CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THU BHXH BẮT BUỘC VÀ HOÀN THIỆN CÔNG TÁC THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Khái quát chung về BHXH 1. Khái niệm về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm xã hội bắt buộc * Khái niệm về bảo hiểm, phân loại, tác dụng của bảo hiểm Trong quá trình tồn tại và phát triển, nhằm thoả mãn những nhu cầu thiết yếu con người phải lao động để làm ra những của cải, vật chất. Nhưng trong thực tế, có rất nhiều trường hợp rủi ro xảy ra làm con người bị giảm hoặc mất thu nhập hoặc ốm đau, tai nạn, già yếu, tử vong,… ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển.
Vì vậy con người đã tìm ra nhiều cách giải quyết khác nhau. Từ xa xưa, con người đã có ý thức san sẻ, cưu mang đùm bọc lẫn nhau. Sự tương trợ cộng đồng dần dần được mở rộng và phát triển dưới nhiều hình thức khác nhau như việc lập quỹ tương tế, các hội đoàn bằng tiền hoặc bằng hiện vật. Đây chính là hình thức manh nha của bảo hiểm, nhưng sự tương hỗ này vẫn chỉ mang tính tự phát và chỉ được thực hiện trong cộng đồng nhỏ.
Sự trợ giúp này là thụ động, cục bộ, không ổn định và không chắc chắn. Vì vậy, đòi hỏi phải có sự trợ giúp có tổ chức, có quan hệ ràng buộc. Nhu cầu này là bức bách, đặc biệt sau cuộc cách mạng công nghiệp. Quá trình công nghiệp hóa ở các nước công nghiệp phát triển đã làm đội ngũ làm công ăn lương tăng nhanh.
Tuy nhiên sự hẫng hụt về tiền lương khi bị ốm đau, tai nạn, rủi ro, mất việc làm, già yếu,. luôn đe doạ đối với người không có nguồn thu nhập nào khác ngoài tiền lương. Các cuộc đấu tranh của người lao động diễn ra ngày càng gay gắt ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất, kinh doanh và trật tự, an toàn xã hội. Trước sức ép của người lao động và để duy trì lực lượng làm công ăn lương, giới chủ buộc phải từng bước cam kết đảm bảo cho người lao động có một khoản trợ cấp nhất định để họ trang trải những nhu cầu sinh sống thiết 4 yếu khi ốm đau, tai nạn,.
Vì thế, đã xảy ra mâu thuẫn giữa giới chủ và những người thợ làm thuê, và mẫu thuẫn này càng trở nên ngay gắt. Điều đó đòi hỏi Nhà nước phải đứng ra giải quyết, buộc các bên phải đóng góp một khoản tiền nhất định để hình thành một quỹ tập trung trong phạm vi của quốc gia, trong trường hợp cần thiết quỹ tập trung này sẽ được ngân sách Nhà nước cấp bổ sung. Nhờ vậy mà người lao động đã phần nào đảm bảo được cuộc sống của mình và giới chủ cũng yên tâm phát triển sản xuất, tránh được tình trạng mất ổn định. Những mối quan hệ giữa giới chủ và người làm thuê được thể hiện trong mối quan hệ chặt chẽ nêu trên được thế giới quan niệm là bảo hiểm xã hội cho người lao động.
Điều này chứng tỏ BHXH ra đời là một yếu tố tất yếu khách quan. * Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm xã hội bắt buộc - Bảo hiểm xã hội đã hình thành rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người và đã được nhiều nhà khoa học đề cập và nghiên cứu một cách sâu sắc dưới nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có một định nghĩa thống nhất về BHXH. Bởi lẽ, BHXH là đối tượng nghiên cứu của nhiều môn khoa học khác nhau như kinh tế, xã hội, pháp lý,.
Do đó, hiện nay còn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về BHXH, tuỳ thuộc vào góc độ nghiên cứu của các nhà khoa học. Theo từ điển Bách khoa: "BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội"[35] Tổ chức lao động quốc tế (ILO) đưa ra khái niệm về BHXH như sau: “BHXH là sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó 5 khăn về kinh tế và xã hội dẫn đến việc ngừng hoặc giảm sút đáng kể về thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già, và chết; đồng thời bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con”. Khái niệm này đã phản ánh được sự kết hợp hai mặt của BHXH là mặt kinh tế và mặt xã hội. Còn theo quan niệm của BHXH Việt Nam: “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với người lao động thông qua việc huy động các nguồn đóng góp để trợ cấp cho họ, nhằm khắc phục những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn, thất nghiệp, mất khả năng lao động, tuổi già và chết.
