Luận văn thạc sĩ biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm về sinh sản ở một số cấp độ tổ chức sống trong chương trình sinh học trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu biện pháp hình thành và phát triển khái niệm sinh sản trong chương trình sinh học trung học phổ thông.

• Tác giả: Phạm Thị Hải Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm sinh học
• Đề tài: Biện Pháp Hình Thành Và Phát Triển Các Khái Niệm Về Sinh Sản Ở Một Số Cấp Độ Tổ Chức Sống Trong Chương Trình Sinh Học Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn
• Danh mục các bảng trong luận văn
• Danh mục các biểu đồ trong luận văn
• Danh mục các sơ đồ trong luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các quan niệm về khái niệm
• 1.1.1. Quan điểm triết học về khái niệm
• 1.1.2. Quan điểm logic học về khái niệm
• 1.2. Các hướng phát triển khái niệm
• 1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.4. Phương pháp xác định thực trạng dạy và học kiến thức khái niệm
• 1.5. Nguyên nhân của thực trạng
• 2. CHƯƠNG 2: HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC KHÁI NIỆM SINH SẢN Ở MỘT SỐ CẤP ĐỘ TỔ CHỨC SỐNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC THPT
• 2.1. Phân tích cấu trúc nội dung khái niệm sinh sản ở một số cấp độ tổ chức sống trong chương trình sinh học trung học phổ thông
• 2.2. Mục tiêu kiến thức
• 2.3. Cấu trúc chương trình sinh học trung học phổ thông
• 2.4. Phân tích quá trình phát triển của khái niệm sinh sản ở một số cấp độ tổ chức sống trong chương trình sinh học trung học phổ thông
• 2.5. Biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm sinh sản
• 2.5.1. Nguyên tắc hình thành và phát triển khái niệm
• 2.5.2. Các bước hình thành khái niệm
• 2.5.3. Các bước phát triển khái niệm
• 2.5.4. Biện pháp hình thành và phát triển khái niệm sinh sản ở một số cấp độ tổ chức sống trong chương trình sinh học trung học phổ thông
• 2.5.5. Vận dụng biện pháp hình thành và phát triển khái niệm vào dạy các khái niệm sinh sản ở sinh vật ở một số cấp độ tổ chức sống (cấp phân tử, tế bào và cơ thể) trong chương trình sinh học trung học phổ thông
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.2.1. Phương pháp thực nghiệm
• 3.2.2. Xử lí số liệu
• 3.3. Kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về biện pháp phát triển khái niệm sinh sản trong giáo dục

Khái niệm sinh sản là một trong những nội dung quan trọng trong chương trình giáo dục sinh học. Việc phát triển khái niệm này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ về các hình thức sinh sản của sinh vật mà còn góp phần nâng cao nhận thức về sự sống và môi trường. Để đạt được điều này, cần có những biện pháp giáo dục hiệu quả nhằm hình thành và phát triển khái niệm sinh sản một cách toàn diện.

1.1. Khái niệm sinh sản và vai trò của nó trong giáo dục

Khái niệm sinh sản không chỉ đơn thuần là quá trình sinh sản của sinh vật mà còn là một phần quan trọng trong việc giáo dục về sự sống. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp học sinh nhận thức được sự đa dạng của các hình thức sinh sản và tầm quan trọng của chúng trong hệ sinh thái.

1.2. Tại sao cần phát triển khái niệm sinh sản trong giáo dục

Phát triển khái niệm sinh sản trong giáo dục giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về các quy luật tự nhiên. Điều này không chỉ nâng cao kiến thức mà còn khuyến khích tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề trong các tình huống thực tiễn.

II. Những thách thức trong việc phát triển khái niệm sinh sản

Mặc dù khái niệm sinh sản rất quan trọng, nhưng việc giảng dạy và phát triển nó trong giáo dục vẫn gặp nhiều thách thức. Các giáo viên thường gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức một cách hiệu quả và hấp dẫn.

2.1. Thiếu tài liệu và phương pháp giảng dạy hiệu quả

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, thiếu sự đổi mới trong cách tiếp cận. Điều này dẫn đến việc học sinh không hứng thú và khó tiếp thu kiến thức về sinh sản.

