Chương 1: Khái niệm, đặc điểm, vai trò và hình thức văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương Chương 2: Thủ tục xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương Chương 3: Các yêu cầu đối với văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương và hậu quả không tuân thủ các yêu cầu đối với văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương. luan an 7 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương Nghiên cứu về VBQPPL của CQĐP phải bắt đầu bằng việc làm sáng tỏ bản chất, vị trí, tính chất pháp lý của CQĐP ở Việt Nam, đó chính là hệ thống tri thức khoa học về tổ chức CQĐP.
Bởi lẽ vấn đề tổ chức và hoạt động của CQĐP có ý nghĩa quyết định đến phương thức hoạt động của các cơ quan này. Cuốn sách Đổi mới nội dung hoạt động của các cấp chính quyền địa phương trong kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế, do TS. Nguyễn Hữu Đức và ThS. Đinh Xuân Hà làm chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia (NXB CTQG) xuất bản năm 2006 được coi là một đóng góp mới vào hệ thống tri thức khoa học về CQĐP.
Với 4 chương, các tác giả đã trình bày khái quát quá trình hình thành các cấp hành chính và điều chỉnh quy mô các đơn vị hành chính địa phương; phân tích sự đòi hỏi của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế đối với các cấp CQĐP; đề xuất giải pháp đổi mới tổ chức, hoạt động và cơ chế vận hành của CQĐP đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế. Sách chuyên khảo Về phân định thẩm quyền giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương tại Việt Nam hiện nay do TS. Nguyễn Văn Cương, Viện Khoa học pháp lý- Bộ Tư pháp (chủ biên) được NXB CTQG - Sự thật xuất bản năm 2014 đã cung cấp cho người đọc những nét khái quát nhất những vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản về CQĐP, vấn đề phân định thẩm quyền giữa trung ương và địa phương, đề xuất các phương án thiết kế mối quan hệ này cho phù hợp với bối cảnh, tình hình mới của Việt Nam. Đây là những tài liệu tham khảo rất hữu ích cho tác giả luận án khi tìm hiểu về lịch sử hình thành, phát triển CQĐP ở Việt Nam để từ đó xác định được vai trò của các cơ quan này trong tổ chức bộ máy nhà nước.
Ở phạm vi hẹp hơn, cuốn sách Chính quyền địa phương với việc bảo đảm thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương của tác giả Trương Đắc Linh do NXB CTQG phát hành năm 2003 là tài liệu có giá trị tham khảo tốt. Trong cuốn sách này tác giả trình bày về vị trí, vai trò, nhiệm vụ, quyền hạn của CQĐP trong việc bảo đảm thi hành Hiến pháp, pháp luật ở địa phương; sự khác nhau về nhiệm vụ quyền hạn và trách nhiệm của các cơ quan CQĐP các cấp trong việc bảo đảm thi hành cũng như thực trạng hoạt động của CQĐP trong việc bảo đảm thi hành Hiến pháp và pháp luật ở địa phương,. Ngoài ra còn có nhiều bài báo khoa học đăng trên các tạp chí chuyên ngành tuy không đề cập trực tiếp đến vấn đề luận án nghiên cứu nhưng có giá trị tham khảo tốt như bài Về xu hướng phát triển của bộ máy chính quyền địa phương nước ta của tác giả Vũ Thư đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 6, 2004. Bài viết trình bày một số vấn đề của bộ máy CQĐP truyền thống ở Việt Nam, được tổ chức và hoạt động theo quy định của Sắc lệnh số 63-SL ngày 23/11/1945, Sắc lệnh số 77-SL ngày 23/11/1945 và các bản Hiến pháp luan an 8 Việt Nam từ năm 1946 đến năm 2001, các luật về tổ chức CQĐP, Luật tổ chức HĐND và UBND năm 1983, 1989, 1994 và năm 2003.
Đồng thời, bài viết cũng đưa ra dự đoán về xu hướng phát triển của bộ máy CQĐP theo tinh thần của Đảng cũng như các quy định của pháp luật để tổ chức mô hình CQĐP phù hợp và hoạt động hiệu quả hơn. Bên cạnh những công trình khoa học nêu trên của các tác giả trong nước thì cũng có nhiều công trình khác của các tác giả nước ngoài tuy không đề cập trực tiếp đến vấn đề luận án nghiên cứu nhưng vẫn có giá trị tham khảo tốt như cuốn sách Chính quyền địa phương và các vấn đề đô thị trong viễn cảnh quốc tế (Local Government and Urban Affairs in International Perspective) do Joachim Jens Hesse (chủ biên), Nhà xuất bản Nomos Verlagsgesellschaft Baden-Baden in năm 1991. Các tác giả của cuốn sách đã tập trung phân tích sự hình thành, phát triển của các CQĐP, các vấn đề đặt ra đối với đô thị trong viễn cảnh quốc tế của 20 quốc gia công nghiệp phát triển trên thế giới như Mỹ, Anh, Pháp,. Những nội dung về VBQPPL của CQĐP ít hoặc không được đề cập đến trong các bài viết.
Hoặc trong cuốn Nhà nước và chính quyền địa phương - “State and Local Government” của hai tác giả Ann Bownman và Richarch Kearney in năm 2011đã trình bày mô hình CQĐP và kinh nghiệm phân quyền giữa các cấp CQĐP ở Hoa Kỳ. Các tác giả đề cập đến các vấn đề cơ bản như thẩm quyền quản lý- chức năng của CQĐP, tài chính, nhân sự, cơ cấu tổ chức bộ máy, quy trình ra quyết định, … 1. Tình hình nghiên cứu về văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương ở Việt Nam Xây dựng, ban hành và thực hiện VBQPPL của CQĐP có chất lượng và hiệu quả trong những năm gần đây đã trở thành một nhu cầu cấp thiết. Vì vậy, luôn là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhà lập pháp và những người nghiên cứu.
