Sự Biến Đổi Văn Hóa Truyền Thống Của Người Mường Ở Hòa Bình, Việt Nam

Khám phá sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình, Việt Nam trong bối cảnh hiện đại và những ảnh hưởng đến đời sống.

• Tác giả: Đinh Thị Thanh Minh
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Minh Tâm
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Sự Biến Đổi Văn Hóa Truyền Thống Của Người Mường Ở Hòa Bình, Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN VỀ SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở HÒA BÌNH
• 2.1. Quan niệm về văn hóa, văn hóa truyền thống và sự biến đổi văn hóa truyền thống
• 2.2. Văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình
• 2.3. Những nhân tố tác động đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường Hòa Bình hiện nay
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG HÒA BÌNH HIỆN NAY VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 3.1. Thực trạng biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường Hòa Bình hiện nay
• 3.2. Nguyên nhân sự biến đổi trong văn hóa truyền thống của người Mường Hòa Bình hiện nay và một số vấn đề đặt ra
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TÁC ĐỘNG TÍCH CỰC ĐẾN SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở HÒA BÌNH HIỆN NAY
• 4.1. Phương hướng tác động tích cực đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường hiện nay
• 4.2. Một số giải pháp tác động tích cực đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình hiện nay
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biến Đổi Văn Hóa Truyền Thống Mường

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh và động lực cho sự phát triển. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa càng trở nên quan trọng. Ở Việt Nam, người Mường, tộc người đông thứ tư, có văn hóa Mường Hòa Bình đặc sắc. Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã tạo ra những biến đổi sâu sắc trong văn hóa truyền thống người Mường. Nhiều giá trị văn hóa đang bị mai một, pha tạp, mất dần bản sắc. Giới trẻ ít quan tâm đến di sản văn hóa Mường. Cần có những giải pháp để bảo tồn và phát huy những yếu tố văn hóa đặc sắc, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực đến bản sắc văn hóa Mường trong thời kỳ đổi mới. Sự biến đổi này ảnh hưởng đến mọi mặt đời sống, từ vật chất đến tinh thần, từ phong tục tập quán người Mường đến tín ngưỡng người Mường.

1.1. Khái niệm Văn Hóa và Văn Hóa Truyền Thống Mường

Văn hóa là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra. Văn hóa truyền thống là những giá trị được hình thành từ lâu đời, mang tính bền vững và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Theo UNESCO, văn hóa bao gồm các đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội. Hồ Chí Minh định nghĩa văn hóa bao gồm ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật và các công cụ sinh hoạt. Văn hóa truyền thống của người Mường bao gồm nhà sàn người Mường, trang phục người Mường, ẩm thực người Mường và các lễ hội người Mường.

1.2. Vai Trò Của Văn Hóa Truyền Thống Trong Xã Hội Mường

Văn hóa truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc cố kết cộng đồng người Mường. Nó là sợi dây gắn kết giữa truyền thống và hiện đại, giúp xã hội người Mường phát triển bền vững. Tín ngưỡng người Mường và phong tục tập quán người Mường tạo nên bản sắc riêng, giúp người Mường duy trì sự ổn định và trật tự xã hội. Văn hóa truyền thống cũng là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, góp phần nâng cao đời sống kinh tế của người Mường. Việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Mường là trách nhiệm của toàn xã hội.

II. Thực Trạng Biến Đổi Văn Hóa Mường Ở Hòa Bình Hiện Nay

Hiện nay, văn hóa Mường Hòa Bình đang trải qua những biến đổi sâu sắc. Sự thay đổi có thể nhận thấy qua cái ăn, cái mặc, chỗ ở và phương tiện đi lại. Nhà sàn người Mường truyền thống dần được thay thế bằng nhà xây kiên cố. Trang phục người Mường ít được sử dụng trong đời sống hàng ngày. Các lễ hội người Mường truyền thống bị giản lược hoặc biến tướng. Sâu xa hơn, những giá trị bên trong như lý tưởng, lối sống, cách ứng xử cũng thay đổi. Giới trẻ ít quan tâm đến ngôn ngữ Mường và các tín ngưỡng người Mường truyền thống. Những giá trị văn hóa cốt lõi tạo nên linh hồn của tộc người đang phai nhạt và mất dần.

2.1. Biến Đổi Trong Văn Hóa Vật Chất Của Người Mường

Trong văn hóa vật chất, sự thay đổi rõ rệt nhất là trong kiến trúc nhà ở. Nhà sàn người Mường truyền thống, biểu tượng của văn hóa Mường, đang dần biến mất. Trang phục truyền thống cũng ít được sử dụng, thay vào đó là trang phục hiện đại. Ẩm thực người Mường cũng có sự thay đổi, nhiều món ăn truyền thống bị lãng quên. Phương tiện đi lại cũng thay đổi, xe máy và ô tô dần thay thế các phương tiện thô sơ.

2.2. Biến Đổi Trong Văn Hóa Tinh Thần Của Người Mường

Trong văn hóa tinh thần, sự biến đổi thể hiện ở sự mai một của ngôn ngữ Mường. Giới trẻ ít sử dụng tiếng Mường, dẫn đến nguy cơ mất ngôn ngữ. Các tín ngưỡng người Mường truyền thống cũng bị ảnh hưởng bởi các tôn giáo khác. Các lễ hội người Mường truyền thống bị giản lược hoặc biến tướng, mất đi ý nghĩa ban đầu. Văn hóa cồng chiêng Mường cũng đang dần bị mai một.

2.3. Ảnh Hưởng Của Hiện Đại Hóa Đến Văn Hóa Mường

Hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã mang lại nhiều cơ hội phát triển cho người Mường, nhưng cũng tạo ra những thách thức lớn đối với bản sắc văn hóa Mường. Sự du nhập của văn hóa ngoại lai, sự phát triển của kinh tế thị trường và sự thay đổi lối sống đã tác động mạnh mẽ đến văn hóa truyền thống. Cần có những giải pháp để bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực.