2.2. Sự khác biệt trong nhận thức của học sinh

Mỗi học sinh có một cách tiếp cận và nhận thức khác nhau về khái niệm sinh sản. Việc này tạo ra thách thức lớn cho giáo viên trong việc điều chỉnh phương pháp giảng dạy để phù hợp với từng đối tượng học sinh.

III. Phương pháp hình thành khái niệm sinh sản hiệu quả

Để phát triển khái niệm sinh sản, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại và hiệu quả. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện.

3.1. Sử dụng phương pháp học tập trải nghiệm

Phương pháp học tập trải nghiệm giúp học sinh tham gia vào các hoạt động thực tiễn, từ đó hình thành và phát triển khái niệm sinh sản một cách tự nhiên và sinh động.

3.2. Tích hợp công nghệ thông tin trong giảng dạy

Việc sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách nhanh chóng mà còn tạo ra môi trường học tập tương tác, thú vị hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của khái niệm sinh sản trong giáo dục

Khái niệm sinh sản không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực. Việc hiểu rõ về sinh sản giúp học sinh có cái nhìn tổng quát hơn về sự sống và môi trường.

4.1. Ứng dụng trong nghiên cứu sinh học

Khái niệm sinh sản là nền tảng cho nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực sinh học, từ di truyền học đến sinh thái học. Việc nắm vững khái niệm này giúp học sinh có thể tham gia vào các nghiên cứu khoa học một cách hiệu quả.

4.2. Tác động đến nhận thức về môi trường

Hiểu biết về sinh sản giúp học sinh nhận thức rõ hơn về sự cân bằng sinh thái và tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường. Điều này góp phần nâng cao ý thức bảo vệ thiên nhiên trong cộng đồng.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai của khái niệm sinh sản trong giáo dục

Việc phát triển khái niệm sinh sản trong giáo dục là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự đầu tư và đổi mới trong phương pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Đề xuất các biện pháp cải tiến trong giảng dạy

Cần xây dựng các chương trình đào tạo giáo viên nhằm nâng cao kỹ năng giảng dạy và cập nhật kiến thức mới về sinh sản. Điều này sẽ giúp giáo viên tự tin hơn trong việc truyền đạt kiến thức cho học sinh.

