CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÀI CHÍNH, QUẢN LÝ TÀI CHÍNH ĐƠN VỊ DỰ TOÁN TRONG QUÂN ĐỘI 1. Tài chính đơn vị dự toán trong Quân đội 1. Một số khái niệm 1. Tài chính, tài chính Quân đội Khái niệm tài chính được sử dụng rộng rãi trong thực tiễn, tùy từng góc độ khác nhau các nhà khoa học, các học giả có những quan niệm khác nhau về tài chính.
Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn này, tác giả sử dụng khai niệm tài chính theo giáo trình Lý thuyết tài chính: “Tài chính thể hiện ra là sự vận động của vốn tiền tệ diễn ra ở mọi chủ thể trong xã hội. Nó phản ánh tổng hợp các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong phân phối các nguồn tài chính thông qua việc tạo lập hoặc sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng các nhu cầu khác nhau của các chủ thể trong xã hội” [11, tr13]. Nguồn tài chính là khả năng tài chính mà các chủ thể trong xã hội có thể khai thác sử dụng nhằm thực hiện các mục đích của mình. Kết quả của quá trình phân phối các nguồn tài chính là sự hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định.
Theo Từ điển Bách khoa quân sự: “Tài chính QĐ là bộ phận kinh tế - Quân sự bao gồm những hoạt động quản lý và đảm bảo tài chính cho các đơn vị QĐ. Nhiệm vụ chủ yếu: Lập DTNS, cấp phát, sử dụng và thanh quyết toán NS; quản lý vốn và tài sản QĐ; tổ chức công tác kế toán, thống kê và thực hiện một số nghiệp vụ về kho bạc, ngân hàng; thanh tra, kiểm tra đối với hoạt động tài chính của các ngành, các đơn vị và tổ chức kinh tế trong QĐ. Hệ thống tài chính QĐ được xây dựng theo tổ chức của QĐ, từ BQP đến đơn vị cơ sở” [19, tr898]. Toàn bộ các quan hệ tài chính và vốn bằng tiền do QĐ quản lý và sử dụng, chủ yếu bao gồm: Kinh phí thuộc NSNN cấp, tài chính doanh nghiệp quốc phòng, các nguồn lực tự huy động tại các cơ quan, đơn vị.
5 Từ những vấn đề nêu trên có thể rút ra: Tài chính QĐ là tổng thể các quan hệ tài chính trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau của QĐ, bảo đảm cho QĐ tham gia vào quá trình phân phối và phân phối lại sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân dưới hình thức giá trị nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của QĐ. Tài chính QĐ là một bộ phận của tài chính Nhà nước, mọi hoạt động của tài chính QĐ nói chung đều phải tuân theo nguyên tắc, chế độ, thể lệ cơ bản về kinh tế, tài chính và phụ thuộc vào khả năng tài chính của Nhà nước. Song, hoạt động tài chính QĐ cũng có những đặc điểm riêng, có hệ thống tổ chức hợp lý, thực hiện những nội dung nhiệm vụ cụ thể nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng lực lượng, sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu thắng lợi, tham gia xây dựng kinh tế và thực hiện các nhiệm vụ khác được Đảng, Nhà nước giao. Đơn vị dự toán Theo giáo trình Tài chính dự toán của Học viện Hậu cần: “Đơn vị dự toán Quân đội là những đơn vị chủ yếu làm nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu … được bảo đảm tài chính để thực hiện nhiệm vụ từ nguồn ngân sách chi cho quốc phòng là cơ bản” [10, tr39].
