phần mở đầu, kết luận, luận văn chia làm 03 chƣơng. Cụ thể: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hƣớng sản xuất hàng hóa Chƣơng 2: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hƣớng sản xuất hàng hóa huyện vĩnh bảo Chƣơng 3: Biện pháp thực hiện chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hƣớng sản xuất hàng hóa huyện vĩnh bảo, thành phố hải phòng đến năm 2020 4 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU CÂY TRỒNG THEO HƢỚNG SẢN XUẤT HÀNG HÓA 1. Những khái niệm chung 1. Khái niệm về cơ cấu cây trồng và chuyển dịch cơ cấu cây trồng * Khái niệm về cơ cấu cây trồng: [11, tr 3] Cơ cấu là một tổng thể, là cấu trúc bên trong của tổng thể đó với các bộ phận hợp thành và mối quan tệ tƣơng đối ổn định giữa chúng.
Mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành đố thể hiện vai trò, vị trí của từng bộ phận. Mỗi một cơ cấu cụ thể của sự vật hiện tƣợng chỉ phù hợp trong một giai đoạn nhất định, khi những yêu cầu khách quan thay đổi thì cơ cấu cũng thay đổi cho phù hợp với những yêu cầu khách quan đó. Cũng có thể quan niệm cơ cấu cây trồng trên cơ sở của khái niệm cơ cấu kinh tế: Là tổng thể các mối quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau theo những tỷ lệ nhất định, chúng tác động qua lại lẫn nhau trong những điều kiện không gian và thời gian nhất định, tạo thành một hệ thống kinh tế trong nông thôn, một bộ phận hợp thành không thể thiếu đƣợc của nền kinh tế. Tùy theo điều kiện tự nhiên của vùng phù hợp với những loại cây trồng gì mà do đó cơ cấu cây trồng có thể đƣợc hình thành từ nhiều nhóm, nhƣ: nhóm cây lƣơng thực, nhóm cây công nghiệp, dƣợc liệu.
Cơ cấu cây trồng là một phạm trù khoa học biểu hiện trình độ tổ chức và quản lý sản xuất nông nghiệp đồng thời cơ cấu cây trồng cũng là một chỉ tiêu rất quan trọng của chiến lƣợng nông sản hàng hóa. Cơ cấu cây trồng còn là một bộ phận chủ yếu của cơ cấu sản xuất nông nghiệp và cơ cấu kinh tế nông thôn ở nƣớc ta. Nhƣ vậy có thể khái niệm cơ cấu cây trồng một cách cụ thể hơn là thành phần và các loại cây trồng theo không gian và thời gian trong một cơ sở hay một vùng sản xuất nông nghiệp. Cơ cấu cây trồng là một nội dung trong hệ thống các biện pháp kỹ thuật gọi là chế độ canh tác.
Ngoài cơ cấu cây 5 trồng, chế độ canh tác bao gồm luân canh, làm đất, bón phân, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh. Cơ cấu cây trồng là yếu tố cơ bản của chế độ canh tác vì chính nó quyết định nội dung của các biện pháp kỹ thuật khác. * Khái niệm về chuyển dịch cơ cấu cây trồng: [11, tr 4] Chuyển dịch cơ cấu khi xem xét trong một tổng thể nhất định là sự phát triển về cơ cấu các bộ phận hợp thành tổng thể đó trong một khoảng thời gian nhất định; quá trình phát triển về cơ cấu đó bao gồm sự thay đổi những mối quan hệ giữa các bộ phận với nhau trong quá trình phát triển của tổng thể. Như vậy chuyển dịch cơ cấu cây trồng là quá trình phát triển hay quá trình thay đổi về thành phần và các loại cây trồng trong một cơ sở hay một vùng nhất định.