5.2. Tương lai của khái niệm sinh sản trong giáo dục

Khái niệm sinh sản sẽ tiếp tục được phát triển và cập nhật trong chương trình giáo dục. Việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện trong học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sinh sản là một trong những khái niệm cơ bản và quan trọng trong sinh học, phản ánh quá trình tạo ra các tổ chức sống mới ở nhiều cấp độ tổ chức sống khác nhau. Theo ước tính, việc hình thành và phát triển các khái niệm về sinh sản trong chương trình Sinh học trung học phổ thông (THPT) có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dạy và học môn học này. Tuy nhiên, thực trạng dạy học hiện nay cho thấy nhiều giáo viên chưa chú trọng đúng mức đến việc hình thành và phát triển các khái niệm sinh sản, dẫn đến học sinh chưa nắm vững kiến thức cơ bản và khó vận dụng sáng tạo trong thực tiễn. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích hệ thống các khái niệm về sinh sản ở một số cấp độ tổ chức sống trong chương trình Sinh học THPT, từ đó đề xuất các biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm này nhằm nâng cao hiệu quả dạy học. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các cấp độ phân tử, tế bào và cơ thể trong chương trình Sinh học THPT tại một số trường trên địa bàn thành phố Hà Nội. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho giáo viên trong việc tổ chức dạy học, đồng thời góp phần phát triển năng lực tư duy và nhận thức khoa học cho học sinh thông qua việc hệ thống hóa và phát triển các khái niệm sinh sản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về khái niệm trong triết học và logic học biện chứng, trong đó khái niệm được xem là hình thức tư duy phản ánh sự vận động và phát triển của thực tại khách quan. Khái niệm sinh học được định nghĩa là tri thức khái quát về các dấu hiệu và thuộc tính bản chất của các cấp độ tổ chức sống và hiện tượng sinh học. Các khái niệm sinh học được phân thành khái niệm đại cương và khái niệm chuyên khoa, có mối quan hệ qua lại và phát triển lẫn nhau. Ngoài ra, luận văn áp dụng thuyết phát triển khái niệm, nhấn mạnh quá trình hình thành, bổ sung và hoàn thiện các khái niệm theo hướng phát huy tính tích cực và sáng tạo của người học. Các khái niệm sinh sản được nghiên cứu ở ba cấp độ tổ chức sống: phân tử (nhân đôi ADN, phiên mã, dịch mã), tế bào (nguyên phân, giảm phân), và cơ thể (sinh sản vô tính, hữu tính).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm khảo sát thực trạng dạy và học các khái niệm sinh sản tại một số trường THPT ở Hà Nội thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn giáo viên và học sinh, dự giờ và phân tích giáo án. Cỡ mẫu khảo sát gồm 32 giáo viên và hơn 300 học sinh. Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp định tính và định lượng, sử dụng thống kê mô tả để đánh giá mức độ sử dụng các biện pháp dạy học, thái độ và phương pháp học tập của học sinh. Thực nghiệm sư phạm được tổ chức với hai nhóm lớp (đối chứng và thí nghiệm) nhằm đánh giá hiệu quả các biện pháp hình thành và phát triển khái niệm sinh sản. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2014 đến 2015, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, xây dựng biện pháp, thực nghiệm và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng dạy học khái niệm sinh sản của giáo viên: Khoảng 40,6% giáo viên không thường xuyên chú ý đến sự hình thành và phát triển các khái niệm cơ bản trong chương trình Sinh học THPT. Chỉ có 53,1% giáo viên tích cực soạn giáo án theo phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh. Phương pháp giảng dạy chủ yếu là thuyết trình (53,1%), trong khi chỉ 9,4% sử dụng câu hỏi - bài tập và 3,1% sử dụng phương tiện trực quan thường xuyên.

2. Thái độ và phương pháp học tập của học sinh: Có tới 38,34% học sinh không bao giờ đọc sách giáo khoa và gạch chân các khái niệm cơ bản để chuẩn bị bài. 46,33% học sinh hiếm khi tìm kiếm thông tin ngoài sách giáo khoa. Trong giờ học, 50,33% học sinh thụ động chờ câu trả lời từ bạn hoặc giáo viên, chỉ 56,67% cố gắng xung phong trả lời câu hỏi.

3. Hiệu quả thực nghiệm sư phạm: Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy nhóm lớp thí nghiệm có sự tiến bộ rõ rệt với tỷ lệ học sinh đạt điểm khá trở lên tăng khoảng 25% so với nhóm đối chứng. Biểu đồ so sánh kết quả kiểm tra giữa hai nhóm thể hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0.05).

4. Phát triển hệ thống khái niệm sinh sản: Qua phân tích chương trình Sinh học từ lớp 6 đến lớp 12, các khái niệm sinh sản được hình thành và phát triển dần dần, từ khái niệm cơ bản về cơ quan sinh sản đến các khái niệm phức tạp như nhân đôi ADN, nguyên phân, giảm phân, sinh sản vô tính và hữu tính. Việc bổ sung các dấu hiệu mới và hoàn thiện nội dung khái niệm theo từng lớp giúp học sinh nắm vững kiến thức một cách hệ thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng dạy học chưa hiệu quả là do giáo viên còn áp dụng nhiều phương pháp truyền thống, chưa khai thác tối đa các phương tiện trực quan và hoạt động nhóm để phát triển khái niệm. Học sinh thiếu sự chủ động và tích cực trong học tập, phần lớn do nội dung kiến thức phức tạp, đặc biệt là các khái niệm ở cấp độ phân tử và tế bào khó quan sát trực tiếp. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này phù hợp với xu hướng chung về khó khăn trong việc hình thành và phát triển khái niệm sinh học ở bậc phổ thông. Việc áp dụng quy trình 6 bước hình thành khái niệm kết hợp với phương tiện trực quan và hoạt động nhóm đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả trong thực nghiệm sư phạm. Dữ liệu có thể được trình bày qua bảng tổng hợp kết quả khảo sát thái độ học sinh và biểu đồ so sánh điểm kiểm tra giữa nhóm thí nghiệm và đối chứng để minh họa rõ nét sự khác biệt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và bồi dưỡng giáo viên: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về phương pháp dạy học phát triển khái niệm, sử dụng hiệu quả phương tiện trực quan và kỹ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng sư phạm. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng; chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng và phát triển tài liệu hỗ trợ dạy học: Soạn thảo các bộ tài liệu, phiếu học tập, mô hình, video minh họa về các khái niệm sinh sản ở các cấp độ tổ chức sống, giúp giáo viên và học sinh dễ dàng tiếp cận và vận dụng. Thời gian: 12 tháng; chủ thể: Nhà xuất bản giáo dục, các nhóm nghiên cứu.

