Chương 1 Những Vấn Đề Lý Luận Về bồi thường tổn thất về tinh thần do sức khỏe, tính mạng, DANH Dự, NHÂN Phẩm và UY Tín của cá nhân Bị XÂM phạm 1. Khái niệm chung về sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín Sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân là các quyền nhân thân quan trọng bậc nhất của con người được pháp luật bảo vệ. Do tính chất đặc biệt của sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân nên pháp luật đã quy định ở nhiều ngành luật khác nhau nhằm bảo vệ các quyền nhân thân này. Đối với pháp luật dân sự, tại Điều 604 Bộ luật dân sự năm 2005 quy định: "Người nào do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường".
Ngoài ra, tại các điều 609, 610 và 611 Bộ luật dân sự năm 2005 xác định thiệt hại và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân. Bộ luật dân sự năm 2005 không đưa ra khái niệm thế nào là sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân mà chỉ xác định thiệt hại và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi xâm phạm sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân. Vậy, sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân được hiểu như thế nào? Trước hết, cần làm rõ khái niệm sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân. Khái niệm Theo từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Đà Nẵng thì sức khỏe là trạng thái của con người không có bệnh tật, cảm thấy 9 thoải mái về thể chất, thư thái về tinh thần.
Sức khỏe là thước đo sức lao động, năng lực lao động của con người bao gồm thể lực và trí lực tác động đến giới tự nhiên tạo ra của cải cho xã hội. Sức khỏe có nghĩa khỏe cả về thể chất và tinh thần. Bảo vệ sức khỏe cũng chính là bảo vệ sự toàn vẹn của cơ thể con người. Xâm phạm sức khỏe của con người là tiền đề đầu tiên dẫn đến xâm phạm tính mạng con người.
Giữa tính mạng với sức khỏe của con người có mối quan hệ biện chứng với nhau. Sức khỏe tốt tạo tiền đề cho sức sống của con người tốt. Ngược lại, sức khỏe bị tổn thương thì sức sống của con người cũng bị tổn thương theo. Sức khỏe của con người được hoàn thiện dần theo thời gian.
Bất kỳ con người nào còn tồn tại sự sống thì đều có sức khỏe. Hay nói cách khác, sức khỏe tồn tại trong cơ thể sống, sự sống kết thúc thì sức khỏe cũng kết thúc. Vì vậy, chỉ được coi là xâm phạm đến sức khỏe của con người khi người đó vẫn đang còn tồn tại sự sống. Sức khỏe của mọi người khác nhau là khác nhau.
Sức khỏe của con người phụ thuộc vào thể chất và các điều kiện môi trường sống của chính người đó như chế độ ăn, uống, ngủ nghỉ, vui chơi giải trí. Như vậy, theo nghĩa rộng thì khái niệm sức khỏe phải được hiểu bao gồm cả thể chất và tinh thần. Luật dân sự coi sức khỏe là một quyền nhân thân quan trọng của con người và là đối tượng được bảo vệ. Sức khỏe bị xâm phạm được hiểu là sự xâm phạm đến thể chất.
Quyền được bảo vệ về sức khỏe của mọi người là bình đẳng như nhau, không bị phân biệt bởi giai cấp, tôn giáo, tín ngưỡng, màu da, sắc tộc. Mọi hành vi xâm phạm sức khỏe của con người đều phải bị trừng phạt nghiêm khắc. Người có hành vi xâm phạm sức khỏe phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật. Theo từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Đà Nẵng thì tính mạng được hiểu là mạng sống của con người.
Con người là một thực thể tự nhiên bao gồm hai thuộc tính cơ bản là tính tự nhiên và tính xã hội. Thuộc tính tự nhiên của con người biểu hiện ở điểm: con người là một sinh vật có đầy đủ những đặc tính của sinh vật, tính sinh học và bản năng sinh 10 học. Chính những đặc tính sinh vật của con người đã tạo nên sự sống của con người. Sự sống của con người là tính mạng của con người.
Con người được cấu tạo bởi các bộ phận trên cơ thể, hay nói cách khác mỗi bộ phận trên cơ thể thực hiện một chức năng riêng trong mối quan hệ phối hợp với các bộ phận phận khác thực hiện chức năng thống nhất, tạo thành một cơ thể sống hoàn chỉnh và tuân theo quy luật phát triển của tự nhiên. Thuộc tính xã hội của con người biểu hiện ra bên ngoài như lao động sản xuất tạo ra của cải nuôi sống con người, phục vụ nhu cầu của con người. Con người tồn tại trong mối quan hệ với con người trong xã hội. Xã hội muốn phát triển thì phải duy trì sự sống của con người.