Có thể sắp xếp nhóm các công trình nghiên cứu có đề cập đến VBQPPL của CQĐP đã được thực hiện ở Việt Nam trong thời gian qua như sau: 1. Về khái niệm, đặc điểm VBQPPL của CQĐP Trước thời điểm năm 1996, trong hệ thống pháp luật nước ta khái niệm VBQPPL không được quy định mà chỉ xác định về tên gọi và vai trò của văn bản pháp luật do mỗi cơ quan nhà nước ban hành. Còn trong giới nghiên cứu khoa học pháp lý, khái niệm này cũng bắt đầu được chú ý nhưng lại không thống nhất với nhau7. Đến năm 1996, Quốc hội thông qua Luật Ban hành VBQPPL nhưng luật này chủ yếu chỉ quy định về thẩm quyền, thủ tục ban hành VBQPPL của các cơ quan nhà nước ở trung ương còn thẩm quyền, thủ tục ban hành VBQPPL của CQĐP chỉ nêu “do pháp luật quy định” tại điều 19.
Năm 2004, Quốc hội đã ban hành một đạo luật để điều chỉnh về hoạt động quan trọng này của CQĐP. Từ sau khi có hai Luật này, VBQPPL nói chung và VBQPPL của CQĐP đã được định nghĩa. 7 Nguyễn Cửu Việt (1998), “Khái niệm về văn bản quy phạm pháp luật”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 11 luan an 9 Các tác giả của cuốn sách Bình luận Luật Ban hành VBQPPL được NXB Tư pháp ấn hành sau khi Quốc hội ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ban hành VBQPPL năm 2002 với sự hỗ trợ của Văn phòng UNDP, dự án VIE 02/015 cho rằng để nhận biết một văn bản là VBQPPL thì dấu hiệu quan trọng là văn bản đó phải chứa đựng quy phạm pháp luật (QPPL). Tác giả Nguyễn Cửu Việt có 03 bài viết liên quan đến vấn đề này là: bài Khái niệm về VBQPPL đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 11 năm 1998; bài Khái niệm VBQPPL (tiếp theo) và hệ thống VBQPPL đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 51 năm 2005 và bài Trở lại khái niệm VBQPPL đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 4 năm 2007.
Trong các bài viết này, tác giả đã phân tích, phê phán, bình luận về cách diễn đạt một cách không chuẩn xác, diễn nôm trong định nghĩa VBQPPL, đồng thời, tác giả cũng đưa ra yêu cầu, đề xuất về khái niệm VBQPPL như “VBQPPL là một hình thức ghi nhận kết quả sự thể hiện ý chí của các chủ thể có thẩm quyền .”, đưa ra một số giải pháp nhằm đảm bảo sự thống nhất của hệ thống pháp luật. Trên tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 7 năm 2010, tác giả Nguyễn Minh Đoan với bài viết VBQPPL và quy định của pháp luật thực định Việt Nam về VBQPPL đã nhấn mạnh hai dấu hiệu đặc trưng cơ bản nhất của VBQPPL là “do nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện” và “có chứa quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung”. Theo tác giả, những dấu hiệu còn lại không quan trọng và không mang tính bắt buộc như trình tự, thủ tục ban hành và hình thức của văn bản tuân theo quy định pháp luật,. Từ đó, tác giả đề xuất khi định nghĩa VBQPPL các nhà lập pháp Việt Nam chỉ cần chỉ rõ hai dấu hiệu bắt buộc như trên là đủ.
Gần đây cũng có một số bài báo đăng trên các tạp chí chuyên ngành có đề cập đến khái niệm VBQPPL. Trong đó nổi bật là là 03 bài viết của tác giả Đoàn Thị Tố Uyên: bài Bàn về khái niệm VBQPPL đăng trên Tạp chí Luật học số 2 năm 2004; bài Khái niệm VBQPPL nhìn từ góc độ lý luận và thực tiễn đăng trên tạp chí Tạp chí Luật học số 11 năm 2009; bài Yêu cầu cần có khái niệm mới về VBQPPL trong kỷ yếu “Luật mới về VBQPPL” tại Hội thảo về Dự án Luật ban hành VBQPPL do Bộ Tư pháp tổ chức tại Hà Nội vào tháng 3 năm 2014. Trong các bài viết này, tác giả đã phân tích, bàn luận để làm rõ hơn khái niệm VBQPPL trong pháp luật hiện hành để từ đó đề xuất đưa ra khái niệm VBQPPL mới cả ở góc độ lý luận và thực tiễn. Cũng đề cập đến khái niệm VBQPPL, gần đây trên Tạp chí nghiên cứu lập pháp số 8 năm 2015 có bài viết Tiếp tục trao đổi về khái niệm VBQPPL của tác giả Nguyễn Đặng Phương Truyền.
Trong bài viết này, tác giả đã phân tích các quan điểm của các tác giả khác nhau khi đề cập đến khái niệm VBQPPL cũng như phân tích khái niệm VBQPPL trong quy định của pháp luật hiện hành để từ đó đưa ra kiến nghị, yêu cầu của khái niệm VBQPPL,.