3. Áp dụng quy trình 6 bước hình thành và phát triển khái niệm trong giảng dạy: Khuyến khích giáo viên tổ chức các hoạt động học tập theo quy trình này, kết hợp với hoạt động nhóm và sử dụng phương tiện trực quan để tăng cường sự chủ động, sáng tạo của học sinh. Thời gian: áp dụng ngay trong năm học; chủ thể: giáo viên các trường THPT.

4. Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá: Thiết kế các dạng câu hỏi và bài tập kiểm tra đánh giá khả năng vận dụng, phân tích và tổng hợp khái niệm của học sinh thay vì chỉ kiểm tra kiến thức thuộc lòng. Thời gian: 6 tháng; chủ thể: Ban giám hiệu các trường, giáo viên bộ môn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Sinh học THPT: Nhận được hướng dẫn cụ thể về phương pháp hình thành và phát triển các khái niệm sinh sản, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát huy tính tích cực của học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục: Có cơ sở để xây dựng các chính sách đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và phát triển chương trình, tài liệu dạy học phù hợp với thực tiễn.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Sinh học: Tài liệu tham khảo quý giá để hiểu rõ hơn về lý luận và phương pháp dạy học khái niệm, chuẩn bị tốt cho công tác giảng dạy tương lai.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và cơ sở lý luận để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về phương pháp dạy học và phát triển tư duy học sinh trong môn Sinh học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao việc hình thành và phát triển khái niệm sinh sản lại quan trọng trong dạy học Sinh học?
   Khái niệm là cơ sở nhận thức, giúp học sinh hiểu bản chất các hiện tượng sinh học, từ đó phát triển tư duy logic và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Ví dụ, hiểu đúng về nguyên phân giúp học sinh giải thích được sự phát triển và tái tạo tế bào.

2. Phương pháp nào hiệu quả nhất để hình thành khái niệm sinh sản cho học sinh?
   Quy trình 6 bước kết hợp với phương tiện trực quan và hoạt động nhóm được chứng minh là hiệu quả, giúp học sinh chủ động tìm hiểu, phân tích và hệ thống hóa kiến thức.

3. Làm thế nào để khắc phục khó khăn khi dạy các khái niệm trừu tượng như nhân đôi ADN?
   Sử dụng mô hình, sơ đồ, video minh họa và liên hệ thực tế giúp học sinh hình dung quá trình trừu tượng, đồng thời kết hợp giải thích lý thuyết và thảo luận nhóm để tăng sự hiểu biết sâu sắc.

4. Tại sao nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp truyền thống trong dạy học Sinh học?
   Nguyên nhân chính là do thói quen, thiếu thời gian và tài liệu hỗ trợ, cũng như chưa được đào tạo đầy đủ về phương pháp dạy học tích cực và phát triển khái niệm.

