CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Những vấn đề cơ bản về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Lịch sử ra đời, quan niệm về BHXH và BHXH bắt buộc 1. Sự cần thiết khách quan của Bảo hiểm xã hội Nhu cầu về vật chất và tinh thần là tất yếu đối với con người để tồn tại và phát triển, từ xa xưa con người đã luôn phải lao động để sản xuất và nghiên cứu sang tạo nhằm thỏa mãn những nhu cầu tất yếu.
Cơ bản vì trong cuộc sống con người không chỉ toàn gặp may mắn, thuận lợi mà luôn có những rủi ro, điều kiện tự nhiên tác động đến điều kiện sinh sống của con người như là ốm đau, bệnh tật, già yếu, tai nạn lao động, …. Thực tế từ khi sinh ra không phải người nào cũng may mắn có cơ thể lành lặn, đủ điều kiện về sức khỏe để lao động, tạo dựng sự nghiệp hay là may mắn một cuộc sống đầy đủ, hạnh phúc. Có rất nhiều hoàn cảnh kém may mắn, gặp rủi ro, bất hạnh nên bị giảm hoặc mất đi những điều kiện sinh sống bình thường, chẳng hạn bị tật nguyền, dị tật, mồ côi,. Do con người sinh tồn phải phục thuộc vào điều kiện tự nhiên.
Song song với những điều kiện thuận lợi mà tự nhiên mang lại thì có rất nhiều rủi ro, bất lợi như thiên tai, tai nạn, … đã khiến cho con người luôn phải tìm cách để chống lại sự bất lợi ấy và thậm chí còn phải tìm cả sự giúp đỡ để ổn định cuộc sống. Kể cả khi gặp phải những trường hợp điều kiện bất lợi, rủi ro thì con người vẫn có những nhu cầu thiết yếu. Qua đó ta nhận thấy được dù có chuyện gì xảy ra thì nhu cầu của con người không dừng lại. Ví dụ khi bị bệnh thì phát sinh nhu cầu mua thuốc, khi mang bầu thì phát sinh chi phí để mua các vật dụng thiết yếu cho trẻ hay nhu cầu chăm sóc sức khỏe đặc biệt cho bà bầu, … Chính vì thế để tiếp tục tồn tại thì con người và xã hội phải liên tục nghĩ ra các cách giải quyết khác nhau.
Việc khắc phục lại những khó khăn, bất hạnh, rủi ro trong cuộc sống thì từ rất lâu rồi, con người đã nghĩ và thực nghiệm được rất nhiều cách như là tiết kiệm, tích 5 góp, dự trữ, tương trợ lẫn nhau để chia sẻ bớt đi những khó khăn hay nhận sự giúp đỡ, bảo trợ của xã hội. Sau này việc giúp đỡ, sẻ chia tương trợ ấy ngày càng được mở rộng và phát triển. Đối với cộng đồng và xã hội thì điều này chính là những yếu tố hướng thiện, đầy tính tích cực, tương lai trở thành mầm mống của chế độ An sinh xã hội và Bảo hiểm xã hội. Cuộc sống con người càng phát triển, nền sản xuất sẽ cũng phát triển theo và chuyên môn, tư duy của người lao động cũng tiến bộ rõ rệt dẫn đến các mối quan hệ về thuê, mượn nhân công ra đời và ngày càng phát triển.
Những mối quan hệ này đã sinh ra những người làm công phải bán sức lao động , thời gian để đổi lấy tiền lương đáp ứng những nhu cầu trong cuộc sống. Khi gặp những vấn đề bất lợi, rủi ro ập đến thì cuộc sống của họ trở nên tồi tệ hơn như bị ốm đau, gặp tai nạn, … dẫn đến phải nghỉ việc và mất nguồn thu nhập vì thế mà họ đứng lên để đấu tranh bắt giới chủ phải có những cam đoạn tạo một số nguồn thu nhập nhất định nhỏ khi có vấn đề bất lợi xảy ra để họ trang tải cuộc sống. Ban đầu thì giới chủ cam đoan sẽ tạo khoản thu nhập đó nhưng lại có rất nhiều rủi ro, rắc rối khác nhau, mức độ cũng phức tạp đan xen khiến cho người chủ buộc phải chi ra rất nhiều những khoản tiền lớn nhỏ mà họ không hề muốn bỏ ra. Do đó, xuất hiện những mâu thuẫn và tranh chấp vì người chủ phải chi tiêu không hợp lý, nhiều hơn dự kiến gây mâu thuẫn gay gắt giữa hai bên chủ sở hữu lao động và người lao động.
Để giải quyết mâu thuẫn này thì buộc phải có người thứ ba hòa giải và cân bằng lợi ích giữa người chủ với thợ. Người thứ ba đó chính là nhà nước, yêu cầu hướng giải quyết là cả chủ và thợ cùng đóng góp tiền để tạo quỹ giải quyết những khó khăn đồng thời cũng được tương trợ một phần tiền giúp đỡ từ nhà nước Cuối cùng nhờ quỹ tiền tệ được tập trung từ rất nhiều các bên nên đảm bảo được sự công bằng nên mâu thuẫn giữ chủ và thợ dễ dàng được giải quyết vì họ thấy có lợi nhất là từ sự đóng góp, tương trợ của nhà nước.trong đó có quỹ BHXH. 6 Từ thực tế khách quan ta nhận ra rằng hầu hết các hoạt động mà có mối quan hệ chặt chẽ như vậy được gọi là Bảo hiểm xã hội dành cho người lao động. Đây cũng chính là hệ thống An sinh xã hội của nhà nước nhằm bảo vệ, giữ gìn đời sống sức khỏe con người; là hình thức hiệu quả nhất để đối phó với những mâu thuẫn phát sinh; là một trong những phát kiến mới của nhân loại có sự kết hợp giữa khoa học, nhân văn, tự nhiên, xã hội.
Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm xã hội bắt buộc Trong cuộc sống thường ngày nhu cầu của đời sống xã hội luôn thay đổi và phát triển, đặc biệt là trong lao động sản xuất hàng hóa do vậy BHXH đã được hình thành. Vì khi lao động để sản xuất hàng hóa thì không chỉ thuận lợi mà con người còn gặp những điều kiện bất lợi gây ra “những rủi ro xã hội” khiến thu nhập của họ bị giảm đi hoặc mất. Ta chia những sự kiện , rủi ro này thành hai loại : – Một là liên quan đến thu nhập gồm giảm hoặc mất nguồn thu nhập do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc không được lao động, ví dụ như bệnh tật, tai nạn nghề nghiệp, thất nghiệp, …. – Hai là liên quan đến sử dụng thu nhập như là giảm thu nhập do các chi phí quảng cáo, ủng hộ người nghèo, tài trợ cho các chương trình hay là cấp tiền nuôi dưỡng cho sản phụ,… “BHXH là tổ chức nhằm thay thế một phần thu nhập hay bù đắp cho người lao động khi họ gặp phải những sự kiện, rủi ro dẫn đến bị giảm hoặc mất thu nhập do bị mất hoặc suy giảm sức lao động, không còn khả năng lao động, không được lao động, thông qua hình thức tạo một quỹ tài chính do sự đóng góp của những đối tác tham gia BHXH với các nguồn thu khác hợp pháp, nhằm góp phần hỗ trợ giúp đỡ bảo đảm an toàn về kinh tế cho người lao động và gia đình của họ; đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội”.
Dựa vào những nội dung đa dạng như trên ta hiểu được Bảo hiểm xã hội sở vốn dĩ đã có những khái niệm được tiếp cận với những nội dung ấy.Không có các văn bản 7 pháp luật nào đề cập cụ thể về vấn đề này trước khi ban hành các bộ Luật bảo hiểm xã hội mà ta đã phải nghiên cứu và phân tích để tiếp cận với sự đa dạng đó. Hiện nay, theo quy định tại khoản 11, Điều 3 Luật bảo hiểm xã hội thì bảo hiểm xã hội được định nghĩa như sau: “ Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”. Khái niệm bảo hiểm xã hội bắt buộc Theo Từ điển bách khoa Việt Nam “Bảo hiểm là một chế độ pháp định bảo vệ người lao động, sử dụng nguồn tiền đóng góp của người lao động, của người sử dụng lao động và được sự tài trợ, bảo hộ của Nhà nước nhằm trợ giúp vật chất cho người được bảo hiểm và gia đình trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thường do ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thai sản, thất nghiệp, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật hoặc chết” [12]. Khi gặp phải những trường hợp khó khăn bất đắc dĩ xảy đến như vậy thì những nhu cầu cần thiết không dừng lại mà còn tiếp tục tăng thêm theo từng ngày, ngoài ra còn phát sinh các chi phí, nhu cầu mới, … như viện phí, thuốc, học phí, ….Chính vì vậy con người đã tìm hiểu và nghĩ ra được rất nhiều các hướng giải quyết khác nhau để tiếp tục tồn tại và phát triển nhằm khắc phục, phòng tránh những khó khăn ấy.
Như vậy, BHXH trải qua rất nhiều những vấn đề về nhu cầu của con người để hình thành quá trình thích ứng và xử lý chúng. Nếu ta chỉ dựa vào việc tương trợ mang tính hảo tâm thì rất khó để thực hiện được thường xuyên và đầy đủ cho việc đảm bảo về vật chất lẫn tinh thần cho người lao động khi có biến cố, rủi ro xảy ra Ngược lại, khi hình thành nên một quỹ tập trung lớn lượng tiền tệ mà có sự đảm bảo với những quy định của tổ chức Nhà nước về việc đóng góp mang tính chất bắt buộc thì nó chắc chắn sẽ ổn định và bền vững. Điều này chính là cơ sở để hình thành và hợp thức hóa hình thức bảo hiểm xã hội bắt buộc ở quy mô, phạm vi lớn. 8 Dựa trên nghiên cứu những quan điểm trên thì ta có thể hiểu “Bảo hiểm xã hội bắt buộc là bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho người chủ lao động hay người lao động ( hoặc thành viên trong gia đình của người lao động) bắt buộc tham gia, khi họ gặp biến cố hoặc rủi ro dẫn đến bị giảm hoặc mất đi khả năng lao động bởi một số nguyên nhân nhất định gây ra ( như là bệnh hiểm nghèo, tai nạn nghề nghiệp, thai sản, già yếu hoặc chết ).
Khoản 2, Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội 2006 quy định “ Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia.” [16] Như vậy thì bảo hiểm xã hội chính là một hình thức bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho người chủ lao động hay người lao động ( hoặc thành viên trong gia đình của người lao động) trong những trường hợp rủi ro nhất định.