Sự Biến Đổi Văn Hóa Truyền Thống Của Người Mường Ở Hòa Bình, Việt Nam

Khám phá sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình, Việt Nam trong bối cảnh hiện đại và những ảnh hưởng đến đời sống.

• Tác giả: Đinh Thị Thanh Minh
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Minh Tâm
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Sự Biến Đổi Văn Hóa Truyền Thống Của Người Mường Ở Hòa Bình, Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN VỀ SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở HÒA BÌNH
• 2.1. Quan niệm về văn hóa, văn hóa truyền thống và sự biến đổi văn hóa truyền thống
• 2.2. Văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình
• 2.3. Những nhân tố tác động đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường Hòa Bình hiện nay
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG HÒA BÌNH HIỆN NAY VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 3.1. Thực trạng biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường Hòa Bình hiện nay
• 3.2. Nguyên nhân sự biến đổi trong văn hóa truyền thống của người Mường Hòa Bình hiện nay và một số vấn đề đặt ra
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TÁC ĐỘNG TÍCH CỰC ĐẾN SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở HÒA BÌNH HIỆN NAY
• 4.1. Phương hướng tác động tích cực đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường hiện nay
• 4.2. Một số giải pháp tác động tích cực đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình hiện nay
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biến Đổi Văn Hóa Truyền Thống Mường

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh và động lực cho sự phát triển. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa càng trở nên quan trọng. Ở Việt Nam, người Mường, tộc người đông thứ tư, có văn hóa Mường Hòa Bình đặc sắc. Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã tạo ra những biến đổi sâu sắc trong văn hóa truyền thống người Mường. Nhiều giá trị văn hóa đang bị mai một, pha tạp, mất dần bản sắc. Giới trẻ ít quan tâm đến di sản văn hóa Mường. Cần có những giải pháp để bảo tồn và phát huy những yếu tố văn hóa đặc sắc, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực đến bản sắc văn hóa Mường trong thời kỳ đổi mới. Sự biến đổi này ảnh hưởng đến mọi mặt đời sống, từ vật chất đến tinh thần, từ phong tục tập quán người Mường đến tín ngưỡng người Mường.

1.1. Khái niệm Văn Hóa và Văn Hóa Truyền Thống Mường

Văn hóa là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra. Văn hóa truyền thống là những giá trị được hình thành từ lâu đời, mang tính bền vững và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Theo UNESCO, văn hóa bao gồm các đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội. Hồ Chí Minh định nghĩa văn hóa bao gồm ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật và các công cụ sinh hoạt. Văn hóa truyền thống của người Mường bao gồm nhà sàn người Mường, trang phục người Mường, ẩm thực người Mường và các lễ hội người Mường.

1.2. Vai Trò Của Văn Hóa Truyền Thống Trong Xã Hội Mường

Văn hóa truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc cố kết cộng đồng người Mường. Nó là sợi dây gắn kết giữa truyền thống và hiện đại, giúp xã hội người Mường phát triển bền vững. Tín ngưỡng người Mường và phong tục tập quán người Mường tạo nên bản sắc riêng, giúp người Mường duy trì sự ổn định và trật tự xã hội. Văn hóa truyền thống cũng là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, góp phần nâng cao đời sống kinh tế của người Mường. Việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Mường là trách nhiệm của toàn xã hội.

II. Thực Trạng Biến Đổi Văn Hóa Mường Ở Hòa Bình Hiện Nay

Hiện nay, văn hóa Mường Hòa Bình đang trải qua những biến đổi sâu sắc. Sự thay đổi có thể nhận thấy qua cái ăn, cái mặc, chỗ ở và phương tiện đi lại. Nhà sàn người Mường truyền thống dần được thay thế bằng nhà xây kiên cố. Trang phục người Mường ít được sử dụng trong đời sống hàng ngày. Các lễ hội người Mường truyền thống bị giản lược hoặc biến tướng. Sâu xa hơn, những giá trị bên trong như lý tưởng, lối sống, cách ứng xử cũng thay đổi. Giới trẻ ít quan tâm đến ngôn ngữ Mường và các tín ngưỡng người Mường truyền thống. Những giá trị văn hóa cốt lõi tạo nên linh hồn của tộc người đang phai nhạt và mất dần.

2.1. Biến Đổi Trong Văn Hóa Vật Chất Của Người Mường

Trong văn hóa vật chất, sự thay đổi rõ rệt nhất là trong kiến trúc nhà ở. Nhà sàn người Mường truyền thống, biểu tượng của văn hóa Mường, đang dần biến mất. Trang phục truyền thống cũng ít được sử dụng, thay vào đó là trang phục hiện đại. Ẩm thực người Mường cũng có sự thay đổi, nhiều món ăn truyền thống bị lãng quên. Phương tiện đi lại cũng thay đổi, xe máy và ô tô dần thay thế các phương tiện thô sơ.

2.2. Biến Đổi Trong Văn Hóa Tinh Thần Của Người Mường

Trong văn hóa tinh thần, sự biến đổi thể hiện ở sự mai một của ngôn ngữ Mường. Giới trẻ ít sử dụng tiếng Mường, dẫn đến nguy cơ mất ngôn ngữ. Các tín ngưỡng người Mường truyền thống cũng bị ảnh hưởng bởi các tôn giáo khác. Các lễ hội người Mường truyền thống bị giản lược hoặc biến tướng, mất đi ý nghĩa ban đầu. Văn hóa cồng chiêng Mường cũng đang dần bị mai một.

2.3. Ảnh Hưởng Của Hiện Đại Hóa Đến Văn Hóa Mường

Hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã mang lại nhiều cơ hội phát triển cho người Mường, nhưng cũng tạo ra những thách thức lớn đối với bản sắc văn hóa Mường. Sự du nhập của văn hóa ngoại lai, sự phát triển của kinh tế thị trường và sự thay đổi lối sống đã tác động mạnh mẽ đến văn hóa truyền thống. Cần có những giải pháp để bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực.

III. Nguyên Nhân Biến Đổi Văn Hóa Truyền Thống Người Mường

Sự biến đổi văn hóa truyền thống người Mường có nhiều nguyên nhân. Ảnh hưởng của hiện đại hóa đến văn hóa Mường là một yếu tố quan trọng. Kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và sự phát triển của khoa học công nghệ đã tác động mạnh mẽ đến đời sống văn hóa của người Mường. Bên cạnh đó, sự thiếu quan tâm của một bộ phận người Mường, đặc biệt là giới trẻ, đến di sản văn hóa Mường cũng là một nguyên nhân. Chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa chưa thực sự hiệu quả cũng góp phần vào sự biến đổi này.