III. Nguyên Nhân Biến Đổi Văn Hóa Truyền Thống Người Mường

Sự biến đổi văn hóa truyền thống người Mường có nhiều nguyên nhân. Ảnh hưởng của hiện đại hóa đến văn hóa Mường là một yếu tố quan trọng. Kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và sự phát triển của khoa học công nghệ đã tác động mạnh mẽ đến đời sống văn hóa của người Mường. Bên cạnh đó, sự thiếu quan tâm của một bộ phận người Mường, đặc biệt là giới trẻ, đến di sản văn hóa Mường cũng là một nguyên nhân. Chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa chưa thực sự hiệu quả cũng góp phần vào sự biến đổi này.

3.1. Tác Động Của Kinh Tế Thị Trường Đến Văn Hóa Mường

Kinh tế thị trường đã tạo ra những thay đổi lớn trong đời sống kinh tế của người Mường. Tuy nhiên, nó cũng mang lại những tác động tiêu cực đến văn hóa truyền thống. Sự thương mại hóa các lễ hội người Mường, sự du nhập của các sản phẩm văn hóa ngoại lai và sự thay đổi lối sống đã làm mai một những giá trị văn hóa truyền thống.

3.2. Vai Trò Của Giáo Dục Trong Bảo Tồn Văn Hóa Mường

Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa Mường Hòa Bình. Cần tăng cường giáo dục về văn hóa Mường trong các trường học, giúp học sinh hiểu và yêu quý bản sắc văn hóa Mường. Đồng thời, cần khuyến khích việc dạy và học ngôn ngữ Mường để bảo tồn ngôn ngữ của dân tộc.

IV. Giải Pháp Bảo Tồn Và Phát Huy Văn Hóa Mường Ở Hòa Bình

Để bảo tồn và phát huy văn hóa Mường Hòa Bình, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa Mường trong cộng đồng. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ các nghệ nhân, những người đang gìn giữ di sản văn hóa Mường. Phát triển du lịch văn hóa cũng là một giải pháp quan trọng, giúp quảng bá văn hóa Mường đến với du khách trong và ngoài nước. Cần chú trọng bảo tồn văn hóa cồng chiêng Mường và Mo Mường.

4.1. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Với Bản Sắc Mường

Du lịch văn hóa là một giải pháp quan trọng để bảo tồn và phát huy văn hóa Mường. Cần phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, gắn liền với bản sắc văn hóa Mường, như du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và du lịch khám phá. Đồng thời, cần đảm bảo rằng du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến văn hóa và môi trường.

4.2. Hỗ Trợ Nghệ Nhân Và Những Người Giữ Gìn Văn Hóa Mường

Nghệ nhân và những người giữ gìn văn hóa Mường đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Mường. Cần có chính sách hỗ trợ họ về vật chất và tinh thần, giúp họ tiếp tục truyền dạy những giá trị văn hóa cho thế hệ sau. Cần tạo điều kiện để họ tham gia vào các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và du lịch.

V. Phương Hướng Tác Động Tích Cực Đến Biến Đổi Văn Hóa Mường

Để sự biến đổi văn hóa truyền thống người Mường diễn ra theo hướng tích cực, cần có phương hướng rõ ràng. Cần xác định rõ những giá trị văn hóa cần bảo tồn và phát huy, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những yếu tố văn hóa mới. Cần tạo điều kiện để người Mường tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển văn hóa. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cấp, các ngành trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa Mường Hòa Bình.

5.1. Xác Định Giá Trị Văn Hóa Cốt Lõi Cần Bảo Tồn

Việc xác định rõ những giá trị văn hóa cốt lõi cần bảo tồn là rất quan trọng. Đó là những giá trị tạo nên bản sắc văn hóa Mường, như ngôn ngữ Mường, tín ngưỡng người Mường, phong tục tập quán người Mường và văn hóa cồng chiêng Mường. Cần có những biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát huy những giá trị này.

5.2. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Vào Bảo Tồn Văn Hóa

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để bảo tồn và phát huy văn hóa Mường. Cần tạo điều kiện để người Mường tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển văn hóa, từ việc xác định giá trị văn hóa đến việc thực hiện các hoạt động văn hóa. Cần khuyến khích các hoạt động văn hóa cộng đồng, như các lễ hội người Mường và các hoạt động văn nghệ dân gian.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Văn Hóa Mường Trong Bối Cảnh Mới

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, văn hóa Mường đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Mường là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần có những giải pháp sáng tạo và hiệu quả để giúp văn hóa Mường phát triển bền vững, góp phần vào sự phát triển chung của đất nước. Tương lai của văn hóa Mường phụ thuộc vào sự nỗ lực của mỗi người Mường và sự quan tâm của toàn xã hội.

6.1. Thách Thức Và Cơ Hội Đối Với Văn Hóa Mường

Hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế mang lại nhiều cơ hội cho văn hóa Mường, như quảng bá văn hóa, thu hút du lịch và nâng cao đời sống kinh tế. Tuy nhiên, cũng có những thách thức, như sự du nhập của văn hóa ngoại lai, sự thương mại hóa văn hóa và sự thay đổi lối sống. Cần có những giải pháp để tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức.