Sự phát triển của cơ cấu cây trồng tùy thuộc vào trình độ của lực lƣợng sản xuất và sự phân công lao động xã hội. Quá trình phát triển của lực lƣợng sản xuất nói chung và cơ cấu cây trồng nói riêng tự nó đã xác lập những tỷ lệ theo mối quan hệ nhất định. Chuyển dịch cơ cấu cây trồng mang tính khách quan thông qua nhận thức chủ quan của con ngƣời; đó là sự chuyển dịch phù hợp với sự thay đổi nhu cầu thị trƣờng trên cơ sở khai thác những tiềm năng, thế mạnh của vùng. Quan niệm về chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa: 1.
Quan niệm về chuyển dịch cơ cấu cây trồng: Theo tác giả Đào Thế Tuấn (1984) thì cơ cấu cây trồng là thành phần các loài cây và các giống đƣợc bố trí theo không gian và thời gian trong một vùng sản xuất nông nghiệp, nhằm tận dụng hợp lý nhất các nguồn lợi về tự nhiên, kinh tế - xã hội sẵn có. Theo Phạm Chí Thành (1996) cơ cấu cây trồng là tỷ lệ các loại cây trồng có trong một vùng ở một thời điểm nhất định, nó liên quan tới cơ cấu cây trồng nông nghiệp, nó phản ánh sự phân công lao động trong nội bộ ngành nông nghiệp, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi 6 vùng, nhằm cung cấp đƣợc nhiều nhất những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con ngƣời. Nội dung cốt lõi của chuyển dịch cơ cấu cây trồng là: Chuyển dịch cơ cấu cây trồng không chỉ là thay đổi về thành phần các loại cây, các giống cây trồng mà còn bao gồm sự thay đổi giá trị, tích chất, mối quan hệ trong nội bộ cây trồng. Quá trình thay đổi của nội bộ cơ cấu cây trồng từ trạng thái này sang trạng thái khác ngày càng hoàn thiện hơn, phù hợp với môi trƣờng và điều kiện phát triển của khoa học công nghệ, lực lƣợng sản xuất, phân công lao động chuyên môn móa, hợp tác sản xuất, nhu cầu thị trƣờng.
Việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng phải dựa trên cơ sở một cơ cấu cây trồng hiện có và nội dung của sự chuyển dịch là cải tạo cơ cấu cũ, lạc hậu hoặc chƣa phù hợp để xây dựng cơ cấu mới tiên tiến, hoàn thiện và bổ sung cơ cấu cũ nhằm biến cơ cấu cũ thành cơ cấu mới và phù hợp với sự phát triển kinh tế thị trƣờng có định hƣớng. Một cơ cấu có tính ổn định tƣơng đối và đƣợc thay đổi để ngày càng hoàn thiện, phù hợp với điều kiện khách quan, điều kiện lịch sử, xã hội nhất định. Cơ cấu cây trồng lệ thuộc rất nghiêm ngặt vào điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên và điều kiện kinh tế - xã hội. Việc duy trì hay thay đổi cơ cấu không phải là mục tiêu mà chỉ là phƣơng tiện để tăng trƣởng và phát triển sản xuất.
Cơ cấu cây trồng hợp lý là việc xác định, bố trí cây trồng trên đồng ruộng về số lƣợng, tỷ lệ, chủng loại, vị trí và thời điểm, có tính chất xác định lẫn nhau, nhằm tạo ra các mối quan hệ hữu cơ giữa các loài cây trồng với nhau, từ đó khai thác và sử dụng một cách tiết kiệm và có hiệu quả nhất các nguồn tài nguyên cho mục tiêu sản xuất hàng hóa. Cơ cấu cây trồng còn là cơ sở để bố trí mùa vụ, chế độ luân canh cây trồng, thay đổi theo những tiến bộ khoa học kỹ thuật, giải quyết vấn đề mà thực tiễn sản xuất đòi hỏi và đặt ra cho ngành sản xuất trồng trọt những yêu cầu thực hiện. Cơ cấu cây trồng về mặt diện tích thể hiện tỷ lệ các loại cây trồng trên đồng ruộng, tỷ lệ này phần nào nói lên trình độ sản xuất của từng vùng. Tỷ lệ cây lƣơng thực cao, tỷ lệ 7 cây công nghiệp, cây thực phẩm thấp, phản ánh trình độ phát triển sản xuất thấp.