3.1. Tác Động Của Kinh Tế Thị Trường Đến Văn Hóa Mường

Kinh tế thị trường đã tạo ra những thay đổi lớn trong đời sống kinh tế của người Mường. Tuy nhiên, nó cũng mang lại những tác động tiêu cực đến văn hóa truyền thống. Sự thương mại hóa các lễ hội người Mường, sự du nhập của các sản phẩm văn hóa ngoại lai và sự thay đổi lối sống đã làm mai một những giá trị văn hóa truyền thống.

3.2. Vai Trò Của Giáo Dục Trong Bảo Tồn Văn Hóa Mường

Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa Mường Hòa Bình. Cần tăng cường giáo dục về văn hóa Mường trong các trường học, giúp học sinh hiểu và yêu quý bản sắc văn hóa Mường. Đồng thời, cần khuyến khích việc dạy và học ngôn ngữ Mường để bảo tồn ngôn ngữ của dân tộc.

IV. Giải Pháp Bảo Tồn Và Phát Huy Văn Hóa Mường Ở Hòa Bình

Để bảo tồn và phát huy văn hóa Mường Hòa Bình, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa Mường trong cộng đồng. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ các nghệ nhân, những người đang gìn giữ di sản văn hóa Mường. Phát triển du lịch văn hóa cũng là một giải pháp quan trọng, giúp quảng bá văn hóa Mường đến với du khách trong và ngoài nước. Cần chú trọng bảo tồn văn hóa cồng chiêng Mường và Mo Mường.

4.1. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Với Bản Sắc Mường

Du lịch văn hóa là một giải pháp quan trọng để bảo tồn và phát huy văn hóa Mường. Cần phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, gắn liền với bản sắc văn hóa Mường, như du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và du lịch khám phá. Đồng thời, cần đảm bảo rằng du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến văn hóa và môi trường.

4.2. Hỗ Trợ Nghệ Nhân Và Những Người Giữ Gìn Văn Hóa Mường

Nghệ nhân và những người giữ gìn văn hóa Mường đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Mường. Cần có chính sách hỗ trợ họ về vật chất và tinh thần, giúp họ tiếp tục truyền dạy những giá trị văn hóa cho thế hệ sau. Cần tạo điều kiện để họ tham gia vào các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và du lịch.

V. Phương Hướng Tác Động Tích Cực Đến Biến Đổi Văn Hóa Mường

Để sự biến đổi văn hóa truyền thống người Mường diễn ra theo hướng tích cực, cần có phương hướng rõ ràng. Cần xác định rõ những giá trị văn hóa cần bảo tồn và phát huy, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những yếu tố văn hóa mới. Cần tạo điều kiện để người Mường tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển văn hóa. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cấp, các ngành trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa Mường Hòa Bình.

5.1. Xác Định Giá Trị Văn Hóa Cốt Lõi Cần Bảo Tồn

Việc xác định rõ những giá trị văn hóa cốt lõi cần bảo tồn là rất quan trọng. Đó là những giá trị tạo nên bản sắc văn hóa Mường, như ngôn ngữ Mường, tín ngưỡng người Mường, phong tục tập quán người Mường và văn hóa cồng chiêng Mường. Cần có những biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát huy những giá trị này.

5.2. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Vào Bảo Tồn Văn Hóa

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để bảo tồn và phát huy văn hóa Mường. Cần tạo điều kiện để người Mường tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển văn hóa, từ việc xác định giá trị văn hóa đến việc thực hiện các hoạt động văn hóa. Cần khuyến khích các hoạt động văn hóa cộng đồng, như các lễ hội người Mường và các hoạt động văn nghệ dân gian.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Văn Hóa Mường Trong Bối Cảnh Mới

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, văn hóa Mường đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Mường là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần có những giải pháp sáng tạo và hiệu quả để giúp văn hóa Mường phát triển bền vững, góp phần vào sự phát triển chung của đất nước. Tương lai của văn hóa Mường phụ thuộc vào sự nỗ lực của mỗi người Mường và sự quan tâm của toàn xã hội.

6.1. Thách Thức Và Cơ Hội Đối Với Văn Hóa Mường

Hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế mang lại nhiều cơ hội cho văn hóa Mường, như quảng bá văn hóa, thu hút du lịch và nâng cao đời sống kinh tế. Tuy nhiên, cũng có những thách thức, như sự du nhập của văn hóa ngoại lai, sự thương mại hóa văn hóa và sự thay đổi lối sống. Cần có những giải pháp để tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức.

6.2. Vai Trò Của Thế Hệ Trẻ Trong Bảo Tồn Văn Hóa Mường

Thế hệ trẻ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa Mường. Cần tạo điều kiện để họ tiếp cận và hiểu biết về di sản văn hóa Mường, khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động văn hóa và tạo ra những sản phẩm văn hóa mới, mang đậm bản sắc văn hóa Mường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Triết học (mã số: 92 29 001) với đề tài "Sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình, Việt Nam hiện nay" do nghiên cứu sinh Đinh Thị Thanh Minh thực hiện tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Minh Tâm và TS. Lương Quỳnh Khuê, hoàn thành năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Văn hóa giữ vị trí nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh và động lực cho sự phát triển bền vững của đất nước theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII và Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong 54 dân tộc Việt Nam, người Mường có dân số đông thứ tư (sau người Kinh, Tày, Thái), có chung nguồn gốc với người Việt cổ (người Lạc Việt) và cư trú tập trung đông nhất tại tỉnh Hòa Bình. Trải qua lịch sử, người Mường đã xây dựng hệ giá trị văn hóa vật chất và tinh thần mang bản sắc riêng.

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng, văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình đang biến đổi nhanh chóng. Nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ mai một, pha tạp, xuất hiện hiện tượng tiếp thu thiếu chọn lọc văn hóa ngoại lai, trong khi một bộ phận thế hệ trẻ giảm sút sự quan tâm đối với di sản văn hóa tộc người. Sự biến đổi diễn ra từ hình thức bên ngoài (nhà ở, trang phục, ẩm thực, phương tiện sinh hoạt, phong tục tang ma, cưới hỏi, lễ hội) đến các cấu trúc chiều sâu bên trong (chuẩn mực ứng xử, lối sống, quan hệ cộng đồng bản mường và ứng xử với môi trường tự nhiên).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: phần lớn các công trình trước đây tiếp cận văn hóa Mường từ góc độ dân tộc học, văn hóa học, văn hóa dân gian hoặc xã hội học mang tính mô tả điền dã, khảo sát từng thành tố đơn lẻ hoặc một địa bàn hẹp; chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp, hệ thống và toàn diện sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình dưới góc độ triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở lý luận về sự biến đổi văn hóa truyền thống, luận án phân tích làm rõ thực trạng biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình hiện nay; từ đó đề xuất hệ thống phương hướng cơ bản và giải pháp nhằm tác động tích cực đến tiến trình biến đổi văn hóa truyền thống của tộc người Mường tại địa phương.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và xác định các vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết.
  2. Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình trong giai đoạn hiện nay và các nhân tố quy định, tác động đến sự biến đổi đó.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình hiện nay, chỉ rõ xu hướng biến đổi, làm rõ nguyên nhân và các vấn đề đặt ra.
  4. Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm tác động tích cực vào sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường tại tỉnh Hòa Bình.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình hiện nay.
• Phạm vi không gian: Địa bàn tỉnh Hòa Bình, tập trung vào 4 vùng Mường cổ truyền tiêu biểu gồm Mường Bi (Tân Lạc), Mường Vang (Lạc Sơn), Mường Thàng (Cao Phong), Mường Động (Kim Bôi).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 1986 (thời kỳ Đổi mới bắt đầu từ Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam) đến nay.
• Phạm vi nội dung: Tiếp cận người Mường với tư cách một tộc người trong cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam, tập trung nghiên cứu 2 phương diện:
  • Văn hóa vật chất: Tổ chức xã hội và làng bản; tập quán canh tác; nhà ở truyền thống; ẩm thực truyền thống; trang phục truyền thống.
  • Văn hóa tinh thần: Ngôn ngữ; tín ngưỡng truyền thống; lễ hội truyền thống; các tập quán chu kỳ đời người (cưới hỏi, sinh đẻ, nuôi dạy con, tang ma); nghệ thuật dân gian.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan hệ thống tư liệu nghiên cứu theo ba nhóm nội dung chính:

1. Nghiên cứu lý luận về văn hóa, văn hóa truyền thống và biến đổi văn hóa

• Zlobin trong "Tư tưởng văn hóa, khái luận về triết học văn hóa" (Hoàng Thu Hương và Dương Công Thao dịch) khẳng định văn hóa là hoạt động sáng tạo có ý nghĩa xã hội của con người, phân biệt văn hóa dạng vật thể hóa và khả năng chủ thể hóa.
• Định nghĩa của UNESCO (Tuyên bố chung về tính đa dạng văn hóa) và nguyên Tổng Giám đốc Federico Mayor tiếp cận văn hóa là hệ thống giá trị, truyền thống, lối sống khẳng định bản sắc riêng biệt của từng dân tộc.
• Quan điểm của Hồ Chí Minh (bản thảo Nhật ký trong tù, 1942 - Mục đọc sách) xác định các thành tố văn hóa gắn liền với nhu cầu sinh tồn và mục đích sống của con người.
• Các nghiên cứu chuyên sâu tại Việt Nam: Trần Ngọc Thêm (Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam), Hoàng Xuân Lương (Văn hóa dân tộc - Một số vấn đề triết học), Hồ Bá Thâm (Văn hóa và bản sắc văn hóa dân tộc), Ngô Đức Thịnh (Giá trị văn hóa Việt Nam - truyền thống và biến đổi; Bảo tồn, làm giàu, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam trong thời kỳ đổi mới hội nhập), Lương Gia Ban và Nguyễn Thế Kiệt (Giá trị văn hóa truyền thống dân tộc với việc xây dựng nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay), Nguyễn Duy Bắc (Sự biến đổi các giá trị văn hóa trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam), Nguyễn Thị Huế (Những xu hướng biến đổi văn hóa các dân tộc miền núi phía Bắc Việt Nam), Mai Văn Hai và Phạm Việt Dũng (Xu hướng biến đổi trong văn hóa và lối sống ở Việt Nam).

2. Nghiên cứu về văn hóa truyền thống của tộc người Mường

• Công trình địa lý nhân văn kinh điển của Jeanne Cuisinier (Người Mường, địa lý nhân văn và xã hội học) khảo sát toàn diện đời sống xã hội, phong tục tang ma, cưới hỏi và thiết chế Lang đạo đầu thế kỷ XIX.
• Các công trình khảo cứu tổng thể: Trần Quốc Vượng (Đôi điều về văn hóa Mường), Vương Anh (Tiếp cận văn hóa bản Mường), Bùi Tuyết Mai (Người Mường ở Việt Nam), Bùi Huy Vọng (Văn hóa Mường một góc nhìn).
• Nghiên cứu văn hóa vật chất: Nguyễn Từ Chi (Hoa văn Mường), Đặng Việt Bích (Hoa văn cạp váy Mường và văn hóa Đông Sơn), Đỗ Thị Hòa (Trang phục các dân tộc thiểu số nhóm ngôn ngữ Việt - Mường, Tày - Thái, Ka Đai), Hoàng Anh Nhân và Hoàng Thị Hạnh (Văn hóa ẩm thực Mường; Văn hóa ẩm thực của dân tộc Mường và dân tộc Khơ mú).
• Nghiên cứu văn hóa tinh thần, tín ngưỡng và nghệ thuật: Nguyễn Từ Chi (Cõi sống và cõi chết trong quan niệm của người Mường), Nguyễn Ngọc Thanh (Mấy ghi chép về lễ cưới cổ truyền của người Mường; Góp thêm tư liệu dân tộc học về tục chôn cất của người Mường), Đặng Văn Lung, Bùi Thiện, Bùi Văn Ngợi (Mo Mường và nghi lễ tang ma; Đôi điều về nguồn gốc Mo Mường; Mo trong ngày lễ Mường), Bùi Thị Kim Phúc (Nghi lễ Mo trong đời sống tinh thần của người Mường), Bùi Thiện (Diễn xướng Mo trượng Mỡi; Văn hóa dân gian Mường; Dân ca Mường; Tục ngữ, câu đố, trò chơi trẻ em Mường), Kiều Trung Sơn (Cồng chiêng Mường), Cao Sơn Hải (Văn hóa dân gian Mường - Một góc nhìn).

3. Nghiên cứu về văn hóa Mường ở Hòa Bình và sự biến đổi văn hóa

• Khảo cứu địa bàn Hòa Bình: Pierre Grossin (Tỉnh Mường Hòa Bình), Nguyễn Từ Chi/Trần Từ (Người Mường ở Hòa Bình; Người Mường với văn hóa cổ truyền Mường Bi), Nguyễn Ngọc Thanh (Văn hóa truyền thống một số tộc người ở Hòa Bình; Tục cưới xin của người Mường huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình; Bổ sung tư liệu về thiết chế xã hội cổ truyền của người Mường ở Mường Bi, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình), Lưu Huy Chiêm (Ngôi nhà sàn Mường Hòa Bình, xưa và nay), Bùi Chỉ (Văn hóa ẩm thực dân gian Mường Hòa Bình), Đặng Hoàng Hà (Khẩu vị phổ biến của người Mường ở Hòa Bình), Nguyễn Thị Thanh Nga (Người Mường ở Tân Lạc - tỉnh Hòa Bình; Tìm hiểu một số nghề thủ công truyền thống của người Mường ở Tân Lạc - Hòa Bình), Nguyễn Thẩm Thu Hà (Tục lệ cưới xin của Mường ở xóm Đa, xã Tân Mỹ, huyện Lạc Sơn tỉnh Hòa Bình), Bùi Huy Vọng (Làng Mường ở Hòa Bình; Tang lễ cổ truyền người Mường, bộ 3 tập).
• Nghiên cứu về biến đổi văn hóa thời kỳ đổi mới: Vương Xuân Tình (Các dân tộc ở Việt Nam, tập 1 - nhóm ngôn ngữ Việt - Mường; đề tài Biến đổi về xã hội và văn hóa của người Mường tỉnh Hòa Bình dưới tác động của kinh tế thị trường, 1986 - 2004), Lương Quỳnh Khuê (Bản sắc văn hóa Mường cổ truyền và xu hướng biến đổi hiện nay - Qua khảo sát văn hóa Mường ở tỉnh Hòa Bình), Nguyễn Thị Song Hà (Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Mường ở Hòa Bình), Nguyễn Thị Hằng (Những biến đổi văn hóa và tính cố kết cộng đồng hiện nay: Nghiên cứu trường hợp dân tộc Mường tại tỉnh Hòa Bình).

