mở đầu cho hướng nghiên cứu chuyên sâu về sự biến đổi của nghề sơn truyền thống ở Việt Nam cũng như ở châu thổ Bắc Bộ thông qua một trường hợp cụ thể là nghề sơn quang làng Cát Đằng. Gần đây nhất, năm 2013, tác giả Lê Thanh Hương đã bảo vệ thành công luận án Những thay đổi về kỹ thuật, chất liệu trong nghệ thuật sơn mài Việt Nam hiện đại [58]. Với đối tượng nghiên cứu là những chất liệu và kỹ thuật sử dụng trong chế tác sản phẩm thủ công mỹ nghệ ở các làng nghề, cũng như trong sáng tác các tác phẩm sơn mài hội họa của các họa sĩ chuyên nghiệp (đặc biệt tập trung nghiên cứu giai đoạn từ năm 1925 đến nay), nhìn tổng thể, công trình này đã trình bày tương đối toàn diện và hệ thống những đặc điểm cơ bản của nghệ thuật sơn mài Việt Nam cùng vai trò và vị trí của nó trong nền văn hóa dân tộc. Ở góc độ cụ thể hơn, luận án đã hệ thống hóa khá rõ nét những thay đổi của chất liệu và kỹ thuật của nghề sơn qua các giai đoạn khác nhau dưới tác động của các yếu tố khách quan và chủ quan.
Đồng thời, xác định rõ hai yếu tố này là những yếu tố căn bản tạo nên sức sống, bản sắc của nghề sơn truyền thống cũng như có vai trò quan trọng trong việc ứng dụng, sáng tạo của các nghệ nhân và nghệ sĩ sơn mài. Trên cơ sở đó, luận án đi đến khẳng định rằng: sự vận động, biến đổi là quy luật khách quan, yếu tố tạo nên sự đa dạng và phát triển, thể hiện sức sáng tạo phong phú của các thế hệ nghệ sĩ, nghệ nhân. Kết quả nghiên cứu của luận án này đã góp phần bổ sung vào mảng chủ đề nghiên cứu về sự biến đổi của nghề sơn trong tiến trình lịch sử văn hóa Việt Nam. Có thể kết luận, mặc dù việc nghiên cứu nghề sơn truyền thống không phải là mảng vấn đề mới song vẫn còn khoảng trống để các công trình tiếp theo nghiên cứu bổ sung.
Bởi lẽ, nghề sơn truyền thống ở một vài địa phương vẫn chưa được quan tâm tìm hiểu để tương xứng với tiềm năng của ngành nghề cổ truyền này, trong đó nghề sơn ở các làng Bối Khê - huyện Phú Xuyên và Vũ Lăng - huyện Thanh Oai là những trường hợp tương đối điển hình. Hai làng nghề Bối Khê và Vũ Lăng cho đến thời điểm hiện tại hầu như chưa được nghiên cứu ngoại trừ việc được nhắc đến có 12 tính chất liệt kê, điểm qua ở một số công trình như Nghề sơn truyền thống tỉnh Hà Tây của Nguyễn Xuân Nghị [75], bài viết Hà Tây với truyền thống sơn mài của Nguyễn Văn Chuốt [26] và một số bài trên Internet với nội dung giới thiệu đôi nét về làng nghề trong hoạt động quảng bá du lịch. Xuất phát từ những vấn đề lý luận và thực tiễn đã trình bày trên đây, tôi lựa chọn đề tài Sự biến đổi của nghề sơn truyền thống ở các làng Bối Khê (huyện Phú Xuyên) và Vũ Lăng (huyện Thanh Oai), thành phố Hà Nội hiện nay làm luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học. Hy vọng rằng, từ quan điểm tiếp cận liên ngành, việc tìm ra được bản chất, nguyên nhân và cơ chế biến đổi của nghề sơn truyền thống ở trường hợp các làng nghề cụ thể là Bối Khê và Vũ Lăng sẽ giúp định hướng cho ngành nghề cổ truyền này có thể tồn tại, thích nghi và phát triển trong xu hướng biến đổi tất yếu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở một xã hội đang chuyển đổi từ kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp như Việt Nam.
