CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH PHƯỜNG (XÃ) 1. Ngân sách Nhà nước và quản lý ngân sách Nhà nước cấp phường 1. Tổng quan về ngân sách Nhà nước 1. Khái niệm ngân sách Nhà nước + Thu ngân sách nhà nước bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
+ Chi ngân sách nhà nước bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của Nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Chúng có những đặc điểm chung như: + Các hoạt động thu, chi của NSNN luôn luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. + Quá trình thực hiện các chỉ tiêu thu, chi NSNN nhằm hình thành quỹ tiền tệ tập trung phân phối lại giá trị tổng sản phẩm. Hệ thống NSNN Việt Nam Theo Luật NSNN năm 2002, hệ thống NSNN Việt Nam được tổ chức theo sơ đồ sau đây: NSNN Ngân sách Trung Ương Ngân sách Địa phương Ngân sách tỉnh, Ngân sách huyện, Ngân sách thành phố trực quận, thị xã, thành xã, phường, thuộc Trung Ương phố thuộc tỉnh thị trấn Hình 1.1: Sơ đồ hệ thống NSNN Việt Nam 5 1.
Phân cấp quản lý NSNN Phân cấp quản lý NSNN là xác định phạm vi, quyền hạn, trách nhiệm của các cấp ngân sách trong việc quản lý NSNN, phân chia các nguồn thu, nhiệm vụ chi NSNN từng cấp để thực hiện chức năng, nhiệm vụ cấp đó. NSNN được phân cấp quản lý giữa Chính phủ và các cấp chính quyền địa phương là tất yếu khách quan khi tổ chức hệ thống NSNN gồm nhiều cấp. Mặt khác, xét về yếu tố lịch sử và thực tế hiện nay, trong khi Đảng và Nhà nước ta đang chống tư tưởng địa phương, cục bộ… vẫn cần có chính sách và biện pháp nhằm khuyến khích chính quyền địa phương phát huy tính độc lập, tự chủ, tính chủ động, sáng tạo của địa phương mình trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội trên địa bàn. Có một số khoản thu như: tiền cho thuê mặt đất, mặt nước đối với doanh nghiệp, tiền cho thuê và tiền bán nhà thuộc sở hữu Nhà nước, lệ phí trước bạ, thuế môn bài,…giao cho địa phương quản lý sẽ hiệu quả hơn.
Phân cấp quản lý NSNN là cách tốt nhất để gắn các hoạt động của NSNN với các hoạt động kinh tế, xã hội một cách cụ thể và thực sự nhằm tập trung đầy đủ và kịp thời, đúng chính sách, chế độ các nguồn tài chính quốc gia và phân phối sử dụng chúng công bằng, hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả cao, phục vụ các mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Phân cấp quản lý NSNN đúng đắn và hợp lý không chỉ đảm bảo phương tiện tài chính cho việc duy trì và phát triển hoạt động của các cấp chính quyền ngân sách từ trung ương đến địa phương mà còn tạo điều kiện phát huy được các lợi thế nhiều mặt của từng vùng, từng địa phương trong cả nước. Khái niệm Ngân sách phường Ngân sách phường là một bộ phận của hệ thống ngân sách nhà nước là những khoản thu, chi của Ngân sách nhà nước giao cho Uỷ ban nhân dân phường xây dựng, tổ chức quản lý, Hội đồng nhân dân phường quyết định và giám sát thực hiện theo nhiệm vụ quyền hạn nhà nước quy định. Từ định nghĩa trên, cho thấy: Về nguồn gốc của NSP: có vai trò quan trọng trong việc huy động và phân phối thu nhập quốc dân qua NSNN, chính sự tồn tại và phát triển của Nhà nước 6 đã tạo ra những điều kiện cần và đủ cho NSNN nói chung, trong đó có NSP ra đời và tồn tại.
NSP trực tiếp gắn với người dân, trực tiếp giải quyết toàn bộ mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước với dân. Chính vì vậy, NSP là tiền đề đồng thời là hệ quả trong quá trình quản lý kinh tế - xã hội của Nhà nước. Chừng nào Nhà nước còn tồn tại thì chừng đó ngân sách các cấp còn tồn tại. Về cấp độ phân cấp ngân sách: NSP là cấp ngân sách trong hệ thống NSNN thống nhất do HĐND cấp tỉnh, thành phố quy định cụ thể nội dung thu, chi; UBND phường xây dựng dự toán và thống nhất tổ chức, quản lý thực hiện dưới sự giám sát của cơ quan tài chính cấp trên và HĐND phường.
Về mặt bản chất, NSP là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ thể khác, phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền nhà nước cấp phường nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền nhà nước cấp cơ sở trong khuôn khổ đã được phân công, phân cấp quản lý. Về mặt định lượng NSP là toàn bộ các khoản thu chi trong dự toán đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền cấp phường. NSP là một công cụ đặc biệt quan trọng để chính quyền cấp phường thực hiện quản lý toàn diện các hoạt động KT-XH tại địa phương. Đặc điểm ngân sách phường NSP là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN nên NSP cũng mang đầy đủ các đặc điểm chung của ngân sách các cấp đó là: - Được phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật; - Được quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định.
