Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trước hết, phải khẳng định rằng quan hệ sản xuất là đề tài được nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau như triết học, luật học, kinh tế học, v. và nhiều nhà quản lý quan tâm, nghiên cứu với hàng loạt công trình đã được công bố, gồm đề tài nghiên cứu khoa học các cấp, sách chuyên khảo, sách tham khảo, bài báo, luận án, luận văn, v. Trong số đó, chúng tôi chọn tổng quan một số công trình mà theo chúng tôi là có nội dung liên quan trực tiếp đến những biến đổi của quan hệ sản xuất ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay. Ngoài ra, chúng tôi còn kế thừa kết quả nghiên cứu của nhiều học giả khác mà công trình của họ đã được chúng tôi thống kê tại danh mục tài liệu tham khảo.
Các công trình nghiên cứu về biến đổi của quan hệ sản xuất nói chung Dưới góc độ lịch sử, công trình Xây dựng và hoàn thiện quan hệ sản xuất mới ở Việt Nam [104] do Phạm Thị Quý chủ biên (2000) đã nghiên cứu quá trình hình thành quan hệ sản xuất mới ở Việt Nam, gắn với chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước qua từng thời kỳ, gợi ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện quan hệ sản xuất mới ở Việt Nam. Về quan hệ tổ chức quản lý sản xuất, các tác giả chỉ ra cần tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý kinh tế theo hướng tạo lập đồng bộ các loại thị trường, nâng cao năng lực và hiệu quả quản lý kinh tế của Nhà nước, hoàn chỉnh hệ thống pháp luật kinh tế và tăng cường các công cụ quản lý vĩ mô của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Sách Xây dựng quan hệ sản xuất định hướng xã hội chủ nghĩa và thực hiện tiến bộ công bằng xã hội ở Việt Nam [101] do Lương Xuân Quỳ chủ biên (2002), đề cập đến hệ quan điểm, phương hướng, chính sách và giải pháp xây dựng quan hệ sản xuất định hướng xã hội chủ nghĩa và thực hiện tiến bộ công bằng xã hội ở Việt Nam. Phần thứ hai của cuốn sách khái quát thực trạng biến đổi quan hệ sản xuất và những tác động chủ yếu của quan hệ sản xuất đối với sự phát triển kinh tế - xã hội trong 15 năm đổi mới.
Các tác giả cho rằng, việc chuyển sang nền kinh tế nhiều 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thành phần sở hữu theo định hướng xã hội chủ nghĩa “là biến đổi đầu tiên, mang tính chất đột phá và là biến đổi quan trọng nhất trong mấy chục năm xây dựng nền kinh tế nước ta” [101, tr. Theo các tác giả, đặc trưng căn bản nhất và cũng là thành tựu to lớn nhất của việc đổi mới quan hệ quản lý ở Việt Nam từ năm 1986 là “chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Nhờ sự chuyển đổi này mà cơ chế và do đó là các quan hệ quản lý thay đổi ở cả tầm vĩ mô và vi mô, tạo ra động lực thúc đẩy tăng trường kinh tế” [101, tr. Về quan hệ phân phối, các tác giả đề cập đến việc thay đổi nguyên tắc phân phối lần đầu và chú trọng thực hiện phân phối thông qua phúc lợi xã hội.
Đây là những chỉ dẫn quan trọng để chúng tôi phân tích thực trạng biến đổi quan hệ sản xuất ở Việt Nam từ khi đổi mới đến nay. Trong bài viết Một số mâu thuẫn trong quá trình xây dựng và hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay [115], Mai Thị Thanh (2015) khẳng định từng bước xây dựng và hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa là một tất yếu khách quan trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Theo tác giả, đó là quá trình phức tạp, nổi bật là phải đối diện với ba mâu thuẫn: thứ nhất, mâu thuẫn giữa nhu cầu xây dựng, hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa với trình độ lực lượng sản xuất còn lạc hậu và phát triển không đồng đều; thứ hai, mâu thuẫn giữa tính đa dạng, phức tạp của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ với kinh nghiệm xác lập quan hệ sản xuất mới còn rất hạn chế; thứ ba, mâu thuẫn về tính hiệu quả kinh tế của kinh tế tập thể và kinh tế nhà nước còn mới mẻ với các hình thức kinh tế khác đã trải qua nhiều thử nghiệm trong lịch sử và còn tỏ rõ sức sống. Bài viết Về quan hệ sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay [107] của Trần Văn Rón (2015) đã phân tích quá trình hình thành quan hệ sản xuất mới trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trước và trong những năm đổi mới.
