CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH Ở ĐƠN VỊ DỰ TOÁN QUÂN ĐỘI 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm tài chính Tài chính là một khái niệm nảy sinh từ hoạt động kinh tế của các chủ thể trong nền kinh tế thị trường. Các chủ thể đó có thể là Nhà nước, doanh nghiệp hoặc tổ chức phi lợi nhuận, cá nhân, hộ gia đình.
Tài chính là quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm đáp ứng nhu cầu của các chủ thể kinh tế. Hoạt động tài chính luôn gắn liền với sự vận động độc lập tương đối của các luồng giá trị dưới hình thái tiền tệ thông qua việc hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế. Như vậy, tài chính được hiểu là quan hệ kinh tế giữa các chủ thể để hình thành, quản lý và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đạt được mục tiêu chung của toàn xã hội. Từ đó, có thể thấy khái niệm sau đây là phù hợp trong phạm vi nghiên cứu của luận văn “Tài chính là một phạm trù kinh tế, biểu hiện quan hệ kinh tế giữa các chủ thể để hình thành, quản lý và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đạt được các mục tiêu của nhà quản lý và các chủ thể liên quan”.
Khái niệm Quản lý tài chính Theo quan điểm của các nhà khoa học Trường đại học Kinh tế Quốc dân được xem xét theo hai nghĩa: “Nghĩa hẹp là quản lý thu chi ngân sách theo nghĩa này thì nội dung chủ yếu của quản lý tài chính là làm như thế nào để đảm bảo hoạt động thu chi ngân sách được tiến hành thông suốt và có hiệu quả; theo nghĩa rộng là sử dụng tài chính làm công cụ quản lý kinh tế vĩ mô của Nhà nước. Nhà nước thông qua hoạt động tài chính để điều tiết hoạt động của nền kinh tế quốc dân theo mục tiêu đã định. Xét theo nghĩa này, nội dung 5 của quản lý tài chính chủ yếu là việc lựa chọn và xác định chính xác các chính sách tài chính hữu hiệu và lấy đó làm căn cứ để quy định nội dung cụ thể của thu chi ngân sách. ” Như vậy, nếu xét theo cả hai nghĩa được nêu trên thì quản lý tài chính là dùng công cụ tài chính của Nhà nước thông qua các chính sách, phương thức, hệ thống khác nhau nhằm đạt được mục tiêu quản lý.
Khái niệm đơn vị dự toán Quân đội Đơn vị dự toán được quy định tại tiểu mục 1.1 mục 1 Phần V Thông tư 59/2003/TT-BTC quy định như sau: Đơn vị dự toán quân đội là các cơ quan, các đơn vị chủ yếu làm nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu… được bảo đảm tài chính để thực hiện nhiệm vụ từ nguồn NSNN chi cho quốc phòng là cơ bản. Nói cách khác đơn vị dự toán quân đội là những đơn vị thụ hưởng ngân sách nhà nước, nguồn kinh phí hoạt động do NSNN bảo đảm là chủ yếu. Quân đội với chức năng, nhiệm vụ của mình được Nhà nước cung cấp kinh phí hoạt động hàng năm. Bên cạnh nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, các đơn vị quân đội còn có nhiệm vụ khai thác tiềm năng về lao động, tận dụng năng lực về chuyên môn kỹ thuật… để tiến hành lao động sản xuất, làm kinh tế (gọi chung là các hoạt động có thu) nhằm tạo nguồn thu tài chính cải thiện đời sống, bổ sung kinh phí, đóng góp một phần cho ngân sách.
Khái niệm quản lý tài chính ở đơn vị dự toán Quân đội Quản lý tài chính ở đơn vị dự toán Quân đội là tổng thể các biện pháp tổ chức, điều hành, kiểm tra, phối hợp các mặt hoạt động để đảm bảo tiếp nhận, phân phối, sử dụng các nguồn tài chính theo phương hướng, mục tiêu, kế hoạch xác định nhằm hoàn thành nhiệm vụ tài chính được giao với chất lượng, hiệu quả cao nhất. Mục tiêu mà quản lý tài chính cần đạt là mọi khoản 6 chi tiêu trong đơn vị đều phải đảm bảo tiết kiệm, đúng chế độ tiêu chuẩn, đúng nội dung và nằm trong dự toán được duyệt, phù hợp với định mức của Nhà nước và BQP. Quá trình quản lý là cách tiến hành các công việc một cách có hệ thống. Do vậy, khi coi quản lý như một quá trình, người ta muốn nhấn mạnh rằng, quá trình quản lý là tổng thể các hoạt động và phương pháp hành động mang tính hệ thống diễn ra trong một thời gian nhất định, theo những quy trình cụ thể để quản lý các hoạt động của một đơn vị.
Từ những lý luận nêu trên, có thể hiểu: Quản lý tài chính ở đơn vị dự toán Quân đội là một tập hợp các cơ chế, công cụ hình thức và phương pháp nhằm hướng hoạt động tài chính thực hiện theo mục tiêu của đơn vị trong từng thời kỳ nhất định. Quản lý tài chính ở đơn vị dự toán Quân đội 1. Nội dung quản lý tài chính Quản lý tài chính với tư cách là một hoạt động cơ bản của công tác tài chính, một quá trình tổ chức hoạt động thực tiễn, chất lượng quản lý tài chính là mức độ hoàn thành các công việc theo trình tự công tác quản lý bảo đảm tài chính đã xác định so với yêu cầu đặt ra và mức độ sử dụng đầy đủ khả năng của các chủ thể tham gia vào quá trình quản lý tài chính. Theo Đại từ điển tiếng Việt thì nâng cao là làm cho ở mức tốt hơn; Như vậy nâng cao chất lượng quản lý tài chính là làm cho mức độ hoàn thành tốt hơn các công việc theo trình tự của công tác quản lý tài chính đã xác định so với yêu cầu đặt ra và nâng cao mức độ sử dụng đầy đủ hơn khả năng của các chủ thể tham gia vào quá trình quản lý tài chính nhằm bảo đảm cho đơn vị hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao.