Bên cạnh các đặc điểm chung NSP còn có các đặc điểm riêng: - Một là: NSP là một loại quỹ tiền tệ của cơ quan chính quyền nhà nước cấp cơ sở. Hoạt động của quỹ thể hiện trên 2 phương diện: là huy động nguồn thu vào quỹ gọi là thu ngân sách phường, và phân phối và sử dụng quỹ gọi là chi ngân sách phường. 7 - Hai là: Ngân sách phường vừa là một cấp ngân sách, lại vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt vì dưới nó không có đơn vị dự toán trực thuộc. Nó vừa tạo nguồn thu, vừa phải phân bổ nhiệm vụ chi.
Đặc điểm này có ảnh hưởng chi phối lớn đến quá trình tổ chức lập dự toán, chấp hành, quyết toán ngân sách phường. - Ba là: Các chỉ tiêu thu, chi ngân sách phường luôn mang tính pháp lý (Nghĩa là các chỉ tiêu này được quy định bằng văn bản pháp luật và được pháp luật đảm bảo thực hiện) - Bốn là: Đằng sau quan hệ thu chi NSP là lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi NSP giữa hai chủ thể: một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở mà đại diện là chính quyền cấp phường, một bên là chủ thể kinh tế xã hội… Phường là đơn vị cơ sở trong hệ thống tổ chức bộ máy nhà nước, gắn bó trực tiếp đến người dân, đến nền kinh tế xã hội. Ngân sách phường có quyền tự chủ nhất định về nguồn thu và nhiệm vụ chi quyết định trong các văn bản pháp luật về tài chính. Tuy nhiên, tính độc lập của NSP lại là tương đối do nguồn thu của phường có hạn chế và cũng phải nhận trợ cấp từ ngân sách cấp trên và phụ thuộc vào ngân sách cấp trên.
Do vậy NSP được coi là đơn vị dự toán cuối cùng. Vị trí, vai trò của ngân sách phường 1. Vai trò của chính quyền cấp phường Ngân sách phường vừa là một cấp trong hệ thống NSNN, vừa là một cấp chính quyền cấp cơ sở, nó có vị trí, vai trò đặc biệt trong hệ thống chính quyền nhà nước của nước ta, là nơi toàn đại bộ phận nhân dân cư trú, sinh sống, là cấp trực tiếp nắm bắt giải quyết các nguyện vọng của nhân dân, trực tiếp tổ chức và lãnh đạo nhân dân triển khai thực hiện các chủ trương, đường lối, chính sách và pháp luật của Đảng và Nhà nước vào thực tiễn. Đồng thời thực hiện được chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp phường thì đòi hỏi phải có chính sách đủ mạnh mẽ để điều chỉnh các hoạt động ở phường đi đúng hướng góp phần thực hiện mục tiêu phát triển KT-XH của Đảng và Nhà nước.
Do vậy chính quyền cấp phường có vai trò hết sức to lớn trong hoạt động nhà nước. Vai trò của chính quyền cấp phường được thể hiện: 8 Thứ nhất: Chính quyền cấp phường là nơi đóng vai trò trực tiếp, gần nhất đối với người dân địa phương về việc tổ chức thực hiện hiến pháp, các chủ trương đường lối của đảng, chính sách pháp luật của nhà nước. Chính quyền cấp phường thay mặt nhà nước giải quyết các công việc trực tiếp với người dân. Giúp điều chỉnh, kích thích mọi hoạt động của phường đi đúng hướng, đúng chính sách, chế độ và tăng cường mục tiêu phát triển kinh tế xã hội.
Thứ hai: Chính quyền phường còn có một vai trò quan trọng đó là việc quản lý hành chính nhà nước về kinh tế, chính trị, văn hóa- xã hội, quốc phòng-an ninh tại địa phương. - Về mặt kinh tế: Chính quyền phường thể hiện vai trò quản lý giám sát về mặt pháp luật đối với các tổ chức, cá nhân, hộ gia đình sản xuất kinh doanh và định hướng, tạo điều kiện cho việc phát triển sản xuất kinh doanh của địa phương. Bên cạnh đó Chính quyền phường còn thực hiện bảo vệ quyền lợi hợp pháp chính đáng cho nhân dân, thực hiện đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, các công trình phúc lợi trên địa bàn. - Về mặt chính trị: Chính quyền phường là nền tảng cơ sở cho một hệ thống chính trị, bảo vệ phát triển hệ thống chính trị cấp cơ sở, tổ chức thực hiện phổ biến các chủ trương đường lối của đảng, nhà nước đến với nhân dân.
- Về mặt văn hóa xã hội: Chính quyền phường là nơi tổ chức các hoạt động văn hóa xã hội, các hoạt động thể dục thể thao quần chúng, thực hiện các chương trình y tế chăm sóc sức khỏe, giáo dục cộng đồng, phòng chống các tệ nạn xã hội trong nhân dân…. - Về mặt an ninh, quốc phòng: Chính quyền phường là nơi giải quyết những vấn đề nảy sinh về an ninh trật tự tại địa phương, quản lý nhân hộ khẩu, huấn luyện dân quân tự vệ, tổ chức tuyển chọn thanh niên nhập ngũ… 1.