Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 1. Khái niệm về quản lý Nhà nước trong bồi thường giải phóng mặt bằng 1. Khái quát về thu hồi đất - giải phóng mặt bằng Theo quy định pháp luật, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất theo quy định.
Người sử dụng đất được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất, nhận chuyển quyền sử dụng đất. Khi cần một diện tích đất để phục vụ mục đích chung, Nhà nước có quyền lấy lại quyền sử dụng đất của người đang sử dụng đất với tư cách là chủ sở hữu đất đai. Việc “lấy lại” đất được thực hiện dưới sắc thái quyền lực Nhà nước chính là thu hồi đất. Thu hồi đất lần đầu tiên được quy định tại điểm 2 Mục I Quyết định số 201/CP ngày 01/7/1980 của Hội đồng Chính phủ về thống nhất quản lý ruộng đất và tăng cường quản lý ruộng đất trong cả nước.
Đây là một trong những nội dung quan trọng trong quản lý Nhà nước về đất đai. Hoạt động này thể hiện quyền sở hữu của chủ thể thu hồi đất. Thu hồi đất sau đó tiếp tục được quy định tại khoản 4 Điều 9 Luật Đất đai năm 1987 và theo khoản 8 Điều 14 Luật Đất đai năm 1987, Nhà nước thu hồi đất khi “cần sử dụng đất cho nhu cầu của Nhà nước hoặc của xã hội”. Theo Luật Đất đai năm 1993, thu hồi đất được quy định tại khoản 4 Điều 13 và Điều 27 Luật Đất đai năm 1993: “trong trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người bị thu hồi đất được đền bù thiệt hại”.
Thu hồi đất - tại khoản 5 Điều 4 Luật Đất đai năm 2003 quy định, là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu 7 Luan van lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý để sử dụng vào mục đích khác (mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và mục đích phát triển kinh tế). Đối tượng mà Nhà nước thu hồi đất là người sử dụng đất và một số chủ thể được Nhà nước giao đất để quản lý. Hậu quả pháp lý của việc thu hồi đất sẽ làm chấm dứt quyền sử dụng đất của người sử dụng đối với diện tích bị thu hồi. Là một trong những nội dung của hoạt động quản lý Nhà nước về đất đai, thu hồi đất là việc Nhà nước dịch chuyển hẳn quyền sử dụng đất từ người sử dụng đất hợp pháp sang Nhà nước một cách bắt buộc theo thủ tục hành chính.
không do lỗi của người sử dụng đất, khi Nhà nước cần sử dụng vì mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế. Mặc dù tất cả các trường hợp thu hồi đất đều phải nằm trong quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất hoặc trong quy hoạch xây dựng đô thị, quy hoạch xây dựng điểm dân cư nông thôn đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, nhưng thu hồi đất để giải phóng mặt bằng sử dụng vào mục đích khác, giao cho chủ thể khác có sự tác động rất lớn và có ý nghĩa hết sức quan trọng không chỉ đối với Nhà nước mà còn đối với cả người sử dụng đất. Vì đất đai có vai trò quan trọng đối với đời sống của người sử dụng đất, là kết quả của quá trình đầu tư công sức, vốn, khoa học kỹ thuật của người sử dụng đất. Việc cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ra quyết định thu hồi đất sẽ làm chấm dứt quyền sử dụng đất của người bị thu hồi đất và giao quyền sử dụng đất này cho chủ thể khác, như vậy bắt buộc phải thực hiện việc bồi thường về đất và tài sản, các chính sách tái định cư, hỗ trợ nhằm mục đích ổn định cuộc sống cho người bị thu hồi đất, đảm bảo tính công bằng xã hội.
