Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và khái quát địa bàn nghiên cứu - huyện Từ Liêm. Nội dung của chương này trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận, các khái niệm, quan điểm tiếp cận, lý thuyết liên 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan đến nội dung nghiên cứu của luận án, tổng quan địa bàn nghiên cứu. Chương 2: iến đổi dân cư huyện Từ Liêm. Nội dung của chương này tập trung nghiên cứu về thực trạng biến đổi quy mô, cơ cấu, mật độ và phân bố dân cư, vấn đề di dân,…, và những tác động của biến đổi dân cư ở Từ Liêm, ven đô trong bối cảnh đô thị hóa.
Chương 3: iến đổi sinh kế của cộng đồng dân cư huyện Từ Liêm. Nội dung của chương này tập trung nghiên cứu về thực trạng biến đổi nguồn vốn, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế. Phân tích, lý giải những yếu tố tác động và sự lựa chọn của cộng đồng dân cư khi tiến hành thay đổi chiến lược sinh kế của họ trong bối cảnh đô thị hóa. Chương 4: Biến đổi đời sống văn hóa và tính cố kết cộng đồng của dân cư huyện Từ Liêm.
Nội dung trình bày những biến đổi cụ thể về đời sống văn hóa như không gian cư trú, các cách thức hoạt động và quan hệ văn hoá của người dân. Bên cạnh đó, tính cố kết cộng đồng quan hệ xóm giềng, quan hệ gia đình, kinh doanh buôn bán cũng là chủ đề có nhiều biến đổi trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay ở Từ Liêm và vùng ven đô Hà Nội. 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU - HUYỆN TỪ LIÊM 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Biến đổi xã hội trong bối cảnh ĐTH là một chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.
Bên cạnh rất nhiều công trình nghiên cứu được thực hiện và công bố dưới dạng bản cứng (sách, vở…) với nhiều loại ngôn ngữ khác còn có hàng trăm trang web, mạng truyền thông nói về biến đổi xã hội trong quá trình ĐTH, công nghiệp hóa. Đã có không ít thành tựu quan trọng nghiên cứu về vấn đề này, mỗi công trình lại có một hướng tiếp cận nghiên cứu riêng, những kết quả nghiên cứu tập hợp lại tạo thành một bức tranh đa dạng và phong phú về xã hội vùng ven đô trong bối cảnh đô thị hóa.1 1 Nghi n cứu tr n thế giới Biến đổi xã hội là thuộc tính vốn có của mỗi xã hội. Mọi chiều cạnh cuộc sống xung quanh ta liên tục biến đổi, từ cấu trúc xã hội cho đến giá trị văn hóa. Biến đổi xã hội là một trong những chủ đề quan trọng không chỉ trong khoa học xã hội mà còn trong thực tế cuộc sống.
Trong nhiều công trình nghiên cứu đáng lưu ý, biến đổi xã hội luôn là một chủ đề không thể bỏ qua.Raymond (1996), ô thị hóa và sự biến đổi xã hội, tác giả đã sử dụng những tư liệu thống kê và lý thuyết xã hội học để phân tích và chứng minh cho luận điểm “sự phát triển của đô thị đồng thời vừa là nguyên nhân, vừa là hậu quả của biến đổi xã hội”[165, tr. Trong khi đó, Jary (1991) cho rằng: Biến đổi xã hội là sự thay đổi của tình trạng hiện thời so với tình trạng trước đó của những khía cạnh cấu trúc xã hội hay thiết chế xã hội được xem xét [83, tr. Brinkerhoff và cộng sự cũng cho rằng: Biến đổi xã hội là bất kỳ sự chuyển đổi, hay thay đổi đáng kể nào đó của các cấu trúc xã hội hay thiết chế xã hội [83, tr. Điều này cho thấy, khi nói đến biến đổi xã hội người nghiên cứu thường làm rõ hai vấn đề: (1) khía cạnh xã hội cụ thể được xem xét; (2) các mốc thời gian đặt ra để xem xét.
Từ đó, người nghiên cứu tiến hành so sánh xem tình trạng của khía cạnh 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com xã hội được xem x t đó thay đổi như thế nào qua các mốc thời gian. Popenoe (1996), ời sống đô thị và sự biến đổi, bài viết phân tích một vài quan điểm lý thuyết về lối sống đô thị, từ khái niệm đô thị hoá đến lối sống đô thị, với trường phái Chicago, các quan điểm thành phần (đại diện là Louis Wirth), quan điểm phân hệ văn hoá (với đại diện là Claude Fischer); tiếp đó, tác giả phân tích những nghiên cứu thực nghiệm và phân tích mạng xã hội và đời sống đô thị [165, tr. Tapinos (1996), Sự di cư và vấn đề đô thị hoá, đã phân tích cho thấy sự tăng trưởng của dân số thế giới và những tiến bộ trong vấn đề đô thị hoá từ 1800 đến 1925. Theo nghiên cứu của tác giả, trên phạm vi quốc tế có sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ dân số đô thị giữa các vùng phát triển và kém phát triển [165, tr.