Đề tài luận án là sự bổ sung cần thiết vào những khoảng trống nghiên cứu về nghề sơn truyền thống ở châu thổ Bắc Bộ nói chung và khu vực Hà Nội nói riêng theo hướng nghiên cứu trường hợp cụ thể, chuyên sâu - là hướng nghiên cứu đang được ưu tiên trong khoa học xã hội nhân văn hiện nay. Ở một mức độ nào đó, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ có giá trị gợi ý và làm cơ sở so sánh ở những nghiên cứu tương tự về nghề sơn truyền thống tại các làng nghề khác. Sau cùng, luận án là sự tiếp nối các công trình nghiên cứu về nghề sơn (ở Việt Nam và trên thế giới) của nghiên cứu sinh từ năm 2004 đến nay. Mục đích nghiên cứu 2.
Mục đích tổng quát - Luận án chứng minh sự biến đổi là quy luật tất yếu khách quan để nghề sơn truyền thống ở các làng nghề như Bối Khê và Vũ Lăng có thể duy trì và phát triển trong bối cảnh đương đại. - Luận án hướng đến xác lập những căn cứ khoa học và thực tiễn để tham khảo định hướng cho nghề sơn truyền thống ở hai làng nghề phát triển trong tương lai. Mục tiêu cụ thể 13 - Hệ thống hóa các tài liệu có liên quan đến nghề sơn truyền thống ở Việt Nam, khu vực Hà Nội và các làng nghề Bối Khê và Vũ Lăng. - Tìm hiểu diện mạo của nghề sơn truyền thống ở các làng Bối Khê và Vũ Lăng, Hà Nội trong diễn trình lịch sử bao gồm các yếu tố như nguồn gốc xuất hiện, kỹ thuật chế tác, cơ cấu tổ chức nghề, tâm lý làm nghề… - Xác định những giá trị tiêu biểu của nghề sơn truyền thống ở các làng Bối Khê và Vũ Lăng, Hà Nội; đối chiếu, so sánh với nghề sơn ở các làng nghề khác của Hà Nội nói riêng và vùng châu thổ Bắc Bộ nói chung, qua đó làm rõ những nét riêng biệt và những đóng góp của nghề sơn ở hai làng này cho di sản văn hóa dân tộc.
- Phân tích những biến đổi của nghề sơn truyền thống ở các làng Bối Khê và Vũ Lăng, Hà Nội dưới tác động của cơ chế thị trường và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa - mà thực chất đó là sự va chạm giữa truyền thống - hiện đại, thích nghi - biến đổi, bảo tồn - phát triển. - Xây dựng luận cứ khoa học trong việc định hướng để nghề sơn truyền thống ở các làng Bối Khê, Vũ Lăng nói riêng cũng như các làng nghề khác ở khu vực Hà Nội và châu thổ Bắc Bộ nói chung có thể duy trì và phát triển trong thời điểm hiện tại và tương lai theo hướng: trên cơ sở gìn giữ, kế thừa các giá trị truyền thống vốn có, tiếp thu những thành tựu hiện đại, tiên tiến để sáng tạo những giá trị mới phù hợp với thời đại mới, qua đó bổ sung và làm đa dạng thêm bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước trong thời kỳ Đổi mới. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là nghề sơn truyền thống ở các làng Bối Khê (huyện Phú Xuyên) và Vũ Lăng (huyện Thanh Oai), Tp.