Theo từ điển bách khoa quân sự Việt Nam: “Đơn vị dự toán là cơ quan, đơn vị trực tiếp nhận, phân phối và sử dụng các khoản tiền được cấp phát từ quỹ ngân sách Nhà nước. Có nhiệm vụ và quyền hạn trong việc lập dự toán ngân sách thuộc phạm vi trách nhiệm; phân bổ dự toán ngân sách cho đơn vị cấp dưới và tổ chức thực hiện dự toán ngân sách được giao; tổ chức thực hiện công tác kế toán, quyết toán ngân sách của cấp mình và các đơn vị cấp dưới; hướng dẫn kiểm tra việc thực hiện thu, chi ngân sách và xét duyệt báo cáo quyết toán ngân sách của các đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc” [19, tr393]. Như vậy đơn vị dự toán trong Quân đội (sau đây gọi tắt là ĐVDT Quân đội) là những đơn vị thụ hưởng NSNN trong QĐ, đơn vị dự toán NS. 6 Nghị định số 10/2004/NĐ-CP ngày 07 tháng 01 năm 2004 của Chính phủ quy định các ĐVDT thuộc BQP gồm: BQP là đơn vị dự toán cấp 1, quan hệ trực tiếp với Bộ Tài chính; Quân khu, Quân đoàn, Quân chủng, Binh chủng, Tổng cục và các đơn vị tương đương là các ĐVDT cấp 2, quan hệ trực tiếp với ĐVDT cấp 1; Sư đoàn và đơn vị tương đương là ĐVDT cấp 3, quan hệ trực tiếp với ĐVDT cấp 2.
Riêng học viện, nhà trường trực thuộc Bộ là ĐVDT cấp 3, được quan hệ trực tiếp với ĐVDT cấp 1; Trung đoàn và tương đương là ĐVDT cấp 4, quan hệ trực tiếp với ĐVDT cấp 3. Riêng Lữ đoàn và Trung đoàn độc lập là ĐVDT cấp 4, được quan hệ trực tiếp với ĐVDT cấp 2. Các đơn vị cấp phân đội không có NS độc lập, là cấp dự toán chi tiêu cơ sở, kế toán thực hiện ghi chép việc nhận kinh phí do cấp trên cấp và thanh quyết toán kinh phí với cấp trên. Tài chính đơn vị dự toán Hệ thống tài chính QĐ là tổng thể các quan hệ tài chính trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau của QĐ, nhưng thống nhất với nhau về hình thành, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định với bộ máy quản lý tương ứng kèm theo.
Trong mỗi lĩnh vực hoạt động của QĐ có những quan hệ tài chính phát sinh tương ứng phù hợp với lĩnh vực đó. Tổng hợp các quan hệ tài chính trong từng lĩnh vực hình thành các bộ phận tài chính trong hệ thống tài chính QĐ. Tài chính ĐVDT là một bộ phận của hệ thống tài chính QĐ. Là hệ thống các luồng chuyển dịch giá trị, các luồng vận động và chuyển hóa các nguồn tài chính trong quá trình phân phối để tạo lập hoặc sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm thực hiện nhiệm vụ thường trực sẵn sàng chiến đấu, huấn luyện chiến đấu, công tác, tham gia lao động sản xuất làm kinh tế, tạo nguồn thu tài chính để cải thiện, nâng cao đời sống của bộ đội và bổ sung kinh phí hoạt động.
Tài chính ĐVDT thuộc lĩnh vực tài chính công, nó phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ công 7 nhằm phục vụ thực hiện các chức năng của QĐ và đáp ứng các nhu cầu lợi ích chung của xã hội. Nguyên tắc cấp phát tài chính ĐVDT thực hiện phương pháp cấp phát không hoàn trả trực tiếp, bảo đảm nhu cầu chi của đơn vị, không phụ thuộc vào việc các hoạt động của đơn vị có mang lại các các khoản thu cho NSNN hay không. Đặc điểm, hoạt động của tài chính đơn vị dự toán 1. Đặc điểm của tài chính đơn vị dự toán Quân đội Tài chính ĐVDT Quân đội là một bộ phận của tài chính QĐ, mang đặc điểm của tài chính QĐ.