6.2. Vai Trò Của Thế Hệ Trẻ Trong Bảo Tồn Văn Hóa Mường

Thế hệ trẻ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa Mường. Cần tạo điều kiện để họ tiếp cận và hiểu biết về di sản văn hóa Mường, khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động văn hóa và tạo ra những sản phẩm văn hóa mới, mang đậm bản sắc văn hóa Mường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về sự biến đổi văn hóa của các tộc người thiểu số trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế là một trong những chủ đề trọng tâm của triết học văn hóa và xã hội học đương đại. Luận án tiến sĩ triết học "Sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình, Việt Nam hiện nay" của nghiên cứu sinh Đinh Thị Thanh Minh (chuyên ngành Triết học, mã số: 92 29 001; do TS Nguyễn Thị Minh Tâm và TS Lương Quỳnh Khuê hướng dẫn khoa học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, năm 2023) đặt nền tảng tiên phong trong việc kiến giải toàn diện sự chuyển dịch văn hóa tộc người dưới lăng kính của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án hướng tới giải quyết là: Trong khi các công trình dân tộc học, văn hóa học trước đây (tiêu biểu như nghiên cứu của Jeanne Cuisinier năm 1946, Từ Chi năm 1996, Ngô Đức Thịnh năm 2001, Vương Xuân Tình năm 2004) chủ yếu dừng lại ở việc miêu tả tĩnh các thành tố văn hóa dân gian hoặc khảo sát biến đổi xã hội đơn thuần, thì việc luận giải quy luật vận động nội sinh, mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, cũng như sự tương tác giữa cấu trúc kinh tế thị trường với sự biến đổi các giá trị văn hóa cốt lõi của người Mường dưới góc độ bản thể luận và nhận thức luận triết học vẫn chưa được hệ thống hóa một cách căn bản.

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 03 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Cơ sở lý luận triết học nào quy định bản chất và quy luật vận động của sự biến đổi văn hóa truyền thống tộc người trong thời kỳ đổi mới?
  • H1: Văn hóa truyền thống là một chỉnh thể động; sự biến đổi của nó chịu sự quy định tất yếu của sự biến đổi phương thức sản xuất vật chất và các nhân tố tồn tại xã hội, tuân theo quy luật phủ định của phủ định và quy luật kế thừa biện chứng.
• RQ2: Thực trạng biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình diễn ra như thế nào trên cả hai bình diện văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần từ năm 1986 đến nay?
  • H2: Sự biến đổi văn hóa Mường diễn ra đa chiều, vừa tiếp biến các giá trị tiến bộ của xã hội hiện đại, vừa đối mặt với nguy cơ mai một bản sắc cốt lõi (như ngôn ngữ, nghi lễ Mo Mường, kiến trúc nhà sàn cổ truyền và hoa văn cạp váy).
• RQ3: Những phương hướng và giải pháp triết học - thực tiễn nào có khả năng điều tiết tích cực tiến trình biến đổi văn hóa, bảo đảm tính phát triển bền vững cho cộng đồng người Mường tại Hòa Bình?
  • H3: Sự kết hợp đồng bộ giữa nâng cao nhận thức tự thân của chủ thể văn hóa tộc người, phát triển kinh tế bền vững và hoàn thiện thể chế quản lý văn hóa cấp cơ sở sẽ tạo ra động lực nội sinh bảo tồn các giá trị truyền thống trong điều kiện hiện đại hóa.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp quan điểm duy vật lịch sử của C. Mác - Ph. Ăngghen, tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh, các lý thuyết triết học văn hóa của N.S. Zlobin và hệ thống quan điểm giá trị văn hóa của GS. Ngô Đức Thịnh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian địa lý tỉnh Hòa Bình – cái nôi của nền văn hóa Mường cổ với diện tích tự nhiên 4.665,53 km², trải rộng trên 4 vùng Mường trung tâm: Mường Bi (Tân Lạc), Mường Vang (Lạc Sơn), Mường Thàng (Cao Phong) và Mường Động (Kim Bôi), với khung thời gian khảo cứu từ mốc khởi xướng công cuộc Đổi mới năm 1986 đến năm 2023.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong luận án được cấu trúc qua ba mạch nghiên cứu chính với sự tham gia của các học giả hàng đầu trong và ngoài nước:

Mạch nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý luận đại cương về văn hóa và sự biến đổi văn hóa: N.S. Zlobin (1976) trong tác phẩm "Tư tưởng văn hóa, khái luận về triết học văn hóa" đã tiếp cận văn hóa từ bản chất hoạt động sáng tạo có ý nghĩa xã hội của con người. Tuyên bố chung của UNESCO về tính đa dạng văn hóa (2001) khẳng định văn hóa là tập hợp các đặc trưng tâm hồn, vật chất, tri thức và lối sống. Tác giả Trần Ngọc Thêm (1996) trong "Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam" và Ngô Đức Thịnh (2001) trong "Giá trị văn hóa Việt Nam - truyền thống và biến đổi" phân tích văn hóa như hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần. Tác giả Nguyễn Duy Bắc (2008) trong "Sự biến đổi các giá trị văn hóa trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam" chỉ ra biến đổi văn hóa bắt nguồn sâu xa từ sự thay đổi của phương thức sản xuất vật chất.

Mạch nghiên cứu thứ hai đi sâu vào nhân học và dân tộc học văn hóa Mường: Điển hình là công trình kinh điển của học giả người Pháp Jeanne Cuisinier (1946) với "Les Mu'o'ng: Géographie humaine et sociologie", khảo cứu chi tiết chế độ Lang đạo, cấu trúc gia đình phụ quyền và nghi lễ tang ma. Tác giả Pierre Grossin (1926) trong "Tỉnh Mường Hòa Bình" ghi nhận đặc điểm địa lý nhân văn và nguồn gốc tộc người. GS. Trần Quốc Vượng (1993) với "Đôi điều về văn hóa Mường", Từ Chi (1996) với "Người Mường với văn hóa cổ truyền Mường Bi", Đặng Việt Bích (1988) với nghiên cứu hoa văn cạp váy Đông Sơn, Đặng Văn Lung và Bùi Thiện (1995) với "Mo Mường và nghi lễ tang ma", cùng các chuyên khảo của Bùi Huy Vọng (2010), Vương Anh (1995) đã tái hiện chân thực đời sống vật chất và tâm linh của cư dân bản địa.

Mạch nghiên cứu thứ ba phân tích sự biến đổi xã hội và văn hóa của người Mường tại Hòa Bình: Tiêu biểu là công trình của Vương Xuân Tình (2004) về tác động của kinh tế thị trường đến văn hóa Mường (1986–2004), Lương Quỳnh Khuê (2004) về xu hướng biến đổi bản sắc văn hóa Mường, Nguyễn Thị Song Hà (2010) về biến đổi nghi lễ chu kỳ đời người, và Nguyễn Thị Hằng (2018) về biến đổi văn hóa và tính cố kết cộng đồng.

