Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC THỰC NGHIỆM CHO HỌC SINH THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1. Hoạt động ngoại khoá 1. Khái niệm hoạt động ngoại khoá Hoạt động ngoại khóa là hoạt động giáo dục sự lĩnh hội và hoạt động thẩm mỹ, là các hoạt động nằm ngoài chương trình học chính khóa, thường mang tính chất tự nguyện hơn là bắt buộc, một trong những mảng hoạt động giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông, là một hoạt động không đặt sự giảng dạy của giáo viên lên hàng đầu, mà xem trong hoạt động tự giác, sự vận dụng sáng tạo của học sinh.
Các hoạt động ngoại khóa cho phép học sinh tự thể hiện ý kiến và suy nghĩ, góp phần xây dựng kỹ năng lãnh đạo và vận dụng kiến thức vào thực tế. Học sinh biết cách học một cách kiên nhẫn để đạt đến mục tiêu, phát triển tài năng hay kỹ năng cũng như xây dựng nhân cách trong quá trình tự học tập. Hoạt động này có ý nghĩa hỗ trợ cho giáo dục nội khóa, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và tài năng sáng tạo của học sinh. Nội dung ngoại khóa rất phong phú và đa dạng, nhờ đó các kiến thức tiếp thu được trên lớp có cơ hội được áp dụng, mở rộng thêm trên thực tế, đồng thời có tác dụng nâng cao hứng thú học tập nội khóa.
Nó có những đặc trưng: dựa trên tính tự nguyện của học sinh, có sự hướng dẫn của giáo viên, số lượng học sinh tham gia không hạn chế; việc đánh giá kết quả không thông qua điểm mà thông qua sản phẩm của học sinh làm được, thông qua sự hứng thú, tích cực, tính sáng tạo của học sinh (Hồ Văn Liên và Vũ Thị Sai, 2006). Vị trí, vai trò của hoạt động ngoại khoá trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học Vật lí ở trường phổ thông Hoạt động ngoại khóa giúp năng lực hoạt động tự lập của học sinh được phát huy. Các em tìm hiểu, nghiên cứu, suy nghĩ và tự mình trình bày các kiến thức mà mình khám phá được. Giáo viên không phải là người lên lớp giảng bài, truyền thụ 7 kiến thức, ở đây công tác độc lập của học sinh chiếm vị trí đặc biệt quan trong.
Ngoài tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm, mở rộng, bổ sung cho kiến thức nội khóa, phát triển tài năng cá nhân, nâng cao khả năng hoạt động tự lập, trình độ thực hành và khả năng làm việc tập thể của học sinh được phát huy rõ rệt. Hoạt động ngoại khóa được tổ chức tốt còn có tác dụng gắn liền học sinh với đời sống thực tiễn một cách có hiệu quả. Hoạt động ngoại khóa chính là cầu nối giúp học sinh vận dụng kiến thức vào đời sống, sinh hoạt gần gủi với tập thể. Ngoại khóa không chỉ nhằm mục đích phục vụ nội khóa như bổ sung, nâng cao, đào sâu kiến thức và kỹ năng của chính khóa; nó còn có tác dụng tốt đối với việc giảng dạy của giáo viên, củng cố mối quan hệ đúng đắn giữa thầy và trò.
Đối với giáo viên, giờ học ngoại khóa giúp họ hiểu hơn về học sinh của mình, phát hiện được khả năng của các em, từ đó mà điều chỉnh phương pháp giảng dạy cho phù hợp; giáo viên có thêm vốn kiến thức thực tế để bài giảng thêm phong phú. Hoạt động ngoại khóa là hình thức dạy học mang tính tích hợp cao, có tác dụng phát triển kiến thức và rèn luyện kỹ năng toàn diện cho người học, là một trong những con đường để phát triển năng lực trong mỗi cá nhân học sinh trong nhà trường phổ thông, tạo ra môi trường thuận lợi để học sinh phát triển tư duy, hình thành nhân cách đáp ứng yêu cầu của xã hội. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung các kỹ năng và kinh nghiệm sống cho học sinh, giúp học sinh trở thành một con người toàn diện và thú vị hơn. Hoạt động ngoại khóa cũng góp phần đổi mới phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều như bấy lâu nay của ta, giúp học sinh rèn luyện thói quen, biết cách tự học và hợp tác trong học tập; tích cực, chủ động, sáng tạo trong phát hiện và giải quyết vấn đề để tự chiếm lĩnh tri thức mới; giúp học sinh tự đánh giá năng lực của bản thân; đồng thời góp phần giúp giáo viên phát hiện và bồi dưỡng những học sinh có năng lực đặc biệt, đem lại chất lượng mới cho giáo dục phổ thông nói riêng, cho ngành giáo dục và đào tạo Việt Nam nói chung.
Hoạt động ngoại khóa là một khoa học sử dụng tổng hợp tri thức của nhiều hình thức. Đồng thời nó còn là một trong những biện pháp hiệu quả nhằm gắn liền 8 việc giảng dạy và học tập Vật lí với đời sống, góp phần đào tạo và xây dựng còn người toàn diện cho xã hội. Các đặc điểm của hoạt động ngoại khoá Vật lí Hoạt động ngoại khóa nói chung và ngoại khóa Vật lí nói riêng có những đặc điểm cơ bản sau: - Việc tổ chức ngoại khóa dựa trên tính tự nguyện tham gia của học sinh có sự hướng dẫn của giáo viên. - Số lượng học sinh tham gia không hạn chế, có thể là theo nhóm nhưng cũng có thể là tập thể đông người.