Tác giả đã khái quát thực trạng và xu hướng phát triển quan hệ sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay trên cả ba phương diện: quan hệ về sở hữu đối với 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tư liệu sản xuất, quan hệ về tổ chức, quản lý sản xuất và quan hệ về phân phối, trao đổi sản phẩm xã hội. Theo tác giả, quan hệ sản xuất ở Việt Nam hiện nay đã và đang từng bước hoàn thiện theo hướng tiến bộ và phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất hiện có. Sách chuyên khảo Tác động của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất: Từ lý luận đến thực tiễn Việt Nam [72] của Nguyễn Đức Luận (2016) đã làm rõ quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về những tác động của quan hệ sản xuất đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất và sự vận dụng quan điểm này ở Việt Nam hiện nay, chỉ ra một số hạn chế của quan hệ sản xuất và đề xuất các giải pháp khắc phục những hạn chế đó nhằm thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất. Mặc dù không đi sâu phân tích thực trạng biến đổi của quan hệ sản xuất, nhưng những khảo cứu về một số biểu hiện mới của quan hệ sản xuất trong thời đại ngày nay; về quá trình đổi mới quan hệ sản xuất ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay; đặc biệt là phần phân tích một số hạn chế về sở hữu trong quan hệ sản xuất, về tổ chức quản lý sản xuất, về phân phối sản phẩm ở Việt Nam hiện nay đã cung cấp cho chúng tôi nhiều tư liệu quan trọng.
Cuốn sách Xây dựng quan hệ sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam [6] do Trương Tuấn Biểu và Trần Đăng Bộ đồng chủ biên (2016) đã làm rõ ba nội dung lớn: thứ nhất, cơ sở lý luận về xây dựng quan hệ sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; thứ hai, thực trạng xây dựng quan hệ sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; thứ ba, quan điểm và giải pháp xây dựng quan hệ sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Các tác giả đã khái quát về các nhân tố ảnh hưởng đến xây dựng quan hệ sản xuất trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, hạn chế, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra từ thực trạng xây dựng quan hệ sản xuất trong nền kinh tế đó. Ngoài ra, sự biến đổi của quan hệ sản xuất ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay còn được đề cập đến trong tổng kết 30 năm đổi mới. Mặc dù đây không phải là 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chuyên khảo về biến đổi của quan hệ sản xuất, nhưng những thành tựu trong đổi mới quan hệ sản xuất, cũng như những bất cập trong quan hệ sở hữu, quan hệ tổ chức, quản lý sản xuất và quan hệ phân phối đều được chỉ ra một cách thẳng thắn.
Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận – thực tiễn qua 30 năm đổi mới (1986 – 2016) [26] đã khái quát những thành tựu trong đổi mới nhận thức của Đảng về chế độ sở hữu và các thành phần kinh tế, về quan hệ phân phối, về vai trò, chức năng của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường; thành tựu trong thực tiễn xây dựng quan hệ sản xuất mới trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và nguyên nhân những hạn chế, yếu kém của nền kinh tế liên quan đến lĩnh vực quan hệ sản xuất [xem 26, tr. Trong cuốn sách 30 năm đổi mới và phát triển ở Việt Nam [53], các tác giả khẳng định: bước chuyển từ đơn sở hữu với sự phân biệt đối xử sang đa sở hữu, đa thành phần kinh tế; bước chuyển từ quản lý theo cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp sang quản lý theo cơ chế thị trường; bước chuyển từ phân phối bình quân, cào bằng, không thừa nhận đến thừa nhận đa dạng hóa hình thức phân phối là những bước chuyển quan trọng trong đổi mới tư duy lý luận và thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam [xem 53, tr. Các tác giả cũng chỉ ra rằng, bên cạnh những thành tựu đạt được, nhận thức lý luận và thực tiễn xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nói chung, quan hệ sản xuất mới nói riêng còn nhiều hạn chế, yếu kém. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về quan hệ sản xuất và biến đổi của quan hệ sản xuất đã làm rõ một số nội dung sau: Thứ nhất, các vấn đề lý luận chung về quan hệ sản xuất.
Các tác giả dựa trên quan điểm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin để phân tích nội hàm khái niệm quan hệ sản xuất, quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa và kết cấu của quan hệ sản xuất. Đây là cơ sở lý thuyết để các tác giả khảo cứu quá trình xây dựng quan hệ sản xuất ở Việt Nam. Thứ hai, sự biến đổi của quan hệ sản xuất nói chung ở Việt Nam. Nội dung này đã được các nhà nghiên cứu trình bày qua so sánh giai đoạn trước và trong đổi mới với những biểu hiện phong phú trên cả ba mặt cơ bản của quan hệ sản xuất, bao 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com gồm quan hệ về sở hữu tư liệu sản xuất, quan hệ về tổ chức và quản lý sản xuất, quan hệ về phân phối.