Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG TÀI NGUYÊN ĐẤT 1. Khái quát về tài nguyên đất, hiện trạng sử dụng tài nguyên đất. Khái niệm về đất đai Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá của quốc gia. Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt và không thể thay thế trong hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Đất là thành phần quan trọng của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, nơi xây dựng các công trình trong mọi lĩnh vực kinh tế - văn hóa - xã hội - an ninh - quốc phòng. Theo các nhà thổ nhưỡng đất đai bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất [21]. Theo các quan điểm phát sinh phát triển của thổ nhưỡng và kinh tế học: - Đất là thể tự nhiên đặc biệt hình thành do tác động tổng hợp của các yếu tố tự nhiên như đá mẹ, khí hậu, sinh vật đặc biệt là địa hình cùng với thời gian và con người tác động. - Đất đai (Đất đai = Lands) là tư liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế trong hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Theo cách tiếp cận mới đất được hiểu là không gian giới hạn có chiều thẳng đứng, đó là sự kết hợp của các thành tố tự nhiên như thổ nhưỡng khí hậu, thủy văn và thực vật cùng với các thành phần tự nhiên hợp thành khác. - Hệ thống sử dụng đất (LUS) là sự kết hợp của đơn vị biến động đất đai và loại hình sử dụng đất đai ở thời một điểm hiện tại hoặc tương lai. Như vậy ta thấy được mỗi hệ thống sử dụng đất có một hợp phần đất đai và một hợp phần sử dụng đất: + Hợp phần đất đai của hệ thống sử dụng đất là những đặc tính đơn vị biến động đất đai như: Loại đất, độ dốc, độ ẩm, lượng mưa… + Hợp phần sử dụng đất của hệ thống sử dụng đất là đặc tính để mô tả loại hình sử dụng đất như: Thuộc tính sinh học, thuộc tính kỹ thuật và quản lý sản xuất cũng như thuộc tính khoa học kỹ thuật… 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hệ thống canh tác trong sản xuất nông nghiệp có mối quan hệ chặt chẽ với hệ nông nghiệp của một vùng sản xuất nông nghiệp đặc thù. Tận dụng triệt để các nguồn lực thuận lợi, khai thác lợi thế so sánh về khoa học kỹ thuật, đất đai, nguồn lao động qua việc trao đổi liên kết nhằm nâng cao hơn nữa tỉ trọng và giá trị trong sản xuất.
Phân loại hiện trạng sử dụng đất Hiện trạng sử dụng đất (HTSDĐ) là một trạng thái sử dụng của lớp phủ thổ nhưỡng trên bề mặt trái đất, cụ thể là lớp phủ tự nhiên và các tác nhân của nó phản ánh trạng thái sử dụng quỹ đất thông qua các loại hình sử dụng đất. Hiện trạng sử dụng đất luôn có sự thay đổi dưới tác động của các quy luật tự nhiên và hoạt động kinh tế xã hội của con người. Theo quy định của điều 13 luật đất đai 2003 [15], căn cứ vào mục đích sử dụng đất, đất đai được phân thành các loại như sau (Hình 1.1): - Nhóm đất nông nghiệp bao gồm các loại đất: trồng cây hàng năm; trồng cây lâu năm; đất rừng sản xuất; đất rừng phòng hộ; đất nuôi trồng thủy sản; đất nông nghiệp khác - Nhóm đất phi nông nghiệp bao gồm các loại đất: đất ở (đất ở tại khu vực nông thôn cũng như thành phố, thị xã); đất xây dựng trụ sở cơ quan, xây dựng công trình sự nghiệp; đất sử dụng vào mục đích an ninh quốc phòng; đất xây dựng các khu và cụm công nghiệp, đất làm mặt bằng cho hoạt động sản xuất kinh doanh… - Đất sử dụng vào các mục đích khác như: Xây dựng cơ sở hạ tầng, đất xây dựng hệ thống giao thông vận tải, đất dành để xây dựng các công trình phúc lợi xã hội khác… - Nhóm đất chưa sử dụng bao gồm các loại đất: đất đồi chưa sử dụng; đất đồng bằng chưa sử dụng. Nghiên cứu biến động sử dụng tài nguyên đất 1.
Khái niệm về biến động Biến động sử dụng tài nguyên đất là sự biến đổi, thay đổi, thay thế trạng thái này bằng một trạng thái khác liên tục của sự vật hiện tượng tồn tại trong môi trường tự nhiên cũng như môi trường xã hội [13]. Biến động sử dụng tài nguyên đất là sự thay đổi mục đích sử dụng đất theo thời gian do cả nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan: 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com QUỸ ĐẤT ĐAI ĐẤT NÔNG NGHIỆP ĐẤT PHI NÔNG NGHIỆP ĐẤT CHƯA SỬ DỤNG - Đất trồng cây hàng năm - Đất ở nông thôn, đô thị - Đất đồi chưa sử dụng - Đất trồng cây lâu năm - Đất xây dựng - Đất khu vực đồng bằng chưa - Đất rừng phòng hộ - Đất an ninh quốc phòng - Đất nuôi trồng thủy sản - Đất sản xuất kinh doanh phi nông sử dụng. - Đất nông nghiệp khác nghiệp - Đất công cộng - Đất tôn giáo - Đất làm công trình đình miếu Hình 1.1: Sơ đồ - Đất phân nghĩa loạinghĩa trang, đất theo địa mục đích sử dụng - Đất sông ngòi, kênh rạch - Đất phi nông nghiệp khác 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Những nguyên nhân khách quan đó là sự thay đổi của các quy luật tự nhiên liên quan đến biến động tài nguyên đất (VD: như ở khu vực đồng bằng là sự thay đổi dòng chảy của sông ngòi hay sự cướp dòng trong thủy văn, hoặc sự cạn kiệt của dòng sông…). Những nguyên nhân tự nhiên thường diễn ra trong một thời gian dài nên không gây sự thay đổi đột ngột đến sử dụng tài nguyên đất đai của địa phương[10].