Nhóm hướng nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu	Phạm vi tiếp cận chính	Đóng góp và hạn chế đối với đề tài
Lý luận văn hóa & biến đổi	Zlobin, UNESCO, Hồ Chí Minh, Ngô Đức Thịnh, Nguyễn Duy Bắc	Khái niệm, bản chất, quy luật vận động của văn hóa	Cung cấp khung lý luận chung nhưng chưa đi sâu vào đặc thù tộc người Mường Hòa Bình
Văn hóa truyền thống Mường	J. Cuisinier, Nguyễn Từ Chi, Bùi Huy Vọng, Bùi Thiện	Dân tộc học, văn hóa dân gian, khảo sát thực địa	Mô tả chi tiết từng thành tố văn hóa cổ truyền; thiếu tính so sánh biến đổi đương đại
Biến đổi văn hóa Mường Hòa Bình	Vương Xuân Tình, Lương Quỳnh Khuê, Nguyễn Thị Hằng	Xã hội học, dân tộc học về tác động kinh tế thị trường	Phản ánh thực trạng biến đổi cụ thể; chưa khái quát bản chất quy luật dưới lăng kính triết học

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án kế thừa nguồn tư liệu phong phú của các công trình đi trước, đồng thời giải quyết khoảng trống: Phân tích sự biến đổi văn hóa Mường Hòa Bình với tư cách một chỉnh thể cấu trúc vận động theo quy luật khách quan dưới góc độ triết học Mác - Lênin; làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa nhân tố kinh tế - xã hội bên ngoài với quy luật nội tại của văn hóa tộc người; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp triết học - thực tiễn đồng bộ nhằm định hướng sự biến đổi văn hóa theo chiều hướng tích cực.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

• Cơ sở thế giới quan và phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa mới; các chủ trương, đường lối, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam và các công ước quốc tế của UNESCO về bảo tồn đa dạng văn hóa.
• Khái niệm công cụ:
  • Văn hóa: Hiểu theo nghĩa rộng là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử thông qua hoạt động thực tiễn nhằm thỏa mãn nhu cầu sinh tồn và phát triển. Tiếp cận triết học, văn hóa phản ánh trình độ phát triển của tồn tại xã hội và ý thức xã hội trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể.
  • Văn hóa truyền thống: Hệ thống các hiện tượng, giá trị, chuẩn mực, khuôn mẫu hành vi, thiết chế xã hội được hình thành lâu đời trong lịch sử, mang tính bền vững tương đối và được trao truyền qua các thế hệ.
  • Sự biến đổi văn hóa truyền thống: Quá trình vận động khách quan diễn ra trên cả hai cấp độ vĩ mô (toàn thể hệ thống) và vi mô (từng thành tố), mang tính kế thừa và tiếp biến, phản ánh sự tương tác biện chứng giữa phương thức sản xuất, môi trường sống và hoạt động thực tiễn có ý thức của chủ thể con người.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Nguyên tắc phương pháp luận: Quán triệt các nguyên tắc khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử - cụ thể; kết hợp chặt chẽ giữa lý luận và thực tiễn, thống nhất giữa logic và lịch sử.
• Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu:
  • Phân tích, tổng hợp văn bản và tài liệu lý luận.
  • Phương pháp lịch sử và phương pháp logic.
  • Phương pháp so sánh đối chiếu giữa các giai đoạn lịch sử và giữa các vùng Mường.
  • Phương pháp điền dã dân tộc học, quan sát tham dự và phát vấn điều tra xã hội học tại các huyện trọng điểm của tỉnh Hòa Bình.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Tư liệu sơ cấp: Dữ liệu điều tra điền dã, phỏng vấn sâu nghệ nhân, cán bộ văn hóa và người dân bản địa thu thập tại các vùng Mường ở Hòa Bình.
• Tư liệu thứ cấp: Các công trình nghiên cứu khoa học, sách chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo, luận văn, luận án đã công bố liên quan đến người Mường và văn hóa Mường.
• Tư liệu cấp ba: Hệ thống văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam, văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước, các báo cáo tổng kết, nghị quyết chuyên đề của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Hòa Bình và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình về công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra đối với luận án

Chương 1 hệ thống hóa và phân tích thành tựu nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước theo 3 mảng lớn: lý luận chung về văn hóa và sự biến đổi văn hóa; văn hóa truyền thống của tộc người Mường; thực trạng biến đổi văn hóa Mường tại Hòa Bình. Chương này chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở mô tả dân tộc học hoặc phân tích xã hội học cục bộ. Trên cơ sở đó, chương 1 xác lập 3 vấn đề cốt lõi mà luận án cần giải quyết: làm rõ cơ sở lý luận triết học về biến đổi văn hóa truyền thống người Mường; khảo sát toàn diện thực trạng biến đổi ở cả hai chiều kích văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần; xác định hệ thống phương hướng, giải pháp mang tính khả thi để điều tiết quá trình biến đổi văn hóa theo hướng tiến bộ.