5. Làm thế nào để đánh giá hiệu quả việc hình thành và phát triển khái niệm sinh sản ở học sinh?
   Có thể sử dụng các bài kiểm tra định lượng kết hợp với quan sát thái độ, sự chủ động trong học tập và khả năng vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề thực tiễn. Ví dụ, so sánh kết quả kiểm tra giữa nhóm thí nghiệm và đối chứng trong thực nghiệm sư phạm.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích và hệ thống hóa cơ sở lý luận về khái niệm và sự phát triển khái niệm trong dạy học Sinh học THPT, tập trung vào khái niệm sinh sản ở các cấp độ tổ chức sống.
• Thực trạng dạy học hiện nay còn nhiều hạn chế, đặc biệt là việc chưa chú trọng đúng mức đến hình thành và phát triển khái niệm sinh sản.
• Quy trình 6 bước hình thành và phát triển khái niệm kết hợp với phương tiện trực quan và hoạt động nhóm đã được thực nghiệm và chứng minh hiệu quả.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực giảng dạy của giáo viên và phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo bao gồm đào tạo bồi dưỡng giáo viên, phát triển tài liệu hỗ trợ và đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá để nâng cao chất lượng dạy học Sinh học THPT.

Hãy áp dụng các biện pháp này để nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập môn Sinh học, góp phần phát triển thế hệ học sinh có tư duy khoa học và năng lực sáng tạo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn. Chương 2: Hình thành và phát triển các khái niệm sinh sản ở một số cấp độ tổ chức sống trong chương trình Sinh học THPT. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Các quan niệm về khái niệm 1. Quan điểm triết học về khái niệm Quan điểm duy tâm siêu hình xem các khái niệm chỉ là sản phẩm của sự suy nghĩ chủ quan, không phản ánh thực tại, không biến đổi và không liên quan với nhau. Quan điếm này cản trở sự phát triển của khoa học. Quan điếm duy vật biện chứng xem khái niệm là hình thức tư duy phản ánh sự vận động, phát triển của thực tại khách quan, các khái niệm không phải là bất biến, riêng rẽ mà là có quá trình phát triển trong mối liên hệ với những khái niệm khác.

Nhận thức là một quá trình lịch sử, quá trình vận động từ chưa biết đến biết, từ biết chưa đầy đủ sâu sắc đến biết sâu sắc và đầy đủ hơn. Sự vận động của nhận thức được biểu hiện ở quá trình phát triển, biến hoá của các khái niệm. Khái niệm không phải chỉ là điểm xuất phát trong sự vận động của tư duy mà còn là sự tổng kết quá trình vận động đó. Khái niệm không chỉ là công cụ của tư duy mà còn là kết quả của tư duy.

Nhận thức càng phát triển thì nội dung các khái niệm khoa học càng mới. Quan điểm logic học về khái niệm * Quan niệm của logic học hình thức về bản chất của khái niệm Logic hình thức xem khái niệm là một yếu tố đơn giản của sự suy nghĩ, là một bộ phận của phán đoán, khái niệm chỉ là công cụ suy nghĩ và có tính chất quy ước để thuận tiện cho việc trao đổi sự suy nghĩ. Các nhà triết học duy tâm hạ thấp vai trò của khái niệm, xem các khái niệm khoa học chỉ là công cụ nhận thức khoa học, chỉ là những từ mà đằng sau chúng không có hiện thực nào cả. Logic hình thức cho rằng khái niệm có hai đặc điểm: - Mỗi khái niệm chỉ là tổng số của một số dấu hiệu.

Tuỳ theo tổng số dấu hiệu của khái niệm là nhiều hay ít, mà phạm vi ứng dụng của khái niệm sẽ rộng hay hẹp. Như vậy logic hình thức chỉ quan tâm đến mặt lượng của khái niệm, 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nghĩa là chỉ căn cứ vào số dấu hiệu của khái niệm mà không quan tâm đến thuộc tính bản chất của khái niệm. - Khái niệm là những quy ước có sẵn, không biến đổi. Nhìn chung quan niệm này không đúng vì khái niệm không phải là điều quy ước như là dùng ký hiệu để biểu thị đại lượng về số lượng toán học, mà nó có nội dung phản ánh hiện thực của nó và hiện thực biến đổi nên sự phản ánh hiện thực cũng biến đổi theo.

