phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, đề tài nghiên cứu của nhóm chúng tôi được chia làm ba nội dung chính: Nội dung 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn • Cơ sở lý luận: Chúng tôi tiến hành làm rõ một số khái niệm về tộc người, văn hóa tộc người và toàn cầu hóa để người đọc có thể hiểu rõ và chính xác hơn về các khái niệm liên quan đến nội dung nghiên cứu của đề tài. • Cơ sở thực tiễn: Chúng tôi nghiên cứu về lịch sử hình thành cộng đồng người Chăm ở An Giang và địa bàn nghiên cứu nhằm đem lại cái nhìn tổng quan về quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người Chăm ở khu vực mà chúng tôi đang tiến hành nghiên cứu. Nội dung 2: Thực trạng nghi lễ vòng đời của người Chăm 10 Trong phần này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu một số nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở An Giang trong giai đoạn hiện đại ngày nay. Điển hình là một số nghi lễ như: Lễ sinh; Lễ trưởng thành, hôn nhân và nghi lễ tang ma.
Việc nghiên cứu về thực trạng những nghi lễ này sẽ là tiền đề để so sánh với giai đoạn trước đó, nhằm chỉ ra sự biến đổi trong nghi lễ vòng đời của cộng đồng Chăm Islam qua các giai đoạn phát triển. Nội dung 3: Những nhân tố dẫn đến sự biến đổi nghi lễ vòng đời Chúng tôi chỉ ra một số nhân tố chủ yếu tác động trực tiếp đến đời sống vật chất, văn hóa và tinh thần của cộng đồng Chăm Islam dẫn đến sự biến đổi nghi lễ vòng đời. Có thể kể đến một số nhân tố như: Sự giao lưu tiếp biến văn hóa, toàn cầu hóa, đô thị hóa,… Chính những nhân tố này đã ảnh hưởng rất lớn đến tư tưởng, ý thức của cộng đồng và mang lại những sự thay đổi tích cực như là việc nâng cao đời sống vật chất tinh thần, giúp loại bỏ một số tập tục cổ hủ, lạc hậu. Tuy nhiên, sự thay đổi này cũng có nhiều mặt tiêu cực, làm mất đi một số nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng Chăm Islam.
11 NỘI DUNG CHƯƠNG MỘT CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Khái niệm tộc người, văn hóa tộc người Tộc người Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, đa văn hóa. Sự đa dạng đó được cấu thành từ những đặc riêng, bản sắc riêng của nhiều tộc người khác nhau trên cùng một lãnh thổ.Từ trước đến nay, để nói đến một tộc người, chúng ta thường quen với thuật ngữ “dân tộc” hơn.
Tuy nhiên, thuật ngữ “dân tộc” này cũng còn có ý nghĩa chỉ một quốc gia, dễ gây nhầm lẫn. Vì vậy, trong các hoạt nghiên cứu ngày nay, người ta thường dùng thuật ngữ “tộc người” thay vì “dân tộc”. Khái niệm về “tộc người” đến nay vẫn là một trong những vấn đề còn khá nhiều tranh cãi. Trong các ngôn ngữ khác nhau trên thế giới, thuật ngữ “tộc người” hầu hết đều bắt nguồn từ chữ “Ethnos” trong tiếng Hy Lạp cổ.
Ethnos ở đây có thể hiểu theo nghĩa như “bầy”, “đám đông”, “một nhóm người”, “bộ lạc”, “bộ lạc ngoại bang”, “dân tộc”,… Từ những năm cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX trở đi, khái niệm “Ethnos” với ý nghĩa “tộc người” mới thực sự dần dần được xác lập trong khoa học. Sau một loạt các công trình nghiên cứu sau đó thì thuật ngữ “Ethnos” được thay thế bằng “Ethnie”. Thuật ngữ “Ethnie” này trở nên thông dụng hơn kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai và nó ngày càng được sử dụng rộng rãi trong các hoạt động chính trị cũng như trong các công trình nghiên cứu xã hội học và Nhân học trên toàn thế giới. 1 Rodolfo Stavenhagen (1991) định nghĩa “một tộc người” (Ethnie) là một tập thể tự xác định và các tập thể khác xác định theo những tiêu chí tộc người, nghĩa là 1 Ngô Văn Lệ (2004), Tộc người và văn hóa tộc người, Nxb.