Chương 2: Lý luận về sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình

Chương 2 luận giải các khái niệm nền tảng và phân tích cấu trúc văn hóa truyền thống của người Mường gắn với điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội tại Hòa Bình:

• Vị trí và đặc điểm địa bàn: Hòa Bình là vùng đất cổ, là trung tâm cư trú của người Mường với 4 vùng Mường lớn: Mường Bi (Tân Lạc), Mường Vang (Lạc Sơn), Mường Thàng (Cao Phong), Mường Động (Kim Bôi). Tỉnh có diện tích 4.665,53 km², địa hình núi cao chia cắt phức tạp theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, độ cao trung bình vùng tụ cư là 300m, khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm.
• Cấu trúc văn hóa vật chất truyền thống:
  • Tổ chức xã hội và làng Mường: Cơ cấu làng (quê, bủng, lũng) gắn với thung lũng, dòng họ phụ quyền. Đơn vị cơ sở là xóm (từ 20-30 đến 50-60 nóc nhà). Thiết chế xã hội cổ truyền vận hành theo chế độ Nhà lang gồm hai đẳng cấp tách biệt: tầng lớp thống trị (dòng họ Lang: Lang cun đứng đầu toàn Mường, Lang đạo, Lang thường) và tầng lớp bị trị gồm các tầng Âu (Âu eng, Âu ụn) và dân thường (nhà nóc / mojl mường).
  • Tập quán canh tác: Canh tác lúa nước (trồng lúa nếp nhiều hơn lúa tẻ), kết hợp làm nương rẫy, săn bắn, hái lượm và nghề thủ công (dệt, đan lát). Công cụ lao động thô sơ: cày chìa vôi, bừa đơn răng tre/gỗ, hái gặt, dao quắm.
  • Nhà ở truyền thống: Kiến trúc nhà sàn 4 mái 3 tầng mô phỏng hình rùa, phản ánh vũ trụ luận dân gian 3 tầng 4 thế giới. Mặt trên cùng là gác chứa lương thực; sàn nhà chia đôi theo chiều dọc: bên phải (bên ngoài) đặt bàn thờ tổ tiên và tiếp khách, bên trái (bên trong) là gian bếp chính và sinh hoạt gia đình; gầm sàn nhốt gia súc và để nông cụ. Bếp lửa giữ vai trò thiêng liêng gắn với tín ngưỡng thờ thần bếp.
  • Ẩm thực truyền thống: Đúc kết qua thành ngữ "cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui". Lương thực chính là cơm nếp đồ hoặc nấu trong ống nứa, ống luồng; cách chế biến dùng chõ, đồ chín, nướng, ủ chua. Mâm cỗ bày trên lá chuối theo hình tròn (tượng trưng cho trời), bao quanh bởi 2 bát canh và 2 gói xôi đối xứng tạo góc vuông (tượng trưng cho đất).
  • Trang phục truyền thống: Trang phục nữ gồm 8 bộ phận: mũ (cại mu), yếm (cại yệm / áo báng), áo (cại ạo), váy (cái wặl), cạp váy (klốôc), thắt lưng (cại tênh), khăn thắt áo (cại khăn đẹt ạo), áo chùng (cại ạo chung). Điểm nhấn nghệ thuật là cạp váy dệt gần 40 mô típ hoa văn hình học, động vật mang dấu ấn văn hóa Đông Sơn. Nam giới mặc giản dị; đồ trang sức bạc phổ biến gồm vòng cổ, vòng tay và bộ xà tích gắn hộp thuốc lào, móng vuốt.
• Cấu trúc văn hóa tinh thần truyền thống:
  • Ngôn ngữ: Tiếng Mường thuộc nhóm ngôn ngữ Việt - Mường (ngữ tộc Môn - Khmer, ngữ hệ Nam Á), gồm 4 phương ngữ chính gắn với 4 vùng Mường lớn. Tiếng nói là phương tiện trao truyền tri thức dân gian truyền miệng (đến năm 2016 bộ chữ viết tiếng Mường Hòa Bình mới được ban hành).
  • Tín ngưỡng: Tín ngưỡng đa thần và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên (thờ cả họ nội và họ ngoại; không cúng ngày rằm, mùng 1, không đốt vàng mã; cúng giỗ vào ngày chôn của người mất gần nhất trong dòng họ). Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng tại đình, quán, miếu (gian giữa thờ Đức Thánh Tản Viên Ba Vì, gian trái thờ Thành hoàng quan lang, gian phải thờ các đào đầm, đào ruộng). Tín ngưỡng vạn vật hữu linh, thờ vật kiêng (kiêng chặt cây si ở Mường Bi, kiêng ăn thịt rùa toàn tỉnh).
  • Phong tục và nghi lễ: Nghi lễ Mo Mường trong tang ma là trung tâm sinh hoạt tâm linh; các áng Mo do thầy Mo diễn xướng giải thích vũ trụ quan, dẫn đường linh hồn về quê Mường cổ.
• Các nhân tố tác động đến biến đổi văn hóa: Nhóm nhân tố nội sinh (nhận thức, nhu cầu nội tại của chủ thể người Mường, sự chuyển dịch cơ cấu dân số và lao động) và nhóm nhân tố ngoại sinh (kinh tế thị trường, đô thị hóa, chuyển dịch công nghệ, giao lưu văn hóa quốc tế, chủ trương chính sách của Nhà nước).

Nhóm thành tố	Văn hóa truyền thống Mường cổ truyền	Biểu hiện cốt lõi
Văn hóa vật chất	Tổ chức làng bản, chế độ Nhà lang, nhà sàn hình rùa, canh tác lúa nếp, cỗ lá chuối, trang phục cạp váy	Tính cố kết dòng họ phụ quyền, sản xuất tự cấp, thẩm mỹ gắn với thiên nhiên và văn hóa Đông Sơn
Văn hóa tinh thần	Tiếng Mường (4 phương ngữ), thờ tổ tiên hai bên nội ngoại, Thành hoàng (Tản Viên), Mo Mường, cồng chiêng	Vũ trụ luận 3 tầng 4 thế giới, đạo lý uống nước nhớ nguồn, tôn trọng lực lượng tự nhiên

Chương 3: Thực trạng biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường Hòa Bình hiện nay và một số vấn đề đặt ra

Chương 3 phân tích thực trạng biến đổi văn hóa tại Hòa Bình qua hai mặt tích cực và tiêu cực:

• Thực trạng biến đổi văn hóa vật chất:
  • Làng Mường truyền thống chuyển dần sang mô hình thôn xóm nông thôn mới, mở rộng giao thông liên bản; tính cố kết cộng đồng chịu tác động bởi phân hóa kinh tế.
  • Nhà sàn truyền thống bằng gỗ, tre, mái gianh giảm mạnh do thiếu nguyên liệu gỗ rừng; xuất hiện xu hướng bê tông hóa, xây nhà sàn khung bê tông hoặc nhà mái bằng, nhà ống kiểu người Kinh.
  • Canh tác nông nghiệp chuyển từ tự cấp sang sản xuất hàng hóa, cơ giới hóa thay thế cày chìa vôi, bừa gỗ; giống lúa nếp nương dần thu hẹp, mở rộng cây ăn quả đặc sản (cam Cao Phong, bưởi đỏ Tân Lạc).
  • Ẩm thực cỗ lá và rượu cần truyền thống thay đổi do sử dụng men công nghiệp và gia vị chế biến sẵn bày bán trên thị trường.
  • Trang phục váy áo Mường truyền thống hầu như không còn mặc thường nhật trong giới trẻ, chỉ sử dụng trong dịp lễ tết, cưới hỏi hoặc hội diễn văn nghệ; kỹ thuật dệt cạp váy thủ công có nguy cơ mai một.
• Thực trạng biến đổi văn hóa tinh thần:
  • Ngôn ngữ: Tỷ lệ thế hệ trẻ nói thành thạo tiếng Mường giảm; tiếng Việt được sử dụng phổ biến trong sinh hoạt gia đình và trường học; bộ chữ viết Mường năm 2016 bước đầu đưa vào giảng dạy nhưng độ phủ chưa đồng đều.
  • Tín ngưỡng, nghi lễ: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được duy trì nhưng hình thức cúng bái có sự pha trộn văn hóa người Kinh (đốt vàng mã, cúng rằm); nghi lễ tang ma rút ngắn thời gian tổ chức; nghi lễ Mo Mường đứng trước nguy cơ thiếu lực lượng kế cận do số lượng thầy Mo cao tuổi giảm dần.
  • Lễ hội và nghệ thuật: Một số lễ hội truyền thống (Lễ hội Khai hạ Mường Bi, Lễ hội Đền Bờ) được phục dựng; nghệ thuật Chiêng Mường được bảo tồn gắn với các sự kiện văn hóa và du lịch cộng đồng.
• Nguyên nhân của sự biến đổi:
  • Nguyên nhân kinh tế: Tác động của kinh tế thị trường, chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp sang dịch vụ, du lịch.
  • Nguyên nhân xã hội: Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa làm thay đổi không gian cư trú và cơ cấu ngành nghề.
  • Nguyên nhân văn hóa - thông tin: Sự bùng nổ của truyền thông số, internet làm thay đổi thị hiếu thẩm mỹ và lối sống của cư dân bản địa, đặc biệt là thanh thiếu niên.
  • Nguyên nhân quản lý: Công tác quản lý văn hóa ở cơ sở có lúc chưa bắt kịp tốc độ biến đổi thực tiễn.
• Những vấn đề đặt ra: Nguy cơ phai nhạt bản sắc văn hóa tộc người; mâu thuẫn giữa yêu cầu bảo tồn di sản nguyên gốc với nhu cầu nâng cao mức sống hiện đại; nguy cơ thương mại hóa các giá trị tâm linh và lễ hội truyền thống.

Chương 4: Phương hướng và giải pháp tác động tích cực đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình hiện nay

Chương 4 đề xuất quan điểm chỉ đạo và hệ thống giải pháp toàn diện:

• Phương hướng tác động:
  • Giữ vững tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển văn hóa; kết hợp hài hòa giữa kế thừa truyền thống và tiếp thu các giá trị văn hóa tiên tiến.
  • Gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản văn hóa Mường với phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch sinh thái, du lịch văn hóa cộng đồng.
  • Phát huy vai trò chủ thể sáng tạo và tự quản văn hóa của chính cộng đồng người Mường tại cơ sở.
• Hệ thống giải pháp cụ thể:
  1. Nâng cao nhận thức: Tăng cường giáo dục truyền thống văn hóa tộc người trong hệ thống trường học phổ thông và các tổ chức đoàn thể; bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ Mường.
  2. Hoàn thiện cơ chế, chính sách: Thực hiện hiệu quả các chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa dân tộc thiểu số; ban hành chính sách đãi ngộ, tôn vinh nghệ nhân dân gian, thầy Mo, người nắm giữ di sản văn hóa phi vật thể Mo Mường và Chiêng Mường.
  3. Bảo tồn không gian văn hóa vật thể và phi vật thể: Quy hoạch bảo tồn các làng Mường cổ tiêu biểu; hỗ trợ kinh phí bảo tồn, cải tạo nhà sàn truyền thống; sưu tầm, số hóa các áng Mo, làn điệu dân ca, trò chơi dân gian.
  4. Phát triển kinh tế gắn với văn hóa: Xây dựng mô hình du lịch cộng đồng (homestay) tại Mường Bi, Mường Động; khôi phục làng nghề dệt thổ cẩm, đan lát truyền thống để tạo sinh kế bền vững cho người dân.
  5. Đẩy mạnh truyền dạy ngôn ngữ, chữ viết: Nhân rộng việc giảng dạy bộ chữ Mường Hòa Bình trong trường học và các lớp bồi dưỡng cộng đồng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Tiếp cận dưới góc độ triết học Mác - Lênin, luận án làm rõ bản chất của văn hóa Mường với tư cách là một hệ thống chỉnh thể hữu cơ, vận động theo quy luật biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội.
• Khái quát hóa hệ thống nhân tố tác động (nội sinh và ngoại sinh) chi phối quy luật biến đổi văn hóa truyền thống của một tộc người thiểu số trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn cảnh, có hệ thống và cập nhật về thực trạng biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình từ năm 1986 đến nay trên cả 2 bình diện văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần.
• Nhận diện chính xác các mâu thuẫn, xu hướng biến đổi và các vấn đề xã hội - văn hóa đặt ra tại vùng đồng bào Mường Hòa Bình.
• Đề xuất hệ thống phương hướng và 5 nhóm giải pháp cụ thể, có căn cứ khoa học, giúp chính quyền địa phương định hướng và điều tiết sự biến đổi văn hóa theo chiều hướng tích cực, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát trên địa bàn tỉnh Hòa Bình trong phạm vi thời gian từ thời kỳ Đổi mới (1986) đến nay, tập trung vào các nhóm thành tố văn hóa vật chất và tinh thần cốt lõi. Do đó, luận án chưa bao quát toàn bộ các vùng cư trú khác của người Mường ngoài tỉnh Hòa Bình (như Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La, Hà Nội) và chưa thực hiện so sánh liên tộc người ở quy mô vùng văn hóa Tây Bắc.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường giữa Hòa Bình với các cộng đồng người Mường ở Thanh Hóa và vùng lân cận.
  • Đi sâu nghiên cứu tác động của chuyển đổi số, kinh tế số và mạng xã hội đối với sự thay đổi lối sống và phương thức trao truyền văn hóa phi vật thể của giới trẻ Mường.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo cho Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Hòa Bình, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ban Dân tộc tỉnh Hòa Bình trong việc xây dựng nghị quyết chuyên đề, đề án bảo tồn không gian văn hóa Mo Mường, nghệ thuật Chiêng Mường và phát triển du lịch cộng đồng bền vững.
• Đối với các cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu: Cung cấp tài liệu tham khảo cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các chuyên ngành Triết học, Triết học văn hóa, Văn hóa học, Dân tộc học và Xã hội học trong nghiên cứu văn hóa tộc người và lý thuyết biến đổi xã hội.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định nguồn gốc lịch sử và địa bàn cư trú đặc trưng của người Mường ở Hòa Bình như thế nào?

Theo các cứ liệu khảo cổ học, dân tộc học và ngôn ngữ học được luận án tổng thuật, người Mường và người Kinh có chung nguồn gốc từ người Lạc Việt cổ. Sự phân tách diễn ra vào cuối thời Bắc thuộc - đầu kỷ nguyên Đại Việt khi bộ phận người Việt cổ ở miền núi giữ lại nhiều yếu tố văn hóa bản địa cổ truyền. Tại Hòa Bình, người Mường cư trú tập trung tại các thung lũng, chân núi đá vôi ở độ cao trung bình 300m, hình thành 4 trung tâm Mường cổ truyền trù phú: Mường Bi (Tân Lạc), Mường Vang (Lạc Sơn), Mường Thàng (Cao Phong) và Mường Động (Kim Bôi).