Tranh luận học thuật nảy sinh xung quanh hai luồng quan điểm đối lập:

1. Quan điểm bảo tồn nguyên trạng (Structural-Conservationist approach): Cho rằng sự tiếp xúc với kinh tế thị trường và văn hóa hiện đại làm tha hóa, phá vỡ tính thuần khiết của bản sắc văn hóa Mường cổ truyền.
2. Quan điểm biến đổi thích ứng (Adaptive-Modernist approach): Coi sự biến đổi là quy luật tất yếu của tiến hóa xã hội, nơi các yếu tố lạc hậu (như mê tín dị đoan trong ma chay cổ truyền kéo dài nhiều ngày) bị đào thải để tiếp nhận nếp sống văn minh công nghiệp.

Luận án định vị vị trí khoa học bằng cách vượt lên mô tả thuần túy để so sánh với các nghiên cứu nhân học quốc tế: So với nghiên cứu cấu trúc chính trị và thích ứng văn hóa vùng cao Đông Nam Á của Edmund Leach (1954) hay lý thuyết về vùng biên thích ứng của James C. Scott (2009), công trình của Đinh Thị Thanh Minh cung cấp luận giải duy vật biện chứng độc đáo về sự chuyển đổi một tộc người bản địa có chung cội nguồn Việt cổ trong lòng một quốc gia đang quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Luận án xác lập đóng góp cốt lõi: Làm rõ sự biến đổi văn hóa Mường không phải là sự triệt tiêu bản sắc, mà là quá trình tái cấu trúc hệ giá trị thông qua quy luật kế thừa và tiếp biến văn hóa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển lý luận hình thái kinh tế - xã hội của C. Mác và Ph. Ăngghen vào nghiên cứu biến đổi văn hóa tộc người thiểu số. C. Mác và Ph. Ăngghen từng khẳng định: "Chính con người, khi phát triển sự sản xuất vật chất và sự giao tiếp vật chất của mình, đã làm biến đổi, cùng với hiện thực đó của mình, cả tư duy lẫn sản phẩm tư duy của mình". Vận dụng nguyên lý này, luận án chứng minh tính chất quyết định của cơ sở hạ tầng kinh tế (từ kinh tế tự cấp tự túc, nương rẫy sang kinh tế thị trường, dịch vụ du lịch) đối với kiến trúc thượng tầng văn hóa, ý thức xã hội của cộng đồng người Mường.

Đồng thời, luận án làm sâu sắc thêm tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo tồn di sản: "Không phải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới. Cái gì cũ mà xấu, thì phải bỏ. Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý. Cái gì cũ mà tốt thì phải phát triển thêm. Cái gì mới mà hay, thì ta phải làm".

Luận án xác lập 03 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions - P):

• P1: Sự biến đổi văn hóa truyền thống của tộc người thiểu số là một quá trình biện chứng có tính quy luật khách quan, chịu sự quy định trực tiếp của phương thức sản xuất vật chất nhưng có tính độc lập tương đối và tác động trở lại đối với kinh tế - xã hội.
• P2: Cấu trúc văn hóa tộc người biến đổi theo hai trục song song: phân rã các thiết chế đẳng cấp bảo thủ (chế độ nhà Lang) và tái định hình các giá trị biểu trưng cốt lõi (Mo Mường, hoa văn trang phục, nhà sàn) trong không gian xã hội mới.
• P3: Chủ thể văn hóa (cộng đồng người Mường) giữ vai trò quyết định trong việc lọc bỏ các yếu tố ngoại lai tiêu cực và tái sinh các giá trị truyền thống thông qua thực tiễn sinh kế hiện đại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp ba trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết duy vật lịch sử về tồn tại xã hội và ý thức xã hội; (2) Lý thuyết hoạt động văn hóa của N.S. Zlobin; (3) Khung lý thuyết giá trị văn hóa và biến đổi xã hội của GS. Ngô Đức Thịnh, trong đó: "Văn hóa là hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, nhằm thỏa mãn những nhu cầu vật chất và tinh thần của mình".

Mô hình phân tích vận hành dựa trên ma trận tương tác hai chiều:

• Trục nội dung: Khảo sát toàn diện 02 phân hệ: Văn hóa vật chất (Tổ chức làng bản; Tập quán canh tác; Kiến trúc nhà sàn; Ẩm thực cỗ lá; Trang phục hoa văn cạp váy) và Văn hóa tinh thần (Ngôn ngữ tiếng Mường; Tín ngưỡng đa thần và thờ cúng tổ tiên; Lễ hội truyền thống; Tập quán hôn nhân, tang ma; Nghệ thuật dân gian, dân ca Xường, Cồng chiêng).
• Trục động lực: Phân tích sự tác động đan xen giữa Nhân tố bên trong (nhận thức chủ thể, nhu cầu nâng cao mức sống, mâu thuẫn thế hệ) và Nhân tố bên ngoài (quá trình đô thị hóa, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chính sách quản lý nhà nước, truyền thông số và giao lưu quốc tế).
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình giới hạn trong bối cảnh xã hội nông thôn miền núi Việt Nam chuyển đổi từ năm 1986 đến nay, với chủ thể là người Mường cư trú tại địa bàn đặc thù tỉnh Hòa Bình.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án ứng dụng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận duy vật lịch sử, kết hợp lập trường thực chứng phản biện (Critical Realism) và cách tiếp cận liên ngành giữa Triết học, Dân tộc học và Xã hội học văn hóa. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua 3 cấp độ:

1. Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích các chủ trương, nghị quyết của Đảng (Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI) và chính sách quản lý văn hóa nhà nước.
2. Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo sát các thiết chế làng, xã, xóm Mường và sự vận động của 4 vùng Mường lịch sử (Bi, Vang, Thàng, Động).
3. Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát cấu trúc hộ gia đình Mường, ứng xử của các cá nhân, vai trò của người cao tuổi, nghệ nhân dân gian, thầy Mo, thầy Mỡi và thanh niên Mường.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin thực hiện theo nguyên tắc tam giác giác hóa (Triangulation) nghiêm ngặt với ba nguồn tư liệu:

• Tư liệu sơ cấp (Primary data): Dữ liệu thu thập qua các chuyến điền dã dân tộc học thực địa, quan sát tham dự tại các lễ hội, đám tang, đám cưới Mường; phỏng vấn sâu cá nhân (in-depth interviews) với 45 người cung cấp thông tin chủ chốt (thầy Mo, nghệ nhân cồng chiêng, già làng, cán bộ văn hóa xã, huyện) và điều tra bảng hỏi xã hội học tại 4 huyện trọng điểm: Tân Lạc, Lạc Sơn, Cao Phong, Kim Bôi.
• Tư liệu thứ cấp (Secondary data): 175 tài liệu tham khảo chuyên sâu gồm các sách chuyên khảo, bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành, luận văn, luận án tiến sĩ liên quan trực tiếp đến đề tài.
• Tư liệu cấp ba (Tertiary data): Hệ thống văn kiện Đại hội Đảng, các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội, báo cáo kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của Tỉnh ủy và UBND tỉnh Hòa Bình qua các giai đoạn.

Độ tin cậy (Reliability) và giá trị cấu trúc (Construct validity) của các phát hiện được bảo đảm thông qua việc đối chiếu chéo giữa lời kể dân gian của nghệ nhân bản địa với biên bản lưu trữ lịch sử và số liệu thống kê hiện hành.

Data và phân tích

Địa bàn nghiên cứu bao quát các điểm cư trú đặc trưng ở độ cao trung bình 300m so với mực nước biển, nơi người Mường sống tụ cư thành từng lũng, xóm ven chân núi đá vôi. Kỹ thuật phân tích dữ liệu kết hợp:

• Phân tích định tính (Qualitative thematic analysis) để giải mã các biểu tượng văn hóa (biểu tượng nhà rùa, vũ trụ luận 3 tầng 4 thế giới, triết lý âm dương hình tròn - vuông trong mâm cỗ lá chuối, hệ thống 40 motif hoa văn cạp váy).
• Phân tích logic - lịch sử để so sánh đối chiếu thực trạng văn hóa Mường cổ truyền dưới thời thực dân phong kiến (trước 1945) với giai đoạn đổi mới (1986 đến nay).
• Công cụ hỗ trợ: Dữ liệu văn bản được mã hóa theo các chủ đề biến đổi văn hóa vật chất, tinh thần và nguyên nhân tác động.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 04 nhóm phát hiện cốt lõi mang tính đột phá về mặt thực tiễn và lý luận:

1. Sự biến đổi cấu trúc văn hóa vật chất - Từ tự cấp sang thương mại hóa:

   • Kiến trúc nhà ở: Mô hình "nhà rùa" cổ truyền (4 mái 3 tầng kết cấu bằng gỗ, tre, nứa mô phỏng vũ trụ luận Mường) đang suy giảm nhanh chóng, thay thế bằng nhà xây gạch, mái ngói, mái bằng bê tông kiên cố. Không gian thiêng của ngôi nhà (bàn thờ tổ tiên, bếp lửa thiêng) bị thu hẹp, nhường chỗ cho không gian tiện ích sinh hoạt hiện đại.
   • Ẩm thực và Trang phục: Tập quán ẩm thực "cơm đồ, nhà gác, nước vác, lợn thui" chuyển dịch sang tiêu dùng thực phẩm công nghiệp; men ủ rượu cần truyền thống từ cây rừng bị thay thế bằng men bán sẵn ngoài chợ, làm giảm tính nguyên bản. Trang phục nữ Mường với 8 bộ phận cấu thành phức tạp và kỹ thuật dệt cạp váy công phu dần vắng bóng trong sinh hoạt thường nhật, chỉ còn xuất hiện trong các dịp lễ hội, hội diễn.

2. Sự sụp đổ của thiết chế nhà Lang và quá trình dân chủ hóa quan hệ dòng họ:

   • Cấu trúc đẳng cấp khép kín cha truyền con nối trước đây (Lang cun, Lang đạo, Lang thường thống trị; Âu eng, Âu ụn, Nha nooc / Mọi Mường bị trị) đã hoàn toàn biến mất, thay thế bằng thiết chế quản lý hành chính dân chủ cơ sở.
   • Đặc quyền phụ quyền của người con trai cả: "Được hưởng phần lớn những tài sản do cha để lại" (Trần Từ, 1996) được chuyển hóa theo hướng bình đẳng giới và tuân thủ Luật Hôn nhân & Gia đình hiện hành.

3. Sự giải thiêng và sân khấu hóa văn hóa tinh thần:

   • Nghi lễ Mo Mường: Từ một nghi lễ tang ma thần bí kéo dài 5-7 ngày với hàng vạn câu Mo dẫn đường cho linh hồn sang cõi chết, Mo Mường đã được tinh giản thành nghi thức văn hóa gọn nhẹ (1-2 ngày), đồng thời được diễn xướng sân khấu hóa phục vụ du lịch và giáo dục di sản.
   • Tín ngưỡng Thành Hoàng và Đa thần: Tín ngưỡng thờ Tản Viên Ba Vì, Ải Lý, Ải Lo, Quách Đốc và vạn vật hữu linh (kiêng ăn thịt rùa, kiêng đốn cây si cứu tổ) giảm bớt tính huyền bí, chuyển hóa thành ý thức bảo vệ môi trường sinh thái và cố kết cộng đồng làng bản.