Đồng thời, bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các thân nhân trong gia đình người lao động, để góp phần ổn định cuộc sống của bản thân người lao động và gia đình, góp phần an toàn xã hội”[2] .Quan niệm trên đây đã phản ánh đầy đủ hai mặt của BHXH là mặt kinh tế và mặt xã hội, thể hiện bản chất của BHXH. Như vậy, có thể khái quát về BHXH như sau: “BHXH là hệ thống bảo đảm khoản thu nhập thay thế cho người lao động trong các trường hợp bị giảm hoặc mất khả năng lao động hay mất việc làm, thông qua việc hình thành và sử dụng quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia và có sự ủng hộ của Nhà nước, nhằm góp phần bảo đảm ổn định đời sống cho người lao động và gia đình họ đồng thời góp phần bảo vệ an toàn xã hội. Đối tượng của BHXH chính là thu nhập bị biến động giảm hoặc mất do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm của những người lao động tham gia BHXH”. Có 2 loại BHXH: Bắt buộc và tự nguyện.
BHXH tự nguyện là loại hình BHXH mà đối tượng tham gia hoàn toàn tự nguyện đóng góp mức phí và thụ hưởng theo quy định. - Bảo hiểm xã hội bắt buộc là gì ? Theo quy định tại điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội: Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động và người sử dụng lao động bắt buộc phải tham gia. Mục đích ý nghĩa của BHXH Chính sách BHXH được thực hiện ở Việt Nam còn non trẻ so với các nước, nhưng lại mang ý nghĩa rất quan trọng đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Bởi BHXH đã thực sự trở thành một công cụ đắc lực và hiệu quả giúp cho Nhà nước điều tiết xã hội trong nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Giữ vai trò trụ cột, bền vững trong hệ thống an sinh xã hội của nước ta. Tạo cho người lao động trong xã hội có một sự đảm bảo về sản xuất cũng như đời sống vật chất và tinh thần. *BHXH bắt buộc có những đặc điểm sau: Một là, BHXH bắt buộc hình thành là do mối quan hệ giữa người chủ sử dụng lao động và người lao động. Người chủ sử dụng lao động và người lao động cùng tham gia và cùng được hưởng các chế độ BHXH.
Hai là, trong BHXH bắt buộc, việc phân phối là không đồng đều, không phải mọi người đều được số tiền giống nhau khi tham gia BHXH, mà việc phân phối này vừa có và vừa không có tính bồi hoàn. Ba là, BHXH bắt buộc hoạt động theo nguyên tắc "cộng đồng - lấy số đông bù cho số ít" tức là dùng số tiền đóng góp nhỏ của số đông người tham gia BHXH để bù đắp, chia sẻ cho một số ít người với số tiền lớn hơn so với số đóng góp của từng người trong trường hợp họ gặp rủi ro. Bốn là, hoạt động BHXH bắt buộc là một loại hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội cao; lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. Đây là điểm khác biệt rõ rệt của BHXH bắt buộc so với các loại hình BH mang tính kinh doanh.
*Nguyên tắc của BHXH bắt buộc BHXH bắt buộc có những nguyên tắc hoạt động mang tính phổ biến và nhất quán đó là: Thứ nhất, BHXH bắt buộc là một hình thức hoạt động nhằm phân tán rủi ro, hỗ trợ lẫn nhau giữa những đơn vị, cá nhân cùng tham gia bảo hiểm với phương thức "cộng đồng - lấy số đông bù cho số ít". 7 Thứ hai, quỹ BHXH bắt buộc được hình thành chủ yếu từ sự đóng góp của những bên tham gia bảo hiểm. Quỹ phải được tính toán cân đối thu - chi một cách khoa học dựa trên quy luật số lớn để xác định mức đóng góp của đối tượng tham gia và mức hưởng thụ do quỹ phải chi trả; sao cho quỹ phải được ổn định, vững chắc trong bất kỳ hoàn cảnh nào vẫn phải đảm bảo đủ nguồn lực tài chính để chi trả kịp thời, đầy đủ các khoản bồi thường, trợ cấp cho đối tượng được thụ hưởng. Thứ ba, quỹ BHXH bắt buộc được quản lý và sử dụng theo chế độ tài chính và luật pháp của nhà nước quy định.
Quỹ tạm thời nhàn rỗi được thực hiện các hoạt động đầu tư vừa góp phần cung cấp nguồn vốn để phát triển kinh tế - xã hội; vừa để bảo toàn và tăng trưởng quỹ. *Vai trò của BHXH bắt buộc Bảo hiểm xã hội là chính sách lớn của Đảng và Nhà nước, là trụ cột chính trong hệ thống an sinh xã hội của Nhà nước và giữ một vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế xã hội ở nước ta. Kể từ khi ra đời và phát triển cho đến nay, BHXH luôn giữ vững bản chất là một hoạt động vừa mang tính tính kinh tế, vừa mang tính cộng đồng lại vừa mang tính nhân văn, xã hội, được thể hiện trên những mặt chủ yếu sau: -Vai trò của BHXH bắt buộc đối với người lao động và gia đình họ. Thứ nhất, BHXH giúp cho bản thân người lao động và thân nhân của họ có thu nhập ổn định.