Mạng sống của con người được coi là hoàn chỉnh kể từ thời điểm được sinh ra đến khi người đó chết. Mạng sống này phải được hiểu về mặt tự nhiên, tức là quá trình sống được tính kể từ thời điểm con người được sinh ra và kết thúc đến tại thời điểm chết sinh học. Hay nói cách khác, phải được coi vẫn có sự sống nếu trong cơ thể con người vẫn diễn ra quá trình trao đổi chất. Quá trình sống, cơ thể con người phát triển và hoàn thiện dần các chức năng bao gồm cả mặt sinh học và mặt tư duy xã hội.
Như vậy, theo nghĩa rộng thì tính mạng được hiểu bao gồm cả thuộc tính sinh học và tính xã hội. Theo luật dân sự, tính mạng là mạng sống của con người, được coi như là một quyền nhân thân quan trọng nhất. Quyền sống của con người là bình đẳng, không bị phân biệt bởi giai cấp, tôn giáo, tín ngưỡng, màu da, sắc tộc. Đây là quyền thiêng liêng của con người, không thể bị tước đoạt bởi một hành vi trái pháp luật.
Vì vậy, pháp luật nói chung và luật dân sự nói riêng đều quy định việc bảo vệ quyền sống của con người. Mọi hành vi xâm phạm tính mạng con người đều bị trừng phạt nghiêm khắc. Người thực hiện hành vi xâm phạm tính mạng của người khác phải chịu trách nhiệm bồi thường theo quy định của pháp luật. 11 Theo từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Đà Nẵng và từ điển Luật học xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Tư pháp thì danh dự là sự coi trọng của dư luận xã hội, dựa trên giá trị tinh thần, đạo đức tốt đẹp và là cái nhằm mang lại danh dự, nhằm tỏ rõ sự kính trọng của xã hội, của tập thể.
Danh dự là một khái niệm rộng gắn liền với một chủ thể xác định. Chủ thể này có thể là tổ chức hoặc cá nhân. Danh dự của con người không tự nhiên mà có, nó được hình thành qua hoạt động thực tiễn, được biểu hiện dưới góc độ đạo đức và xã hội. Danh dự là sự coi trọng của xã hội về con người hoặc tổ chức nào đó và được thừa nhận như một quyền nhân thân.
Đó là sự ca ngợi của tập thể dành cho cá nhân với những phẩm chất đạo đức tốt đẹp và những thành tích trước cộng đồng. Danh dự là phạm trù mang tính đạo đức và xã hội, luôn gắn liền với chủ thể xác định, là một trong những yếu tố để khẳng định vai trò, vị trí, uy tín của một người hoặc một tổ chức trong xã hội được Hiến pháp, pháp luật bảo hộ, không ai được xâm phạm. Như vậy, danh dự chính là sự suy tôn các tiêu chuẩn đạo đức đối với con người. Vì vậy, danh dự là một trong những yếu tố để khẳng định vị trí, vai trò và uy tín của chủ thể đó trong xã hội.
Luật dân sự bảo vệ danh dự của các chủ thể khi bị vu khống, xúc phạm bằng các biện pháp phù hợp như buộc xin lỗi, cải chính công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng. Mọi chi phí cho việc khôi phục danh dự do người đã có hành vi xâm phạm danh dự chịu trách nhiệm. Theo từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Đà Nẵng và từ điển Luật học xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Tư pháp thì nhân phẩm được hiểu là phẩm chất, giá trị của một con người cụ thể và được pháp luật bảo vệ. Nhân phẩm là tổng hợp những phẩm chất mang tính đặc trưng của mỗi cá nhân, những yếu tố đặc trưng này tạo nên giá trị của một con người.
Uy tín là sự tín nhiệm, của mọi người xung quanh, của tập thể, cộng đồng đối với một cá nhân về một lĩnh vực nào đó như phẩm chất đạo đức, nhân cách. Uy tín cũng chính là năng lực của chủ thể thông qua hoạt động 12 thực tiễn được mọi người công nhận. Danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân là những yếu tố gắn liền với quyền nhân thân, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội và quan điểm của thời đại lịch sử. Nếu như khái niệm danh dự và uy tín có thể được dùng cho tổ chức hoặc cá nhân và danh dự, uy tín được hình thành, phát triển theo thời gian thì nhân phẩm là một khái niệm chỉ dành cho cá nhân, nhân phẩm của cá nhân được hình thành kể từ thời điểm cá nhân được sinh ra và tồn tại theo thời gian.
Khái niệm danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân không phải lúc nào cũng tách biệt nhau mà trái lại giữa chúng còn có mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau. Danh dự có nội hàm rộng và ở một góc độ là giá trị xã hội nó còn bao hàm cả nhân phẩm và uy tín. Nhân phẩm của mọi người trong xã hội là ngang nhau, còn danh dự và uy tín của mỗi người khác nhau là khác nhau. Mặc dù có sự giống nhau hay khác nhau về danh dự, nhân phẩm, uy tín nhưng mọi người trong xã hội đều được pháp luật bảo vệ các quyền nhân thân này một cách bình đẳng.
Mọi hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân đều bị trừng trị nghiêm khắc.