4. Bước ngoặt thể chế hóa ngôn ngữ và nguy cơ đứt gãy thế hệ:

   • Mặc dù tiếng Mường (thuộc nhóm Việt - Mường, ngữ tộc Môn - Khmer) giữ vai trò phương tiện giao tiếp cốt lõi, nhưng việc thiếu vắng chữ viết lịch sử đã tạo lỗ hổng lớn trong bảo lưu tư liệu. Mốc son năm 2016 khi bộ chữ viết dân tộc Mường tỉnh Hòa Bình được ban hành chính thức đã tạo cơ sở pháp lý và công cụ khoa học cho việc bảo tồn. Tuy nhiên, sự thâm nhập mạnh mẽ của tiếng phổ thông trong học đường và không gian mạng đang gây ra hiện tượng mai một ngôn ngữ mẹ đẻ ở thanh thiếu niên.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Làm phong phú thêm triết học văn hóa Mác - Lênin trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN, khẳng định quy luật biến đổi văn hóa tộc người thiểu số là tiến trình thống nhất giữa kế thừa có chọn lọc và phủ định biện chứng.
• Về mặt phương pháp luận: Đóng góp một khung khảo sát đa diện, kết hợp chặt chẽ giữa tư duy triết học khái quát và cứ liệu điền dã nhân học thực chứng.
• Về mặt chính sách và thực tiễn:
  • Đề xuất lộ trình triển khai Nghị quyết số 33-NQ/TW của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam sát hợp với thực tiễn vùng đồng bào Mường.
  • Kiến nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình đẩy mạnh việc đưa chữ viết Mường vào trường học vùng cao; tích hợp di sản Mo Mường và Cồng chiêng Mường vào chuỗi giá trị du lịch cộng đồng (homestay) có kiểm soát.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế khách quan:

• Phạm vi không gian: Mặc dù người Mường cư trú tại nhiều địa phương (Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La, Ninh Bình), luận án tập trung khảo cứu sâu tại tỉnh Hòa Bình nên một số kết luận có thể mang tính đặc thù cao của địa bàn trung tâm.
• Phương pháp lượng hóa: Do tiếp cận dưới góc độ triết học văn hóa, mức độ mô hình hóa kinh tế lượng và phân tích thống kê đa biến đối với tác động của thu nhập du lịch đến hành vi văn hóa còn ở mức độ khái quát.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

1. Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu (Comparative cross-regional studies) giữa cộng đồng Mường Hòa Bình với người Mường tại Thanh Hóa và Phú Thọ.
2. Ứng dụng nhân học kỹ thuật số (Digital anthropology) để nghiên cứu sự biến đổi căn tính tộc người của giới trẻ Mường trên các nền tảng mạng xã hội.
3. Đánh giá lượng hóa tác động kinh tế của các mô hình bảo tồn di sản Mo Mường và Cồng chiêng trong chuỗi phát triển công nghiệp văn hóa quốc gia.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những xung lực học thuật và thực tiễn rõ nét:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các nhà nghiên cứu triết học, văn hóa học, nhân học tộc người; ước tính đóng góp đáng kể vào các trích dẫn học thuật về nghiên cứu biến đổi xã hội vùng Tây Bắc.
• Tác động hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Dân tộc tỉnh Hòa Bình, Tỉnh ủy và UBND tỉnh trong việc xây dựng Đề án bảo tồn văn hóa Mường giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn 2045.
• Lợi ích xã hội: Nâng cao lòng tự hào dân tộc và ý thức tự giác bảo tồn di sản của hơn 60 vạn đồng bào Mường tại Hòa Bình, thúc đẩy các mô hình sinh kế gắn với du lịch di sản bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp mô hình mẫu về cách tiếp cận triết học đối với một vấn đề văn hóa - xã hội cụ thể, giải quyết các khoảng trống lý luận về biến đổi văn hóa tộc người.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu cao cấp: Cung cấp hệ thống tư liệu chuẩn xác, trích dẫn phong phú từ các học giả kinh điển đến tư liệu điền dã thực địa Hòa Bình.
• Các nhà quản lý văn hóa và cán bộ hoạch định chính sách: Tiếp cận hệ thống giải pháp khả thi, có căn cứ lý luận vững chắc nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số trong thời kỳ hội nhập.
• Cộng đồng người Mường và các doanh nghiệp du lịch: Hiểu rõ giá trị cốt lõi của các di sản (Mo Mường, nhà sàn, cồng chiêng, ẩm thực cỗ lá) để phát triển kinh tế du lịch bản địa bền vững mà không đánh mất bản sắc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã làm sáng tỏ bản chất triết học của sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường: Đó không phải là quá trình suy tàn hay đồng hóa văn hóa thụ động, mà là sự tự điều chỉnh biện chứng của chủ thể văn hóa nhằm thích nghi với phương thức sản xuất mới, trong đó mối quan hệ giữa "bảo tồn" và "phát triển" là sự thống nhất giữa hai mặt đối lập của quy luật phủ định biện chứng.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Khác với các công trình thuần túy dân tộc học (như Jeanne Cuisinier 1946; Nguyễn Từ Chi 1996) chỉ dừng lại ở miêu tả hình thái học hoặc phân loại phong tục, luận án tích hợp phương pháp luận duy vật lịch sử với phương pháp phân tích liên ngành, giải mã các hiện tượng văn hóa (hoa văn cạp váy, cỗ lá chuối, Mo Mường) như những biểu hiện cụ thể của tồn tại xã hội và ý thức xã hội trong tiến trình lịch sử.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được dữ liệu minh chứng là gì? Trả lời: Mặc dù các yếu tố văn hóa vật chất (trang phục, nhà sàn) bị biến đổi và hiện đại hóa rất nhanh dưới áp lực của kinh tế thị trường, nhưng các giá trị văn hóa tinh thần cốt lõi (như triết lý ứng xử cộng đồng, tâm thức hướng về tổ tiên trong Mo Mường, tính cố kết xóm bản) lại thể hiện sức sống bền bỉ và có xu hướng phục hưng mạnh mẽ thông qua các hình thức sinh hoạt cộng đồng mới.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xác lập rõ ràng hệ thống tiêu chí khảo sát, phân loại tư liệu (sơ cấp, thứ cấp, cấp ba), ma trận đánh giá 2 bình diện văn hóa (vật chất và tinh thần) tại 4 vùng Mường tiêu biểu, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng khung này vào nghiên cứu các tộc người thiểu số khác như Tày, Thái, Nùng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Trả lời: Tập trung vào số hóa di sản văn hóa Mường (xây dựng cơ sở dữ liệu số về Mo Mường và âm nhạc Cồng chiêng), nghiên cứu chính sách phát triển công nghiệp văn hóa tộc người và đánh giá biến đổi xã hội của người Mường trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận triết học về văn hóa, văn hóa truyền thống và quy luật biến đổi văn hóa tộc người trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
2. Phân tích sâu sắc và toàn diện bức tranh thực trạng biến đổi văn hóa của người Mường ở Hòa Bình trên cả hai phân hệ văn hóa vật chất (tổ chức xã hội, canh tác, nhà sàn, ẩm thực, trang phục) và văn hóa tinh thần (ngôn ngữ, tín ngưỡng, lễ hội, tập quán đời người, nghệ thuật dân gian).
3. Chỉ rõ hệ nguyên nhân khách quan và chủ quan của sự biến đổi văn hóa, làm nổi bật vai trò quyết định của sự chuyển đổi phương thức sản xuất và tác động đa chiều của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
4. Xác lập hệ phương hướng và 06 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao nhằm định hướng tích cực cho sự biến đổi văn hóa, vừa bảo tồn bản sắc độc đáo, vừa thúc đẩy phát triển bền vững kinh tế - xã hội vùng đồng bào Mường.
5. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành mới giữa Triết học Mác - Lênin, Dân tộc học và Xã hội học văn hóa trong việc nghiên cứu sự phát triển văn hóa của các cộng đồng thiểu số trong thế giới đương đại.
6. Khẳng định giá trị thực tiễn lâu dài của công trình như một cẩm nang khoa học cho các nhà quản lý, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I các tác giả cũng đã đi nghiên cứu về VH 9 và VH truyền thống dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về VH. Từ việc chỉ ra quan điểm của một số nhà nghiên cứu về khái niệm truyền thống, tác giả đã đi đến kết luận VH truyền thống là những hiện tượng VH - xã hội (bao gồm các giá trị, các chuẩn mực giao tiếp, các khuôn mẫu VH, các tư tưởng xã hội, các phong tục, nghi thức xã hội, thiết chế xã hội.) được bảo tồn qua năm tháng trong đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng xã hội khác nhau và có thể được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác. Công trình “Giá trị VH Việt Nam - truyền thống và biến đổi” [148] của tác giả Ngô Đức Thịnh, trước khi tìm hiểu về những giá trị VH Việt Nam và phân tích sự biến đổi của nó trong quá trình đổi mới và hội nhập, tác giả đã có sự phân tích và làm rõ hàng loạt các khái niệm như: VH, VH truyền thống, bản sắc, bản sắc VH, giá trị VH. Trong đó, VH truyền thống được tác giả hiểu như là VH gắn với xã hội tiền công nghiệp, phân biệt với VH hiện đại của thời đại công nghiệp hóa và khái niệm VH truyền thống được tác giả làm rõ hơn như “để chỉ những hiện tượng, những giá trị đã hình thành từ lâu đời, mang tính bền vững và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, thì không thể trong xã hội tiền công nghiệp mới có, mà như một tập quán, nó tồn tại ngay trong xã hội công nghiệp, xã hội hiện đại.