- Có kế hoạch cụ thể về hình thức tổ chức, phương pháp và nội dung ngoại khóa. - Kết quả hoạt động ngoại khóa của học sinh không đánh giá bằng điểm như đánh giá kết quả học tập nội khóa. - Việc đánh giá kết quả của hoạt động ngoại khóa Vật lí thông qua sản phẩm mà học sinh có được, thông qua sự tích cực, sáng tạo của học sinh trong quá trình tham gia hoạt động và sự đánh giá này phải công khai, kết quả của học sinh phải được khích lệ kịp thời. - Nội dung và hình thức hoạt động ngoại khóa phải đa dạng, mềm dẻo để lôi cuốn nhiều học sinh tham gia (Đặng Vũ Hoạt, 1997).
Nội dung ngoại khoá Vật lí Nội dung ngoại khóa phải bổ sung kiến thức cho nội khóa, củng cố, đào sâu, mở rộng hợp lí các kiến thức trong chương trình Vật lí, bổ sung những kiến thức mà học sinh còn thiếu hụt hay mắc sai lầm khi học nội khóa. Nội dung ngoại khóa Vật lí ở trường phổ thông có thể gồm: - Học sinh đào sâu nghiên cứu những kiến thức lí thuyết về Vật lí và kỹ thuật. - Học sinh nghiên cứu những lĩnh vực riêng biệt của Vật lí học ứng dụng như kỹ thuật điện, kỹ thuật chụp ảnh… - Học sinh nghiên cứu thiết kế chế tạo dụng cụ và làm thí nghiệm Vật lí, nghiên cứu những ứng dụng kỹ thuật của Vật lí. 9 Việc lựa chọn nội dung nào để tổ chức hoạt động ngoại khóa Vật lí, giáo viên phải dựa vào một số yếu tố, đó là: - Vai trò của hoạt động ngoại khóa Vật lí.
- Xuất phát từ đặc điểm nội dung kiến thức Vật lí có tính trừu tượng, có nhiều ứng dụng trong thực tiễn nhưng học nội khóa chưa đáp ứng được do điều kiện thời gian, phương tiện dạy học. + Có tính trừu tượng, có nhiều ứng dụng trong thực tiễn nhưng học nội khóa chưa đáp ứng được, do điều kiện thời gian, phương tiện dạy học. + Nội dung ngoại khóa phải hấp dẫn để thu hút được đông đảo học sinh tự nguyện tham gia. - Nếu kết hợp các nội dung để tổ chức ngoại khóa sẽ làm các hoạt động phong phú hơn và thu hút được nhiều học sinh tham gia hơn.
Căn cứ vào lí luận về nội dung ngoại khóa Vật lí đã nêu ở trên, sau khi nghiên cứu chương trình Vật lí lớp 11 trung học phổ thông, chúng tôi nhận thấy: - Trong chương cảm ứng điện từ có nhiều thí nghiệm có thể tiến hành được, nhưng chưa được tiến hành trong nội khoá. Do đó, giáo viên có thể biểu diễn cho học sinh xem hay cho học sinh làm một số thí nghiệm đơn giản để học sinh có cơ hội rèn luyện kỹ năng, các thao tác làm thí nghiệm, cũng như được hình thành kiến thức một cách đúng đắn, tạo sự hứng thú, tích cực trong học tập. - Kiến thức về định luật cảm ứng điện từ có rất nhiều ứng dụng quan trọng trong đời sống và kỹ thuật hiện nay. Vì vậy, giáo viên nên đưa các ứng dụng từ các kiến thức trong chương cảm ứng điện từ vào bài dạy, ngoài những ứng dụng trong sách giáo khoa, giáo viên có thể cho học sinh tìm hiểu thêm từ các nguồn tài liệu bên ngoài.
Trong thực tế, giáo viên ít cho học sinh làm thí nghiệm hay đưa những ứng dụng Vật lí của định luật cảm ứng điện từ trong giờ học vì không có điều kiện lẫn thời gian. Do đó, để khắc phục những hạn chế của giờ học nội khóa, đồng thời để phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh, chúng tôi đã lựa chọn nội dung tổ chức hoạt động ngoại khóa: Chế tạo và tiến hành thí nghiệm bằng 10 một số dụng cụ đơn giản về cảm ứng điện từ nhằm bồi dưỡng năng lực thực nghiệm cho học sinh. Các hình thức ngoại khoá Vật lí Tùy thuộc vào đặc điểm môn học mà hoạt động ngoại khóa có các hình thức tổ chức. Do đặc thù của bộ môn Vật lí, hoạt động ngoại khóa có tác dụng bổ sung kiến thức lí thuyết và kỹ năng thực hành, giới thiệu các ứng dụng của vật lí vào khoa học và kỹ thuật, … cho học sinh, làm tăng hứng thú học tập của học sinh đối với môn học và khả năng rèn luyện tư duy, giải quyết vấn đề.
Vì vậy, việc chia ra các hình thức hoạt động ngoại khóa chỉ mang tính chất tương đối, có thể dựa trên các cơ sở khác nhau như: - Hội thi Vật lí là hình thức ngoại khóa khá phổ biến, lôi cuốn được đông đảo học sinh tham gia, tạo ra được khí thế trong hoạt động học tập và nghiên cứu. Qui mô, đối tượng tham gia, cách thức tổ chức hội thi phụ thuộc vào mục đích, yêu cầu, ý nghĩa, tính chất và nội dung của hội thi (Nguyễn Quang Đông, 2003). Thông qua tổ chức hội thi Vật lí: + Bồi dưỡng cho học sinh động cơ học tập tích cực, kích thích hứng thú đối với các lĩnh vực của vật lí. + Phát hiện, bồi dưỡng các em có năng khiếu, phát huy tính sáng tạo, độc lập suy nghĩ.
+ Bồi dưỡng và phát huy tinh thần đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau vượt qua khó khăn.