Được biểu hiện cụ thể ở ĐVDT Quân đội, đó là: - Hoạt động chủ yếu của tài chính ĐVDT Quân đội là quản lý và sử dụng NSNN bảo đảm cho việc thực hiện các nhiệm vụ của đơn vị. Mục tiêu của tài chính ĐVDT Quân đội là đáp ứng tốt nhất nhu cầu tài chính cho việc xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, góp phần xây dựng QĐ cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại đủ sức hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ quân sự và quốc phòng, quốc phòng kết hợp với kinh tế, kinh tế kết hợp với quốc phòng, nguồn bảo đảm chủ yếu do NSNN cấp. Đặc điểm này đòi hỏi công tác tài chính ĐVDT phải quán triệt và thực hiện tốt nguyên tắc tiết kiệm, chấp hành nghiêm các chế độ, chính sách, tiêu chuẩn, định mức; xác định nhu cầu tài chính không thể thoát ly khả năng chi của NSNN cho quốc phòng, khả năng bảo đảm của đơn vị cấp trên. Chi tiêu sử dụng NS phải thực hiện đúng chỉ tiêu, nội dung DTNS được duyệt.
Công tác quản lý phải tuân thủ chế độ, tiêu chuẩn, chính sách, nguyên tắc, thể lệ được qui định trong các văn bản pháp qui của Nhà nước, của QĐ. - Tài chính ĐVDT trong QĐ là một phạm trù kinh tế, quân sự, bị chi phối bởi các quy luật kinh tế và quy luật chiến tranh. Tài chính ĐVDT trong QĐ trước hết chịu sự tác động của các qui luật kinh tế như: Qui luật giá trị, qui luật cung cầu, qui luật cạnh tranh, qui luật lưu thông tiền tệ … như một tất yếu khách quan vì tài chính ĐVDT Quân đội 8 là một bộ phận của tài chính QĐ, thuộc hệ thống tài chính Nhà nước; là hệ thống các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị nhằm phục vụ cho hoạt động quân sự. Tài chính ĐVDT Quân đội chịu sự chi phối của các hoạt động quân sự, của qui luật chiến tranh vì tài chính ĐVDT Quân đội phục vụ cho hoạt động quân sự.
Tính chất, đặc thù của hoạt động quân sự như: tính mệnh lệnh, tính cơ mật, tính quyết liệt, tính cơ động cao, tính đặc trưng của cơ cấu tổ chức, môi trường hoạt động đặc biệt … ảnh hưởng và chi phối một cách trực tiếp, toàn diện các mặt hoạt động tài chính trong ĐVDT Quân đội. Hoạt động tài chính ĐVDT Quân đội phải lấy việc hoàn thành nhiệm vụ quân sự là mục tiêu hàng đầu, song không phải chi tiêu với bất kỳ giá nào; tổ chức quản lý phải phù hợp với yêu cầu hoạt động quân sự và thích ứng với bảo đảm theo từng cấp chiến lược, chiến dịch, chiến thuật, trong tình huống khẩn trương có thể bảo đảm vượt cấp. - Hệ thống bảo đảm và quản lý tài chính ĐVDT Quân đội được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa phân cấp theo ngành bảo đảm vật chất và theo đơn vị sử dụng từng cấp. Vai trò các ngành bảo đảm vật chất được phát huy nhằm tăng cường tính tập trung, thống nhất trong bảo đảm và quản lý đối với phạm vi toàn quân.
Điều lệ công tác tài chính QĐNDVN quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn về công tác tài chính của chỉ huy đơn vị, thủ trưởng ngành nghiệp vụ bảo đảm vật chất và người phụ trách cơ quan tài chính các cấp tạo ra cơ sở cho sự kết hợp trong phân cấp và quản lý. Đặc điểm này ảnh hưởng trực tiếp đến phương thức tổ chức và quản lý việc phân phối; cấp phát, chi tiêu sử dụng, thanh quyết toán tài chính trong đơn vị.