Đại học Quốc gia TP. 12 bằng sự tồn tại của một hay nhiều nét chung như: ngôn ngữ, tôn giáo, nguồn gốc bộ lạc, quốc tịch hay chủng tộc và bằng việc các thành viên trong tập thể cùng chia sẻ một tình cảm đồng nhất” 2.Breton trong “Các tộc người” (1981), ông cho rằng “Theo nghĩa hẹp, “tộc người” (Ethnie) có thể là một nhóm cá nhân cùng có chung tiếng mẹ đẻ,… Như vậy, theo nghĩa hẹp, tộc người (Ethnie) là tương đương với cái mà các nhà ngôn ngữ học gọi là nhóm nói tiếng mẹ đẻ”. “Theo nghĩa rộng, tộc người được định nghĩa là một nhóm cá nhân liên kết với nhau bởi một phức hợp có tính chất chung - về mặt nhân chủng , ngôn ngữ, chính trị - lịch sử,v.v… mà sự kết hợp các tính chất đó làm thành một hệ thống riêng, một cơ cấu mang tính văn hóa là chủ yếu: một nền văn hóa. Như thế, tộc người được coi là một tập thể, hay đúng hơn là một cộng đồng gắn bó với nhau bởi một nền văn hóa riêng biệt” 3.
Ở Liên Xô, Viện sĩ Iu. Bromlei qua các chuyên khảo sâu sắc của mình về tộc người, ông lại cho rằng: “Tộc người được hiểu là một tập đoàn người ổn định có mối liên hệ chung về địa bàn cư trú, ngôn ngữ, kinh tế và đặc điểm sinh hoạt văn hóa. Mỗi tộc người đều có ý thức về nguồn gốc tộc người của mình” 4. Còn ở Việt Nam, thuật ngữ “tộc người” có thể thấy ít được sử dụng mà thay vào đó là thuật ngữ “dân tộc” (nation).
Thuật ngữ “dân tộc” ở đây được chúng ta sử dụng với ý nghĩa như là “tộc người”, mỗi dân tộc ở Việt Nam được xem là một tộc người cụ thể.Nhưng bên cạnh đó, thuật ngữ “dân tộc” cũng được dùng để chỉ một đất nước, một quốc gia. Đến thời điểm hiện tại, có thể thấy rằng có rất nhiều định nghĩa về “tộc người” khác nhau nhưng chưa có bất kỳ một định nghĩa khoa học nào về khái niệm này được thừa nhận chung ở cả trong và ngoài nước. Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay, một định nghĩa về “dân tộc” (tộc người) nhận được sự đồng thuận của khá nhiều nhà khoa học trong nước đó là định nghĩa do Viện Dân tộc học xuất bản năm 2 Nghiêm Văn Thái (chủ biên) (1995), Tộc người và xung đột tộc người, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, Viện Thông tin Khoa học Xã hội, tr. 3 Ngô Văn Lệ (2004), Tộc người và văn hóa tộc người, Nxb.