- Nguyên nhân quan trọng nhất hay còn gọi là nguyên nhân trực tiếp ảnh hưởng rõ rệt đến thực trạng sử dụng đất đó chính là nguyên nhân từ sự phát triển của xã hội. Quá trình công nghiệp hóa ở địa phương đang ảnh hưởng trực tiếp làm biến đổi mục đích sử dụng cũng như tính chất của đất đai. Quá trình nghiên cứu theo thời gian trên 10 năm (2005-2015) sẽ là một minh chứng sinh động thấy được thực trạng sử dụng đất của địa phương, từ đó đưa ra được cái nhìn tổng thể về việc sử dụng tài nguyên đất. Nghiên cứu biến động tài nguyên đất nhằm xác định được sự thay đổi toàn bộ quỹ đất đã giao và chưa giao sử dụng về mặt định lượng diện tích các loại hình sử dụng đất trong một giai đoạn nhất định; tình hình thực tế về xu hướng sử dụng đất vào từng mục đích cụ thể của mỗi cấp lãnh thổ, vì vậy kết quả nghiên cứu có thể là tài liệu phục vụ công tác định hướng quy hoạch sử dụng đất và làm cơ sở để phục vụ công tác quản lý đất đai của các cấp.
Tầm quan trọng của việc đánh giá biến động sử dụng đất Biến động sử dụng đất (BĐSDĐ) là sự thay đổi trạng thái tự nhiên của lớp phủ bề mặt đất gây ra bởi hành động của con người, là một hiện tượng phổ biến liên quan đến tăng trưởng dân số, phát triển thị trường, đổi mới công nghệ, kỹ thuật và sự thay đổi thể chế, chính sách. Biến động sử dụng đất có thể gây hậu quả khác nhau đối với tài nguyên thiên nhiên như sự thay đổi thảm thực vật, biến đổi đặc tính vật lý của đất, trong quần thể động thực vật và tác động đến các yếu tố hình thành khí hậu [8]. Trong quá trình sử dụng đất ở địa phương sẽ luôn có sự biến động theo thời gian và không gian, việc điều tra cũng như nghiên cứu sự biến động sử dụng tài nguyên đất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cả tự nhiên địa 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương cũng như các yếu tố kinh tế xã hội. Trên địa bàn xã, thị trấn trong huyện có sự biến động sử dụng khác nhau, sự biến động liên quan đến hoạt động sản xuất công nghiệp cũng như phát triển mở rộng cơ sở hạ tầng địa phương.
Biến động đất đai liên quan đến các hoạt động kinh tế (chuyển dịch từ hoạt động sản xuất nông nghiệp sang hoạt động sản xuất công nghiệp, đẩy nhanh hơn quá trình công nghiệp hóa nhanh chóng). Nghiên cứu để thấy sự BĐSDĐ có ý nghĩa rất quan trọng nhằm bảo vệ môi trường tự nhiên cũng như môi trường sinh thái. Biến động sử dụng đất không phải là sự biến mất một cách đột ngột mà là sự thay đổi tính chất cũng như thành tố của tài nguyên đất đai chuyển biến chúng từ dạng này sang dạng khác với các mục đích khác nhau. Vì vậy chúng ta phải nghiên cứu đánh giá chúng một cách toàn diện để thấy được sự biến đổi nhằm đưa ra phương hướng khai thác chúng một cách hợp lý nhất vừa để bảo vệ môi trường tự nhiên vừa để phục vụ phát triển kinh tế[10].
Các phương pháp đánh giá biến động Biến động là sự biến đổi, thay đổi, thay thế trạng thái này bằng một trạng thái khác liên tục của sự vật hiện tượng tồn tại trong môi trường tự nhiên cũng như môi trường xã hội [13]. Trong quá trình sử dụng đất nông nghiệp nhất là khu vực đồng bằng thường nảy sinh nhu cầu sử dụng đất vào các mục đích khác nhau của con người. Do đó về mặt không gian, một lãnh thổ sẽ luôn có sự biến động theo cả không gian và thời gian. Sự biến động lại phụ thuộc rất lớn vào sự phát triển kinh tế xã hội ở mỗi địa phương.
Đánh giá sự biến động một cách chính xác và kịp thời sẽ có được cái nhìn tổng thể để địa phương có sự điều chỉnh sao cho hợp lý nhất giữa phát triển và bảo vệ tài nguyên. Sự BĐSDĐ thông thường được phát hiện trên cơ sở so sánh tư liệu viễn thám đa thời gian hoặc giữa bản đồ cũ và bản đồ mới được điều chỉnh theo tư liệu viễn thám. Có nhiều phương pháp nghiên cứu sự BĐSDĐ tuy nhiên có thể chia làm hai nhóm: Phương pháp so sánh (căn cứ vào bản đồ cũ và bản đồ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mới); Phương pháp quang phổ (từ ảnh chụp cũ và ảnh mới chụp thời gian nghiên cứu). Muốn chính xác để biết được sự biến động ta có thể kết hợp cả hai phương pháp để khai thác tối ưu sự ưu việt của phương pháp ấy.