Tuy nhiên, trong điều kiện nhất định nào đó, nội dung của khái niệm nào đó phải là không đổi. * Quan niệm của logic học biện chứng về bản chất của khái niệm Logic biện chứng coi khái niệm là kết tinh sự nhận thức của con người, khái niệm là hình thức tư duy phản ánh sự vận động, phát triển của thực tại khách quan. Khái niệm khoa học là sự tổng kết các tri thức về những dấu hiệu, thuộc tính chung và bản chất giữa các sự vật và hiện tượng. Logic biện chứng xem khái niệm có 3 đặc điểm căn bản: - Tính chung của khái niệm Khái niệm là kết quả của quá trình nhận thức đi từ đơn nhất đến cái phổ biến, đi từ cái riêng đến cái chung bằng con đường khái quát hoá.

Đơn nhất là những dấu hiệu thuộc tính chỉ có ở sự vật hay hiện tượng nhất định. Phổ biến là những dấu hiệu thuộc tính chung, có cùng ở nhiều sự vật, hiện tượng. Sự tổng hoà các dấu hiệu hoặc thuộc tính chung và bản chất hợp thành nội dung của khái niệm. Như vậy, nội dung của khái niệm là sự tổng họp chứ không phải là tổng cộng các dấu hiệu.

Nhận thức không chỉ dừng lại ở cái phổ biến, cái chung, mà lại dựa vào cái phổ biến để tiếp tục nhận thức cái đơn nhất ở mức sâu sắc và toàn diện hơn. Lênin đã coi cái chung như là cơ sở đi tới nhận thức cái cá thể. Xác định được quan hệ giữa cái chung và cái riêng, tìm ra con đường, quy luật khách quan của sự lĩnh hội khái niệm là một trong những vấn đề thời sự không phải chỉ của học thuyết về nhận thức mà còn là của lý luận dạy học. 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Tính bản chất của khái niệm Trong các dấu hiệu và thuộc tính chung, người ta phân biệt một số thuộc tính và dấu hiệu bản chất, nhờ có tính bản chất mà ta có thể phân biệt được một cách cơ bản loại sự vật, hiện tượng này với loại sự vật hiện tượng khác.

Cái bản chất và cái chung có quan hệ với nhau, cái bản chất bao giờ cũng là cái chung, nhưng cái chung chưa hẳn đã là cái bản chất. Vì vậy, trong dạy học, phải đi từ những dấu hiệu chung rồi tách ra cái bản chất bằng sự trừu tượng hoá. - Tính phát triển của khái niệm Khái niệm không chỉ là điểm xuất phát trong sự vận động của nhận thức, mà còn là tổng kết quá trình vận động đó, không chỉ là công cụ của tư duy mà còn là kết quả của quá trình tư duy. Nhận thức khoa học càng phát triển, khái niệm khoa học có nội dung ngày càng mới, đến mức độ nào đó thì phải đổi tên của khái niệm.

Khái niệm khoa học có tính chất lịch sử, lịch sử khoa học là lịch sử phát triển các khái niệm, tức là thay đổi, bổ sung nội dung khái niệm cũ, tạo ra khái niệm mới, quá trình đó phản ánh sự vận động giải quyết mâu thuẫn giữa nội dung và hình thức của khái niệm, giữa dấu hiệu được đưa vào khái niệm và tên gọi của khái niệm. Như vậy, logic biện chứng xem khái niệm là sự thống nhất biện chứng giữa đơn nhất và phổ biến, giữa cụ thể và trừu tượng, giữa nội dung và hình thức. Khái niệm sinh học Khái niệm sinh học là những khái niệm phản ánh những dấu hiệu và thuộc tính chung, bản chất của các cấp độ tổ chức và hiện tượng sống. Định nghĩa khái niệm sinh học Định nghĩa một khái niệm tức là trả lời câu hỏi: Một sự vật, hiện tượng nào đó là cái gì? Muốn vậy, không chỉ chỉ ra các dấu hiệu, mà quan trọng hơn là chỉ ra những thuộc tính bản chất của nó, đủ để phân biệt nó với các sự vật, hiện tượng khác.