Mohamed Larbi Bouguerra về Vai trò của cộng đồng địa phương trong khung cảnh đô thị cho rằng, các cộng đồng địa phương có vai trò quan trọng trong đô thị cổ truyền và các cộng đồng này ngày nay vẫn có thể nhận thấy được ở nhiều cấp độ khác nhau tùy theo từng quốc gia. Hơn nữa, sự năng động và phát triển của các cộng đồng cho thấy vai trò truyền thống của họ vẫn được duy trì trước quá trình toàn cầu hóa và tự do hóa quá nhanh [165, tr10]. Fukutake Tadashi với nghiên cứu Sự chuyển đổi của xã hội Nhật Bản qua quá trình hiện đại hóa, công nghiệp hóa từ thời kỳ tiền hiện đại cho đến thời kỳ xã hội hiện đại ngày nay. Ông phân tích sự biến động của xã hội của Nhật Bản dưới tác động của hiện đại hóa và đô thị hóa.
Tác giả cho rằng sự phát triển đô thị và sự thay đổi đột biến của nông nghiệp đã dẫn tới sự thay đổi hoàn toàn của cộng đồng làng xã. Sự tăng trưởng nhanh chóng của đô thị trong thời kỳ tăng trưởng cao cũng làm thay đổi cơ cấu đô thị, sự cưỡng chế có tính chất cộng đồng và cấu trúc phi dân chủ đã mất đi, chủ nghĩa cá nhân của những cá nhân trở nên mạnh mẽ, nên tính cố kết cộng đồng bị yếu đi, do vậy mà tính chất cộng đồng thôn xã cũng dần mất đi [165, tr. Theo quan điểm của John Macionis biến đổi xã hội có bốn đặc điểm sau đây: Thứ nhất, biến đổi xã hội diễn ra liên tục. Nói cách khác, các khía cạnh khác nhau của thiết chế xã hội và cấu trúc xã hội không ngừng thay đổi theo thời gian.
Thứ 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hai, biến đổi xã hội có thể được đặt kế hoạch trước, cũng có thể không có dự tính trước. Chẳng hạn, những chương trình phát triển kinh tế xã hội được đặt ra, và được thực thi tạo nên những biến đổi của các khía cạnh cấu trúc xã hội và thiết chế xã hội có thể dự tính trước. Tuy nhiên, những biến đổi không dự tính được cũng xuất hiện vô vàn trong cuộc sống của chúng ta. Khi tạo ra mạng internet, chắc tác giả của nó chẳng dự đoán được những thay đổi trên hầu hết các khía cạnh của cuộc sống mà internet đã mang lại cho con người.
Thứ ba, biến đổi xã hội thường gây tranh cãi. Những tranh cãi về biến đổi xã hội xuất hiện rất phổ biến. Từ sự thay đổi cấu trúc xã hội cho đến thay đổi cách ăn mặc luôn có những ý kiến trái ngược nhau. Thứ tư, có những biến đổi xã hội có ý nghĩa lớn hơn những biến đổi khác.
Chẳng hạn, nếu việc thay đổi mốc thời trang của một nhóm người nào đó chỉ là một biến đổi xã hội mang ý nghĩa không lớn lắm thì việc tạo ra máy tính và mạng internet lại làm thay đổi toàn bộ thế giới [142]. Michael Leaf (2008), Những biên giới đô thị mới: quá trình đô thị hóa vùng ven đô và (tái) lãnh thổ hóa ở ông Nam á, đã nêu lên các quan điểm mới về vùng ven và ranh giới đô thị ở Đông Nam. Trong bài viết tác giả phân tích về ranh giới vùng ven đô thị trong bối cảnh thành phố Hồ Chí Minh và nhấn mạnh vấn đề phát triển nhà ở, khu công nghiệp tại vùng ven đô cũng như là các ranh giới quản lý nhà nước ở các khu vực này [180, tr. Terry Mc Gee (2008), Nhìn lại vấn đề vùng ven: ánh giá lại các thách thức đối với tiến trình đại đô thị hóa ở ông Nam , đã cho rằng những thách thức lớn mà sự tăng trưởng của đô thị hóa tại Đông Nam đặt ra cho vấn đề chính sách.
Nghiên cứu tập trung vào sự hình thành các vùng đại đô thị (VĐĐT). Tác giả nhấn mạnh để các vùng đô thị phát triển bền vững và duy trì hoạt động kinh tế, an sinh xã hội, tạo điều kiện sống tốt cần đề ra các chính sách, hệ thống quản lý, điều hành, và quy hoạch đô thị hữu hiệu. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh khi tìm hiểu về đô thị hóa ở Đông Nam , cần phải x t trong bối cảnh lịch sử nhân loại, trong thế kỷ 21 với trên 50 dân số toàn cầu sẽ sống ở các khu đô thị. Việc chuyển dịch dân số từ nông thôn sang thành thị này sẽ k o theo sự thay đổi về phân bố dân cư đô thị, tạo nên sự khác 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com biệt giữa các khu đô thị có quy mô khác nhau.
Điều này đặt ra những thách thức lớn cho việc quản lý nhà nước, tính bền vững của môi trường, và sự phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển trong đó có Việt Nam [180, tr. Mike Douglass (2008), Nỗi lo toàn cầu hoá đô thị hoá vùng ven ở ông Nam : ỏ rơi không gian công cộng, đã phân tích một cảnh quan hoàn toàn mới đang bao quanh các thành phố lớn ở Đông Nam. Mọc lên từ đất nông nghiệp và làng mạc là những công trình xây dựng mới, bao gồm các khu đô thị mới rộng lớn và những khu nhà ở biệt lập bên cạnh những trung tâm mua sắm, trung tâm bán lẻ và siêu thị ngoại ô mới xây, tất cả đều lớn về số lượng và quy mô. Do vậy, cần có những hình thức quản lý khác nhau.