Hà Nội trong quá trình vận động, biến đổi theo thời gian để thích nghi tồn tại. Đây vốn là hai làng nghề sơn có lịch sử khá lâu đời và đã khẳng định được đặc trưng riêng ở các kỹ thuật cơ bản của nghề sơn truyền thống là sơn mài, sơn thếp và sơn quang. Tuy nhiên, để làm rõ diện mạo và sự đóng góp của nghề sơn ở các làng nghề trên, luận án sẽ mở rộng tìm hiểu nghề sơn truyền thống ở một số làng khác trong khu vực Hà Nội cũng như vùng 14 châu thổ Bắc Bộ dưới góc nhìn liên hệ, so sánh. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: Nghề sơn truyền thống ở hai làng Bối Khê (xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên) và Vũ Lăng (xã Dân Hòa, huyện Thanh Oai), Tp.
Hà Nội trong bối cảnh các làng nghề sơn vùng châu thổ Bắc Bộ. - Phạm vi thời gian: Nghiên cứu, tìm hiểu nghề sơn truyền thống ở hai làng Bối Khê và Vũ Lăng từ năm 1945 đến nay (2013) với các mốc thời gian cụ thể gắn với những biến đổi trong nghề sơn truyền thống ở hai làng. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp tiếp cận 4. Một số khái niệm thao tác Nghề sơn truyền thống Ở Việt Nam cho đến nay, đã có nhiều học giả đưa ra quan niệm về nghề truyền thống như Mai Thế Hởn, Bùi Văn Vượng, Trần Minh Yến… Qua tổng hợp chúng tôi nhận thấy hầu hết các ý kiến đều thống nhất với nhau ở những tiêu chí của một ngành nghề thủ công truyền thống, đó là: Đã hình thành, tồn tại và phát triển lâu đời ở nước ta; Sản xuất tập trung, tạo thành các làng nghề, phố nghề, xã nghề; Có nhiều thế hệ nghệ nhân tài hoa và đội ngũ thợ lành nghề; Có kỹ thuật và công nghệ truyền thống; Sử dụng nguyên liệu tại chỗ, trong nước hoàn toàn hoặc chủ yếu; Sản phẩm làm ra vừa có tính hàng hóa, vừa có tính nghệ thuật, thậm chí trở thành các di sản văn hóa mang bản sắc văn hóa Việt Nam; Là nghề nghiệp nuôi sống một bộ phận dân cư của cộng đồng, có đóng góp đáng kể vào ngân sách Nhà nước [47, tr.
Trong số nhiều quan niệm về nghề truyền thống, chúng tôi đã lựa chọn và sử dụng khái niệm nghề truyền thống được tổng hợp và nêu ra bởi tác giả Trần Minh Yến như là một trong những cơ sở lý luận của luận án. Nghề truyền thống bao gồm những nghề tiểu thủ công nghiệp xuất hiện từ lâu trong lịch sử, được truyền từ đời này qua đời khác còn tồn tại đến ngày nay, kể cả những nghề đã được cải tiến hoặc sử dụng những loại 15 máy móc hiện đại để hỗ trợ sản xuất nhưng vẫn tuân thủ công nghệ truyền thống, và đặc biệt sản phẩm của nó vẫn thể hiện những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc [126, tr. Chúng tôi xem đây là một trong những khái niệm hàm chứa khá đầy đủ và chi tiết những tiêu chí cơ bản của một ngành nghề truyền thống. Ngoài ra, khái niệm này cũng đã được nghiên cứu và mở rộng hơn, phù hợp với bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại, kéo theo việc can thiệp, hỗ trợ sản xuất sản phẩm thủ công truyền thống của các quy trình công nghệ mới cũng như các loại nguyên vật liệu mới [126, tr.
Từ trường hợp nghiên cứu của luận án, có thể thấy nghề sơn cũng là một trong số hơn 2000 nghề thủ công truyền thống của đất nước. Trên cơ sở kế thừa những quan điểm về nghề truyền thống của các nhà nghiên cứu đi trước, chúng tôi đưa ra định nghĩa về nghề sơn truyền thống trong bối cảnh hiện nay và coi đó là khái niệm mang tính công cụ của luận án.