Tỷ lệ các loại cây trồng có sản phẩm tiêu thụ tại chỗ cao, các loại cây trồng có giá trị hàng hoá và xuất khẩu thấp, chứng tỏ sản xuất nông nghiệp ở đó kém phát triển và ngƣợc lại. Trong công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp bền vững, xác định cơ cấu cây trồng hợp lý là một trong những cơ sở cho việc xác định phƣơng hƣớng sản xuất. Sự đa dạng hoá cây trồng và tăng trƣởng theo các mục tiêu cụ thể sẽ tạo nền tảng cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn và phát triển kinh tế trong tƣơng lai. Nguyễn Duy Tính (1995) cho rằng chuyển đổi cơ cấu cây trồng là cải tiến hiện trạng cơ cấu cây trồng có trƣớc sang cơ cấu cây trồng mới nhằm đáp ứng những yêu cầu của sản xuất.
Thực chất của chuyển đổi cơ cấu cây trồng là thực hiện hàng loạt các biện pháp (kinh tế, kỹ thuật, chính sách xã hội) nhằm thúc đẩy cơ cấu cây trồng phát triển, đáp ứng theo những mục tiêu của xã hội. Nghiên cứu cải tiến cơ cấu cây trồng là tìm ra các biện pháp nhằm nâng cao năng suất, chất lƣợng nông sản bằng cách áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào hệ thống cây trồng hiện tại hoặc đƣa ra những hệ thống cây trồng mới. Hƣớng vào các hợp phần tự nhiên, sinh học, kỹ thuật, lao động, quản lý, thị trƣờng để phát triển cơ cấu cây trồng trong những điều kiện mới nhằm đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất (Lê Minh Toán, 1998). Nghiên cứu cải tiến cơ cấu cây trồng phải đánh giá đúng thực trạng, xác định cơ cấu cây trồng phù hợp với thực tế phát triển cả về định lƣợng và định tính, dự báo đƣợc mô hình sản xuất trong tƣơng lai; phải kế thừa đƣợc những cơ cấu cây trồng truyền thống và xuất phát từ yêu cầu thực tế, hƣớng tới tƣơng lai để kết hợp các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội.
Để đáp ứng nhu cầu nhiều mặt ngày càng tăng của con ngƣời đòi hỏi ngành nông nghiệp phải sản xuất ra ngày càng nhiều lƣơng thực, thực phẩm và nguyên liệu cho công nghiệp chế biến nông sản hàng hoá; đồng thời tạo ra cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho sản xuất nông nghiệp hàng hoá phát triển. Với những thành tựu của khoa học nông nghiệp, các hộ nông dân, các cơ sở sản xuất đã tập trung sản xuất những cây trồng có khả năng thích nghi cao với 8 điều kiện sinh thái và có lợi thế so sánh hơn các vùng khác trên thị trƣờng, hình thành hệ thống cây trồng ngày càng có hiệu quả kinh tế cao. Nhiều vùng sinh thái nông nghiệp có những nguồn tài nguyên tiềm ẩn to lớn, dƣới ánh sáng của khoa học kỹ thuật, thực hiện việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng hình thành nên những vùng chuyên canh tập trung mang tính hàng hoá cao, đem lại hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp. Sử dụng một cách hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, kinh tế xã hội, gắn lợi ích trƣớc mắt với hiệu quả lâu dài, bền vững, gắn lợi ích kinh tế với bảo vệ môi trƣờng và cải tạo môi trƣờng sinh thái (Nguyễn Duy Tính, 1995), (Đào Thế Tuấn, 1997).
Việc xây dựng cơ cấu cây trồng mới phải góp phần hình thành nền nông nghiệp bền vững.