Hơn thế nữa, còn có sự kết nối hữu cơ giữa VH truyền thống với VH hiện đại, mà sự kết hợp đó thể hiện trong từng hiện tượng hay giá trị VH ngày nay” [148, tr. Tác giả Nguyễn Duy Bắc với công trình “Sự biến đổi các giá trị VH trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” [7] đã nêu lên các giá trị VH truyền thống của DT Việt Nam và chỉ ra rằng dưới tác động của nền kinh tế thị trường hiện nay, các giá trị VH truyền thống đã có sự biến đổi nhất định về cả nội dung và hình thức biểu hiện. Có những giá trị đang bị mai một, biến tướng nhưng cũng những giá trị được bồi đắp thêm, làm giàu có thêm, phát huy được giá trị của nó trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường. Tác giả nhấn mạnh nguyên nhân của sự biến đổi có nguồn gốc từ sự biến đổi các phương thức sản xuất trong xã hội hay nói cách khác các giá trị VH đang thay đổi cùng với sự thay đổi của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nghiên cứu sự biến đổi VH truyền thống, nhà nghiên cứu VH dân gian Ngô 10 Đức Thịnh đã có những kiến giải rất cụ thể, chi tiết về sự xuất hiện của các nhân tố mới trong nền VH Việt Nam ở thời kì đổi mới và hội nhập - một biểu hiện của sự biến đổi VH truyền thống. Điều này được thể hiện rõ trong công trình “Bảo tồn, làm giàu, phát huy các giá trị VH truyền thống Việt Nam trong thời kì đổi mới hội nhập” [147]. Công trình đã phân tích sự biến đổi giá trị VH truyền thống trong đổi mới và hội nhập cả ở bình diện các giá trị tổng thể cũng như các giá trị bộ phận. Trên cơ sở phân tích tính tất yếu của việc bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị VH truyền thống, tác giả đã đề xuất những kiến nghị mang tính quan điểm định hướng cho việc bảo tồn, làm giàu và phát huy giá trị VH truyền thống Việt Nam trong thời kì đổi mới và hội nhập.

Công trình “Những xu hướng biến đổi VH các DT miền núi Phía Bắc Việt Nam” [73] của tác giả Nguyễn Thị Huế đã chỉ ra các DT miền núi phía Bắc Việt Nam có một nền VH truyền thống phong phú mang nhiều dấu ấn độc đáo, đặc sắc và góp phần tạo nên một nền VH Việt Nam thống nhất trong đa dạng. Công trình cũng chỉ ra dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế mà VH các DT miền núi phía Bắc cũng có những biến đổi nhất định, sự biến đổi đó diễn ra theo cả xu hướng tích cực và theo hướng tiêu cực. Nghiên cứu “Sự biến đổi quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng dưới tác động của quá trình đổi mới ở Việt Nam. Nghiên cứu trường hợp nông thôn đồng bằng sông Hồng” [129] đã phân tích sự biến đổi VH truyền thống vùng nông thôn đồng bằng sông Hồng trong thời kỳ đổi mới; phân tích những nhân tố tác động đến quá trình này và tác động của nó đối với sự biến đổi quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng trên địa bàn.