2. Ý nghĩa cấu trúc không gian của ngôi nhà sàn truyền thống người Mường Hòa Bình là gì?

Nhà sàn Mường được làm theo hình rùa với 4 mái 3 tầng, mô phỏng quan niệm vũ trụ 3 tầng 4 thế giới. Tầng trên cùng là gác đựng lương thực; sàn giữa là không gian sinh hoạt được phân định rành mạch: bên phải (ngoài) đặt bàn thờ tổ tiên và tiếp khách, bên trái (trong) dành cho bếp núc và sinh hoạt nội bộ; gầm sàn nhốt gia súc và nông cụ. Bếp lửa trong nhà mang tính thiêng, gắn liền với tín ngưỡng thờ thần bếp và trật tự tôn ti gia đình phụ quyền.

3. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Mường có nét khác biệt nào so với người Kinh?

Khác với người Kinh, người Mường thờ cúng cả tổ tiên bên họ nội và họ ngoại. Người Mường truyền thống không làm lễ hương khói định kỳ vào ngày rằm hay mùng 1 âm lịch, không đốt vàng mã mà cúng vào các dịp lễ tết (Tết Nguyên đán, Tết cơm mới, tảo mộ). Họ không tổ chức ngày giỗ theo ngày mất mà tổ chức theo ngày chôn cất của người qua đời gần nhất trong dòng họ, tin rằng linh hồn tổ tiên các đời trước đều quy tụ về trong ngày này.

4. Những nguyên nhân chủ yếu thúc đẩy sự biến đổi văn hóa người Mường tại Hòa Bình hiện nay?

Sự biến đổi văn hóa bắt nguồn từ sự tương tác giữa nhân tố nội sinh (nhu cầu nâng cao chất lượng sống, thay đổi nhận thức của các thế hệ người Mường) và nhân tố ngoại sinh. Các nhân tố ngoại sinh then chốt bao gồm tác động của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, việc mở rộng giao lưu văn hóa và sự phát triển của công nghệ thông tin, truyền thông đại chúng.

5. Những giải pháp trọng tâm nào được đề xuất để bảo tồn và phát huy văn hóa Mường?

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp: Nâng cao nhận thức và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ; hoàn thiện chính sách tôn vinh nghệ nhân, thầy Mo; quy hoạch bảo tồn không gian văn hóa nhà sàn và số hóa di sản phi vật thể; phát triển du lịch cộng đồng gắn với nghề thủ công truyền thống; mở rộng giảng dạy bộ chữ viết tiếng Mường (ban hành năm 2016) trong hệ thống giáo dục địa phương.

---

Kết luận

Luận án "Sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình, Việt Nam hiện nay" của tác giả Đinh Thị Thanh Minh là công trình nghiên cứu chuyên ngành Triết học, phân tích có hệ thống quy luật vận động của văn hóa tộc người Mường trong bối cảnh đổi mới và hội nhập. Tác giả đã làm rõ thực trạng biến đổi trên cả hai bình diện văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, chỉ ra các nguyên nhân kinh tế - xã hội cốt lõi và nhận diện những thách thức bảo tồn bản sắc. Các luận điểm và giải pháp đề xuất trong luận án có giá trị khoa học và thực tiễn, đóng góp cơ sở dữ liệu hữu ích cho công tác quản lý văn hóa và phát triển bền vững tại tỉnh Hòa Bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I các tác giả cũng đã đi nghiên cứu về VH 9 và VH truyền thống dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về VH. Từ việc chỉ ra quan điểm của một số nhà nghiên cứu về khái niệm truyền thống, tác giả đã đi đến kết luận VH truyền thống là những hiện tượng VH - xã hội (bao gồm các giá trị, các chuẩn mực giao tiếp, các khuôn mẫu VH, các tư tưởng xã hội, các phong tục, nghi thức xã hội, thiết chế xã hội.) được bảo tồn qua năm tháng trong đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng xã hội khác nhau và có thể được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác. Công trình “Giá trị VH Việt Nam - truyền thống và biến đổi” [148] của tác giả Ngô Đức Thịnh, trước khi tìm hiểu về những giá trị VH Việt Nam và phân tích sự biến đổi của nó trong quá trình đổi mới và hội nhập, tác giả đã có sự phân tích và làm rõ hàng loạt các khái niệm như: VH, VH truyền thống, bản sắc, bản sắc VH, giá trị VH. Trong đó, VH truyền thống được tác giả hiểu như là VH gắn với xã hội tiền công nghiệp, phân biệt với VH hiện đại của thời đại công nghiệp hóa và khái niệm VH truyền thống được tác giả làm rõ hơn như “để chỉ những hiện tượng, những giá trị đã hình thành từ lâu đời, mang tính bền vững và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, thì không thể trong xã hội tiền công nghiệp mới có, mà như một tập quán, nó tồn tại ngay trong xã hội công nghiệp, xã hội hiện đại.

Hơn thế nữa, còn có sự kết nối hữu cơ giữa VH truyền thống với VH hiện đại, mà sự kết hợp đó thể hiện trong từng hiện tượng hay giá trị VH ngày nay” [148, tr. Tác giả Nguyễn Duy Bắc với công trình “Sự biến đổi các giá trị VH trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” [7] đã nêu lên các giá trị VH truyền thống của DT Việt Nam và chỉ ra rằng dưới tác động của nền kinh tế thị trường hiện nay, các giá trị VH truyền thống đã có sự biến đổi nhất định về cả nội dung và hình thức biểu hiện. Có những giá trị đang bị mai một, biến tướng nhưng cũng những giá trị được bồi đắp thêm, làm giàu có thêm, phát huy được giá trị của nó trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường. Tác giả nhấn mạnh nguyên nhân của sự biến đổi có nguồn gốc từ sự biến đổi các phương thức sản xuất trong xã hội hay nói cách khác các giá trị VH đang thay đổi cùng với sự thay đổi của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nghiên cứu sự biến đổi VH truyền thống, nhà nghiên cứu VH dân gian Ngô 10 Đức Thịnh đã có những kiến giải rất cụ thể, chi tiết về sự xuất hiện của các nhân tố mới trong nền VH Việt Nam ở thời kì đổi mới và hội nhập - một biểu hiện của sự biến đổi VH truyền thống. Điều này được thể hiện rõ trong công trình “Bảo tồn, làm giàu, phát huy các giá trị VH truyền thống Việt Nam trong thời kì đổi mới hội nhập” [147]. Công trình đã phân tích sự biến đổi giá trị VH truyền thống trong đổi mới và hội nhập cả ở bình diện các giá trị tổng thể cũng như các giá trị bộ phận. Trên cơ sở phân tích tính tất yếu của việc bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị VH truyền thống, tác giả đã đề xuất những kiến nghị mang tính quan điểm định hướng cho việc bảo tồn, làm giàu và phát huy giá trị VH truyền thống Việt Nam trong thời kì đổi mới và hội nhập.