Đại học Quốc gia TP. 13 1975 với nhan đề “Vấn đề xác định thành phần dân tộc thiểu số ở miền Bắc Việt Nam”, theo đó “dân tộc” (tộc người) là một tập đoàn người ổn định hoặc tương đối ổn định, được hình thành trong lịch sử, dựa trên những mối liên hệ chung về ngôn ngữ, sinh hoạt văn hóa và ý thức tự giác dân tộc, thể hiện bằng một tộc danh chung” và có ba tiêu chí để xác định sự tồn tại của một tộc người là: ngôn ngữ, văn hóa và ý thức tự giác tộc người, trong đó tiêu chí ý thức tự giác tộc người được coi là quan trọng nhất. 5 Có thể thấy có rất nhiều khái niệm về “tộc người” với những quan điểm khác nhau. Nhưng nhìn chung, khi nói về “tộc người”, chúng ta có thể hiểu “tộc người” là một cộng đồng có chung nguồn gốc lịch sử, sử dụng chung một ngôn ngữ của mình, có những đặc trưng chung về văn hóa sinh hoạt lẫn văn hóa tín ngưỡng, đặc biệt là phải có ý thức tự giác về nguồn gốc tộc người và lòng tự tôn tộc người.
Ở Việt Nam, “tộc người Chăm” chính là tập hợp những người, cộng đồng người có chung một nguồn gốc lịch sử phát triển, có chung một ngôn ngữ là tiếng Chăm, mang những đặc trưng chung về văn hóa và có ý thức tự giác về tộc người mình. Văn hóa tộc người Mỗi một tộc người, sau một quá trình cùng sinh sống với nhau trên một địa bàn, lãnh thổ nhất định sẽ có những nét đặc trưng riêng trong đời sống, sinh hoạt hằng ngày lẫn trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo cùng với những thành tựu mà họ đạt được. Những đặc trưng chung được cộng đồng hay tộc người đó tạo ra và trở thành những đặc điểm riêng dùng để phân biệt với các tộc người khác, có thể coi đó là “văn hóa tộc người”. Theo quan niệm của UNESCO, văn hóa (culture) bao hàm nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Theo nghĩa hẹp, “văn hóa là tổng thể những hệ thống biểu trưng (ký hiệu) chi phối cách ứng xử và giao tiếp trong một cộng đồng, khiến cộng đồng đó có đặc thù riêng”. Còn theo nghĩa rộng thì “văn hóa là một phức thể - tổng thể các Bùi Minh Đạo (chủ biên) (2003), Một số vấn đề giảm nghèo ở các dân tộc thiểu số Việt Nam, Nxb. 5 Khoa học Xã hội, tr. 14 đặc trưng- diện mạo về tinh thần, vật chất, tri thức và tình cảm khắc họa nên bản sắc của một cộng đồng gia đình, xóm, làng, vùng quê, quốc gia, xã hội” 6.
Trong nghiên cứu dân tộc học, văn hóa tộc người được hiểu là bao gồm tổng thể các yếu tố về văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, giúp cho việc phân biệt tộc nguời này với tộc người khác. Chính văn hóa dân tộc là nền tảng nảy sinh và phát triển ý thức tự giác tộc người. Trong quá trình nghiên cứu văn hóa, ở một chừng mực nhất định có sự phân biệt văn hóa tộc người và văn hóa của tộc người.Văn hóa của tộc người là tổng thể những thành tựu văn hóa thuộc về một tộc người cụ thể nào đó. Tổng thể những thành tố văn hóa do tộc người cụ thể sáng tạo ra hay tiếp thu, vay mượn của các dân tộc khác trong quá trình lịch sử.
Văn hóa tộc người là tổng thể các yếu tố văn hóa mang tính đặc trưng và đặc thù tộc người, nó thực hiện chức năng cố kết tộc người và phân biệt tộc người. Tức là những yếu tố văn hóa làm cho tộc người này khác với tộc người kia. Các yếu tố văn hóa tộc người như vậy bao gồm ngôn ngữ (tiếng mẹ đẻ), trang phục, các tín ngưỡng và nghi lễ, vốn văn hóa dân gian truyền miệng, tri thức dân gian về tự nhiên, xã hội, về bản thân con người, về sản xuất, về ẩm thực, tâm lý dân tộc và những nội dung khác liên quan tới hoạt động lao động sản xuất, hoạt động xã hội của con người 7.