Quá trình quản lý tài chính nói chung và quản lý ngân sách trong lĩnh vực quốc phòng nói riêng đều thực hiện theo một chu trình quản lý đó là lập, chấp hành và quyết toán ngân sách. Ý nghĩa, tác dụng, yêu cầu và nội dung 7 của từng khâu lập, chấp hành, quyết toán ngân sách được quy định cụ thể trong Luật NSNN, pháp lệnh của Chính phủ, thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính và các ngành, các cấp liên quan. Trong quân đội, công tác lập, chấp hành, quyết toán ngân sách đã được quy định rất cụ thể trong “Chế độ Tài chính trong Quân đội nhân dân Việt Nam”, “Điều lệ Công tác Tài chính Quân đội nhân dân Việt Nam” ban hành. Do đặc thù của hoạt động quốc phòng và an ninh, căn cứ vào Luật NSNN ban hành năm 2002, việc lập, chấp hành, quyết toán ngân sách của BQP, Bộ Công an ngoài việc thực hiện theo Nghị định số 60/2003/NĐ-CP ngày 6/6/2003 của Chính phủ về việc quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật NSNN còn phải thực hiện Nghị định số 10/2004/NĐ-CP ngày 7/1/2004 của Chính phủ về việc quy định quản lý, sử dụng ngân sách và tài sản của Nhà nước đối với một số hoạt động thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh.
Căn cứ vào các văn bản nêu trên hiện nay Bộ Tài chính - Bộ Quốc phòng có Thông tư liên tịch số 23/2004/TTLL-BTC-BQP ngày 13/5/2004 hướng dẫn lập, chấp hành và quyết toán NSNN và quản lý tài sản Nhà nước đối với một số hoạt động thuộc lĩnh vực quốc phòng an ninh, Cục Tài chính BQP có có Công văn số 898/TC4 ngày 9/6/2004 hướng dẫn việc về lập, chấp hành và quyết toán NSNN đối với các ngành các đơn vị. Nội dung cụ thể của bảo đảm tài chính được xác định bởi các nhu cầu chi tiêu theo nhiệm vụ của đơn vị trên cơ sở Luật NSNN, nghị định của Chính phủ, các quyết định, quy định có liên quan của BQP. Tuỳ theo đặc điểm, điều kiện và yêu cầu nhiệm vụ từng thời kỳ mà công tác bảo đảm tài chính có những nội dung cụ thể với trọng tâm trọng điểm khác nhau. Mục 1 của Điều 5 và Mục 1 của Điều 6 trong Nghị định số 10/2004/NĐ-CP ngày 07 tháng 01 năm 2004 về Quản lý, sử dụng ngân sách và tài sản của Nhà nước đối với một số hoạt động thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh đã quy định nội dung nhiệm vụ chi NSNN trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh của 8 BQP và của ngân sách địa phương.
Theo đó, nội dung công tác bảo đảm tài chính được tổng hợp như sau: + Bảo đảm đăng ký, quản lý tổ chức xây dựng huấn luyện, tuyên truyền pháp luật. + Tổ chức hội nghị bồi dưỡng, tập huấn nghiệp vụ. + Bảo đảm trợ cấp ngày công lao động, tiền ăn, quân trang, đồ dùng sinh hoạt, đời sống tinh thần và các chi phí hoạt động của các đơn vị làm nhiệm vụ thường trực sẵn sàng chiến đấu. + Bảo đảm cơ sở vật chất cho các nhiệm vụ: bồi dưỡng kiến thức quốc phòng, tập huấn, huấn luyện, hội thi, hội thao, diễn tập.
+ Bảo đảm cho vận chuyển, sữa chữa, bảo quản trang bị vũ khí, mua sắm công cụ hỗ trợ. + Xây dựng mới, sửa chữa kho tàng, công trình chiến đấu, sửa chữa lán trại của lực lượng thường trực sẵn sàng chiến đấu theo quyết định của BQP. + Thanh tra, kiểm tra, sơ kết, tổng kết, khen thưởng cơ quan, đơn vị, cá nhân có thành tích. + Bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần, chính sách cho bộ đội.
+ Dự trữ sẵn sàng chiến đấu. + Bảo đảm các nhiệm vụ khác thuộc nhiệm vụ chi quốc phòng của BQP. Mục tiêu quản lý tài chính Ngân sách Nhà nước là phạm trù kinh tế, là công cụ, phương tiện tài chính của chính quyền các cấp từ trung ương đến địa phương. Phát triển kinh tế là điều kiện tiên quyết, có ảnh hưởng trực tiếp đến thu NSNN.
Xét về mặt kinh tế, Nhà nước phải có nguồn lực để hoạt động, đó là lao động và các điều kiện vật chất khác. Trong nền kinh tế thị trường, nguồn lực này được tiền tệ hoá. Từ đó hình thành NSNN gắn liền với bộ máy của Nhà 9 nước và NSNN cũng được tổ chức thành chính quyền các cấp. Vai trò của NSNN nói chung và ngân sách địa phương nói riêng có điểm chung là phương tiện để quản lý hành chính nhà nước, thực hiện các nhiệm vụ KTXH của Nhà nước và của địa phương, trong đó có nhiệm vụ quốc phòng an ninh.
Ở các địa phương khác nhau, thu ngân sách cũng khác nhau do tình hình phát triển kinh tế của địa phương đó. Xét cả về mặt lý luận và thực tiễn thì có thu ngân sách mới có chi ngân sách.