Công trình “Những xu hướng biến đổi VH các DT miền núi Phía Bắc Việt Nam” [73] của tác giả Nguyễn Thị Huế đã chỉ ra các DT miền núi phía Bắc Việt Nam có một nền VH truyền thống phong phú mang nhiều dấu ấn độc đáo, đặc sắc và góp phần tạo nên một nền VH Việt Nam thống nhất trong đa dạng. Công trình cũng chỉ ra dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế mà VH các DT miền núi phía Bắc cũng có những biến đổi nhất định, sự biến đổi đó diễn ra theo cả xu hướng tích cực và theo hướng tiêu cực. Nghiên cứu “Sự biến đổi quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng dưới tác động của quá trình đổi mới ở Việt Nam. Nghiên cứu trường hợp nông thôn đồng bằng sông Hồng” [129] đã phân tích sự biến đổi VH truyền thống vùng nông thôn đồng bằng sông Hồng trong thời kỳ đổi mới; phân tích những nhân tố tác động đến quá trình này và tác động của nó đối với sự biến đổi quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng trên địa bàn.

Tác giả phân tích tác động của mối quan hệ lợi ích giữa cá nhân và cộng đồng, cá nhân và xã hội trong sự biến đổi VH truyền thống ở nông thôn đồng bằng sông Hồng hiện nay. Mai Văn Hai, Phạm Việt Dũng với nghiên cứu Xu hướng biến đổi trong văn hóa và lối sống ở Việt Nam [58], với những nghiên cứu xã hội học chỉ ra sự biến đổi văn hóa, lối sống về các phương diện cá nhân, gia đình; cơ cấu lứa tuổi; quan hệ hàng xóm, láng giềng; văn hóa tiêu dùng; xu hướng thay đổi giá trị, triết 11 lý sống của cá nhân và các nhóm xã hội. Các tác giả luận giải nguyên nhân, yếu tố ảnh hưởng đến biến đổi đó được chỉ ra là tác động của kinh tế thị trường, văn minh công nghiệp, sự chuyển đổi xã hội truyền thống sang hiện đại. Tóm lại, qua các công trình nghiên cứu trên về VH truyền thống và sự biến đổi VH truyền thống cho thấy, các tác giả đều quan niệm VH truyền thống là những hiện tượng, những giá trị VH được hình thành từ lâu đời trong lịch sử của một cộng đồng người nhất định, là kết quả của quá trình lao động sản xuất thích ứng với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội và nó được truyền từ đời này sang đời khác.

Các tác giả cũng chỉ ra sự biến đổi của VH truyền thống, thể hiện ở sự biến đổi các thành tố VH dưới tác động của sự biến đổi xã hội ở các nhân tố môi trường tự nhiên, kinh tế, chính trị, sự tác động của mối quan hệ lợi ích của con người và xã hội…. Các công trình trên đã phần nào cung cấp cơ sở lý luận về VH truyền thống cũng như sự biến đổi của nó để tác giả luận án tiếp thu, nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường và sự biến đổi VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình. Tình hình nghiên cứu về văn hóa truyền thống của người Mường và của người Mường ở Hòa Bình; sự biến đổi VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình 1. Tình hình nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường, VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình Một là, tình hình nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường.

Ngay từ khi thực dân Pháp đặt được ách đô hộ của chúng ở Việt Nam cho đến thời điểm hiện nay, đã có không ít những học giả nước ngoài và cả những nhà nghiên cứu ở Việt Nam quan tâm, nghiên cứu, tìm hiểu về người Mường ở Việt Nam cũng như VH truyền thống của họ. Tiêu biểu là các công trình nghiên cứu sau: “Người Mường, địa lý nhân văn và xã hội học”[78] của Jeanne Cuisinier. Đây là công trình nghiên cứu công phu về tất cả các khía cạnh đời sống sinh hoạt của người Mường, trong đó nghiên cứu rất đầy đủ những phong tục, tập quán như ma chay, cưới hỏi bên cạnh cuộc sống của người dân dưới chế độ Lang Đạo. Nghiên cứu này là nguồn tài liệu vô cùng quý giá, trong đó bước đầu tìm hiểu 12 một cách bài bản và đầy đủ, chi tiết về người Mường ở Việt Nam với VH truyền thống của họ.

Nghiên cứu này giúp cho tác giả luận án có cái nhìn sâu sắc hơn về xã hội Mường những năm đầu của thế kỷ XIX để có những so sánh, đánh giá về sự biến đổi trong VH truyền thống của người Mường. Công trình “Đôi điều về VH Mường”[175] của tác giả Trần Quốc Vượng đã nghiên cứu VH cổ truyền Mường với những nét tiêu biểu trong phong tục, tập quán, lễ hội. từ đó cho chúng ta thấy những nét VH rất riêng của người Mường mà ít dân tộc có được. Vương Anh với “ Tiếp cận VH bản Mường”[3] cũng đã tìm hiểu đặc điểm chung của khu vực định cư người Mường, đó là nơi các thung lũng nằm ép mình dưới những dãy núi đá vôi, núi đất tạo thành hình rẻ quạt nối liền Tây Bắc, miền núi Bắc Trung bộ, cùng cội nguồn lịch sử với người Kinh, nay là láng giềng gần gũi với người Thái người Tày.

Ngoài ra, tác giả cũng tìm hiểu các hình thái kinh tế của người Mường, tính chất xã hội Mường từ đó chỉ ra thực trạng của việc quản lí bảo tồn VH truyền thống Mường. Công trình “Người Mường ở Việt Nam” [97] của tác giả Bùi Tuyết Mai, với cách tiếp cận liên - đa ngành đã cung cấp cho bạn đọc những hiểu biết tương đối đầy đủ về người Mường ở Việt Nam với những nét đặc trưng về lối sống, phong tục tập quán, truyền thống VH của họ. Tác giả Bùi Huy Vọng với công trình “VH Mường một góc nhìn” [173] đã cung cấp cho bạn đọc bức tranh toàn cảnh về người Mường với đầy đủ các yếu tố thuộc về VH vật chất và VH tinh thần được hình thành qua lịch sử hàng ngàn năm của người Mường - một tộc người có chung nguồn gốc với người Việt. Người Mường xuất hiện từ rất sớm cùng với sự xuất hiện của người Việt bởi vậy người Mường cũng có những quan niệm cách tổ chức sinh hoạt hàng ngày và đời sống tinh thần vô cùng phong phú.

Do đó, nó đã trở thành đối tượng nghiên cứu, tìm hiểu của nhiều nhà nghiên cứu.