Khái niệm về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Ở Việt Nam hiện nay không quy định việc Nhà nước trưng mua đất đai vì toàn bộ đất đai là thuộc sở hữu Nhà nước, Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng và khi cần thì Nhà nước lấy lại bằng cách thu hồi và bồi thường theo quy định pháp luật. Ý nghĩa của thu hồi đất, giải phóng mặt bằng 8 Luan van chính là các cá nhân đã hy sinh lợi ích riêng của mình, vì lợi ích chung của cộng đồng, của toàn xã hội. Vì vậy, các quy định của pháp luật ở các quốc gia tiến bộ đều hướng đến mục đích công, phục vụ cho một xã hội, một địa bàn, một bộ phận dân cư. Ở nước ta các mục đích đền bù và phóng mặt bằng bao gồm: lợi ích công cộng, lợi ích quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia hoặc vì mục đích phát triển kinh tế.
Trong đó, theo pháp luật hiện hành, mục đích kinh tế (có thể được hiểu là mục đích phát triển sản xuất kinh doanh phù hợp với quy hoạch sử dụng đất đã được xét duyệt). Tuy nhiên, đối với các trường hợp doanh nghiệp thu hồi đất thì phải thỏa thuận với dân cư vùng quy hoạch về giá bồi thường. Các trường hợp còn lại thì tính theo khung giá nhà nước, có xét đến mức độ trượt giá, lạm phát và các yếu tố tái định cư, hỗ trợ khác. “Bồi thường” - trong đời sống hàng ngày, là thuật ngữ được sử dụng trong trường hợp một người có hành vi gây thiệt hại cho người khác và họ phải có trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại do hành vi của mình gây ra.
Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng, “Bồi thường” là “đền bù những tổn hại gây ra”. Theo quy định liên quan về quản lý đất đai của nước ta, thuật ngữ “bồi thường” khi Nhà nước thu hồi đất được đặt ra từ rất sớm (Nghị định số 151/TTg ngày 14/01/1959 của Hội đồng Chính phủ quy định thể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất, có đề cập việc “Bồi thường cho người có ruộng đất bị trưng dụng”). Thuật ngữ này cũng thay đổi qua các quy định của pháp luật đất đai, như “bồi thường - Nghị định số 151/TTg ngày 14/01/1959 nêu trên”, “đền bù thiệt hại về đất - Điều 4 Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 của Chính phủ”, “bồi thường, hỗ trợ, tái định cư - quy định của Luật Đất đai hiện hành”… Và theo thời gian, khái niệm bồi thường trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất cũng đã được làm rõ, như: - Nhà nước thu hồi đất: là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất 9 Luan van của người sử dụng vi phạm pháp luật về đất đai (khoản 11 Điều 3 Luật Đất đai 2013). - Bồi thường về đất: là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người sử dụng đất (khoản 12 Điều 3 Luật Đất đai 2013).
- Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định cuộc sống, sản xuất và phát triển (khoản 14 Điều 3 Luật Đất đai 2013). Theo quy định của Luật Đất đai 2013 người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật còn được nhà nước xem xét, hỗ trợ. Các khoản hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất bao gồm: hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất đất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở; hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở và các hỗ trợ khác. - Tái định cư khi nhà nước thu hồi đất: là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống, làm ăn và đảm bảo nơi ở mới phải tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ.
Bố trí tái định cư là việc làm bắt buộc không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển. Tái định cư được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất, tinh thần tại đó. Như vậy, tái định cư là hoạt động nhằm làm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội đối với một bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung. - Quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi, hoạt động của con người.
Quản lý nhà nước là một nội dung rất rộng liên quan đến hoạt động của tất cả các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong đó, quản lý hành chính 10 Luan van nhà nước do các cơ quan hành chính nhà nước từ Trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước nhằm duy trì và phát triển các quan hệ xã hội, đáp ứng các yêu cầu, nhu cầu chính đáng, hợp pháp của công dân, tổ chức. Như vậy, khái niệm quản lý nhà nước về bồi thường giải phóng mặt bằng trong luận văn này được hiểu là sự tác động, điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với quyền sử dụng đất của người sử dụng đất và thực hiện các nghĩa vụ bù đắp cho họ khi nhà nước thu hồi phần đất họ đang quản lý sử dụng để dùng vào mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và mục đích phát triển kinh tế.