Tác giả phân tích tác động của mối quan hệ lợi ích giữa cá nhân và cộng đồng, cá nhân và xã hội trong sự biến đổi VH truyền thống ở nông thôn đồng bằng sông Hồng hiện nay. Mai Văn Hai, Phạm Việt Dũng với nghiên cứu Xu hướng biến đổi trong văn hóa và lối sống ở Việt Nam [58], với những nghiên cứu xã hội học chỉ ra sự biến đổi văn hóa, lối sống về các phương diện cá nhân, gia đình; cơ cấu lứa tuổi; quan hệ hàng xóm, láng giềng; văn hóa tiêu dùng; xu hướng thay đổi giá trị, triết 11 lý sống của cá nhân và các nhóm xã hội. Các tác giả luận giải nguyên nhân, yếu tố ảnh hưởng đến biến đổi đó được chỉ ra là tác động của kinh tế thị trường, văn minh công nghiệp, sự chuyển đổi xã hội truyền thống sang hiện đại. Tóm lại, qua các công trình nghiên cứu trên về VH truyền thống và sự biến đổi VH truyền thống cho thấy, các tác giả đều quan niệm VH truyền thống là những hiện tượng, những giá trị VH được hình thành từ lâu đời trong lịch sử của một cộng đồng người nhất định, là kết quả của quá trình lao động sản xuất thích ứng với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội và nó được truyền từ đời này sang đời khác.

Các tác giả cũng chỉ ra sự biến đổi của VH truyền thống, thể hiện ở sự biến đổi các thành tố VH dưới tác động của sự biến đổi xã hội ở các nhân tố môi trường tự nhiên, kinh tế, chính trị, sự tác động của mối quan hệ lợi ích của con người và xã hội…. Các công trình trên đã phần nào cung cấp cơ sở lý luận về VH truyền thống cũng như sự biến đổi của nó để tác giả luận án tiếp thu, nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường và sự biến đổi VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình. Tình hình nghiên cứu về văn hóa truyền thống của người Mường và của người Mường ở Hòa Bình; sự biến đổi VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình 1. Tình hình nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường, VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình Một là, tình hình nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường.

Ngay từ khi thực dân Pháp đặt được ách đô hộ của chúng ở Việt Nam cho đến thời điểm hiện nay, đã có không ít những học giả nước ngoài và cả những nhà nghiên cứu ở Việt Nam quan tâm, nghiên cứu, tìm hiểu về người Mường ở Việt Nam cũng như VH truyền thống của họ. Tiêu biểu là các công trình nghiên cứu sau: “Người Mường, địa lý nhân văn và xã hội học”[78] của Jeanne Cuisinier. Đây là công trình nghiên cứu công phu về tất cả các khía cạnh đời sống sinh hoạt của người Mường, trong đó nghiên cứu rất đầy đủ những phong tục, tập quán như ma chay, cưới hỏi bên cạnh cuộc sống của người dân dưới chế độ Lang Đạo. Nghiên cứu này là nguồn tài liệu vô cùng quý giá, trong đó bước đầu tìm hiểu 12 một cách bài bản và đầy đủ, chi tiết về người Mường ở Việt Nam với VH truyền thống của họ.

Nghiên cứu này giúp cho tác giả luận án có cái nhìn sâu sắc hơn về xã hội Mường những năm đầu của thế kỷ XIX để có những so sánh, đánh giá về sự biến đổi trong VH truyền thống của người Mường. Công trình “Đôi điều về VH Mường”[175] của tác giả Trần Quốc Vượng đã nghiên cứu VH cổ truyền Mường với những nét tiêu biểu trong phong tục, tập quán, lễ hội. từ đó cho chúng ta thấy những nét VH rất riêng của người Mường mà ít dân tộc có được. Vương Anh với “ Tiếp cận VH bản Mường”[3] cũng đã tìm hiểu đặc điểm chung của khu vực định cư người Mường, đó là nơi các thung lũng nằm ép mình dưới những dãy núi đá vôi, núi đất tạo thành hình rẻ quạt nối liền Tây Bắc, miền núi Bắc Trung bộ, cùng cội nguồn lịch sử với người Kinh, nay là láng giềng gần gũi với người Thái người Tày.

Ngoài ra, tác giả cũng tìm hiểu các hình thái kinh tế của người Mường, tính chất xã hội Mường từ đó chỉ ra thực trạng của việc quản lí bảo tồn VH truyền thống Mường. Công trình “Người Mường ở Việt Nam” [97] của tác giả Bùi Tuyết Mai, với cách tiếp cận liên - đa ngành đã cung cấp cho bạn đọc những hiểu biết tương đối đầy đủ về người Mường ở Việt Nam với những nét đặc trưng về lối sống, phong tục tập quán, truyền thống VH của họ. Tác giả Bùi Huy Vọng với công trình “VH Mường một góc nhìn” [173] đã cung cấp cho bạn đọc bức tranh toàn cảnh về người Mường với đầy đủ các yếu tố thuộc về VH vật chất và VH tinh thần được hình thành qua lịch sử hàng ngàn năm của người Mường - một tộc người có chung nguồn gốc với người Việt. Người Mường xuất hiện từ rất sớm cùng với sự xuất hiện của người Việt bởi vậy người Mường cũng có những quan niệm cách tổ chức sinh hoạt hàng ngày và đời sống tinh thần vô cùng phong phú.

Do đó, nó đã trở thành đối tượng nghiên cứu, tìm hiểu của nhiều nhà nghiên cứu.