vừa mang tính rủi ro. Tính tiết kiệm thể hiện ngay ở từng cá nhân, từng gia đình một cách thường xuyên, có kế hoạch và có kỷ luật. Nội dung tiết kiệm khi mua BHNT khác với hình thức tiết kiệm khác ở chỗ, người bảo hiểm đảm bảo trả cho người tham gia 6 bảo hiểm hay người thân của họ một số tiền rất lớn ngay cả khi họ mới tiết kiệm được một khoản tiền nhỏ. Có nghĩa là khi người được bảo hiểm không may gặp rủi ro trong thời hạn bảo hiểm đã được ấn định, những người thân của họ sẽ nhận được những khoản trợ cấp hay STBH từ công ty bảo hiểm.
Điều đó thể hiện rõ tính chất rủi ro trong BHNT. Bảo hiểm nhân thọ đáp ứng được rất nhiều mục đích khác nhau cho người tham gia bảo hiểm Trong khi các nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ chỉ đáp ứng được một mục đích là góp phần khắc phục hậu quả của rủi ro. Từ đó, góp phần ổn định tài chính cho người tham gia. Thì BHNT, ngoài mục đích đó, còn đáp ứng nhiều mục đích khác.
Mỗi mục đích được thể hiện khá rõ trong từng loại hợp đồng. Chẳng hạn, hợp đồng bảo hiểm (HĐBH) hưu trí đáp ứng nhu cầu của người tham gia những khoản trợ cấp đều đặn hàng tháng, góp phần ổn định cuộc sống của họ khi già yếu. HĐBH tử vong sẽ giúp người được bảo hiểm để lại cho gia đình một STBH khi họ bị tử vong. Số tiền này đáp ứng được rất nhiều mục đích của người quá cố như: Trang trải nợ nần, giáo dục con cái, phụng dưỡng bố mẹ già v.v…HĐBH nhân thọ, đôi khi, còn có vai trò như một vật thế chấp để vay vốn; hoặc BHNT tín dụng thường được bán cho các đối tượng đi vay để họ mua xe hơi, đồ dùng gia đình hoặc dùng cho các mục đích cá nhân khác v.v…Chính vì đáp ứng được nhiều mục đích khác nhau, nên loại hình bảo hiểm này có thị trường ngày càng rộng và được rất nhiều người quan tâm.
Các loại hợp đồng trong bảo hiểm nhân thọ rất đa dạng và phức tạp Tính đa dạng và phức tạp trong các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ thể hiện ở các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ. Mỗi sản phẩm BHNT cũng có nhiều loại hợp đồng khác nhau, chẳng hạn BHNT hỗn hợp có các hợp đồng 5 năm, 10 năm. Mỗi hợp đồng lại có sự khác nhau về STBH, phương thức đóng phí, độ tuổi của người tham gia…Ngay cả trong một bản hợp đồng, mối quan hệ giữa các bên cũng rất phức tạp. Khác với các bản HĐBH phi nhân thọ, trong mỗi HĐBH nhân thọ có thể có 4 bên có liên quan: Người bảo hiểm, người được bảo hiểm, người 7 tham gia bảo hiểm và người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm.
Người bảo hiểm chính là các công ty BHNT, còn người được bảo hiểm là người có tính mạng, tình trạng sức khỏe và những sự kiện có liên quan đến tuổi thọ của họ được bảo hiểm hoặc là người giao tên tuổi của mình cho người khác đi ký HĐBH. Còn người tham gia BHNT, thực chất là những người trực tiếp đứng ra ký kết hợp đồng và nộp phí bảo hiểm. Người tham gia bảo hiểm phải có đầy đủ năng lực pháp lý và hành vi. Trong mỗi hợp đồng BHNT còn có người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm.
Thông thường người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm do người tham gia chỉ định. Người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm là người sẽ nhận được mọi quyền lợi từ người bảo hiểm chi trả. Phí bảo hiểm nhân thọ chịu tác động tổng hợp của nhiều nhân tố và quá trình định phí khá phức tạp Theo tác giả Jean- Claude Harrari “Sản phẩm bảo hiểm nhân thọ không gì hơn chính là kết quả của một tiến trình đầy đủ để đưa sản phẩm tới công chúng”[26, tr. Trong tiến trình này, người bảo hiểm phải bỏ ra rất nhiều chi phí để tạo nên sản phẩm như: Chi phí khai thác, chi phí quản lý hợp đồng v.v…Nhưng những chi phí đó chỉ là một phần để cấu tạo nên giá cả sản phẩm BHNT, một phần chủ yếu khác lại phụ thuộc vào độ tuổi của người được bảo hiểm, tuổi thọ bình quân, số tiền bảo hiểm, thời hạn tham gia, phương thức thanh toán, lãi suất đầu tư, tỷ lệ lạm phát và thiểu phát của đồng tiền… Điều đó khác với việc định giá cả của một chiếc xe ô tô.
Chiếc xe ô tô là sản phẩm của một dây chuyền sản xuất, để sản xuất ra nó người ta phải chi ra rất nhiều khoản như, chi phí nguyên, nhiên, vật liệu, chi phí lao động sống, khấu hao tài sản cố định v.v…Những khoản chi này là chi phí thực tế phát sinh và thực chất chúng là những khoản chi phí “đầu vào” được hạch toán một cách chi tiết, đầy đủ và chính xác để phục vụ cho quá trình định giá. Thế nhưng, khi định giá phí BHNT, một số yếu tố nêu trên phải giả định, như tỷ lệ chết, tỷ lệ hủy bỏ hợp đồng, lãi suất đầu tư, tỷ lệ lạm phát v.v…Vì thế, quá trình định phí ở đây rất phức tạp, đòi hỏi phải nắm vững đặc trưng của mỗi loại sản phẩm, phân tích 8 dòng tiền tệ, phân tích được chiều hướng phát triển của mỗi sản phẩm trên thị trường. Bảo hiểm nhân thọ ra đời và phát triển trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định Ở các nước có nền kinh tế phát triển, BHNT ra đời và phát triển hàng trăm năm nay. Ngược lại, có một số quốc gia trên thế giới hiện nay vẫn chưa triển khai được bảo hiểm nhân thọ, mặc dù người ta hiểu rất rõ vai trò và lợi ích của nó.
Để lý giải vấn đề này, hầu hết các nhà kinh tế đều cho rằng, cơ sở chủ yếu để BHNT ra đời và phát triển là điều kiện kinh tế - xã hội phải phát triển. Mức độ phát triển của các điều kiện kinh tế xã hội.