Mặc dù định nghĩa chính xác một khái niệm là kết quả một quá trình nhận 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thức lâu dài của loài người, nhưng câu định nghĩa khái niệm không thể chứa đủ mọi hiểu biết hiện thời về đối tượng được định nghĩa mà chỉ có thể nêu lên những nét bản chất nhất, chủ yếu nhất. Trong sách giáo khoa, trong dạy học người ta thường bắt đầu việc giới thiệu tri thức mới bằng việc định nghĩa khái niệm. Đây thường là những định nghĩa theo trình độ hiện đại của khoa học, đôi khi được đơn giản hoá cho phù hợp với trình độ lĩnh hội của học sinh và yêu cầu của chương trình. Lên các lớp trên, khái niệm đó sẽ dần được bổ sung, chính xác hơn.

Các loại khái niệm sinh học Khái niệm sinh học là tri thức khái quát về những dấu hiệu và thuộc tính bản chất của các cấu trúc vật chất sống, của các hiện tượng quá trình của sự sống, phản ánh những mối liên hệ tương quan giữa chúng với nhau. Dựa vào phạm vi phản ánh rộng hay hẹp, có thể chia khái niệm sinh học thành khái niệm đại cương và khái niệm chuyên khoa. - Khái niệm sinh học đại cương: Là loại khái niệm phản ánh những cấu trúc, hiện tượng, quá trình quan hệ cơ bản của sự sống chung cho một bộ phận lớn hoặc toàn bộ sinh giới. Ví dụ, các khái niệm về cấu trúc tế bào, gen, nhiễm sắc thể, quần thể, quần xã, tiến hoá, chọn lọc tự nhiên.

- Khái niệm sinh học chuyên khoa: Là loại khái niệm phản ánh từng cấu trúc, hiện tượng, quá trình của một đối tượng hay một nhóm đối tượng nhất định, hoặc phản ánh từng dạng quan hệ riêng biệt giữa các đối tượng, hiện tượng đó. Nếu như khái niệm chuyên khoa phản ánh một cấu trúc sống, một hiện tượng sống, một quá trình sống và gắn với một đối tượng sinh vật cụ thể, đi sâu vào chi tiết với những nét riêng biệt của đối tượng thì khái niệm đại cương lại phản ánh những tính chất, thuộc tính chung nhất cho mọi tổ chức sống mà không bó hẹp trong một đối tượng cụ thể nào. Giữa các khái niệm đại cương và khái niệm chuyên khoa có mối quan hệ qua lại với nhau. Các khái niệm chuyên khoa làm cơ sở hình thành các khái niệm đại cương.

Ngược lại, các khái niệm đại cương lại bổ sung, phát triển các khái niệm chuyên khoa. Mối quan hệ này phản ánh phù hợp với quy luật nhận thức đi 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] từ cụ thể riêng biệt đến trừu tượng khái quát rồi từ khái quát trừu tượng lại đi sâu hơn vào các chi tiết cụ thể. Vai trò của khái niệm trong hoạt động nhận thức Học tập là hoạt động nhận thức nhằm phản ánh có mục đích thế giới khách quan vào ý thức của mỗi người mà kết quả là hình thành hệ thống các khái niệm về sự vật, hiện tượng, mối quan hệ nhân quả, quan hệ quy luật về thời gian (quá trình), từ đó hình thành học thuyết khoa học. Khái niệm vừa là kết quả nhận thức về bản chất của các sự vật, hiện tượng cũng như về mối quan hệ bản chất của chúng, vừa là cơ sở để nhận thức tiếp theo.

Hình thành và phát triển các khái niệm là con đường để học sinh lĩnh hội kiến thức một cách sâu sắc, vững chắc, đồng thời phát triển tư duy hình thành nhân cách. Nói cách khác, hình thành nhân cách cho học sinh là hệ quả của quá trình dạy học sinh học. Phương pháp định nghĩa khái niệm Phương pháp định nghĩa đơn giản nhất là liệt kê toàn bộ các dấu hiệu của đối tượng được định nghĩa. Nhưng trong thực tế, phương pháp này không thực hiện được, vì mỗi sự vật hiện tượng đều có vô số dấu hiệu khó mà kể hết.