chương I các tác giả cũng đã đi nghiên cứu về VH 9 và VH truyền thống dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về VH. Từ việc chỉ ra quan điểm của một số nhà nghiên cứu về khái niệm truyền thống, tác giả đã đi đến kết luận VH truyền thống là những hiện tượng VH - xã hội (bao gồm các giá trị, các chuẩn mực giao tiếp, các khuôn mẫu VH, các tư tưởng xã hội, các phong tục, nghi thức xã hội, thiết chế xã hội.) được bảo tồn qua năm tháng trong đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng xã hội khác nhau và có thể được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác. Công trình “Giá trị VH Việt Nam - truyền thống và biến đổi” [148] của tác giả Ngô Đức Thịnh, trước khi tìm hiểu về những giá trị VH Việt Nam và phân tích sự biến đổi của nó trong quá trình đổi mới và hội nhập, tác giả đã có sự phân tích và làm rõ hàng loạt các khái niệm như: VH, VH truyền thống, bản sắc, bản sắc VH, giá trị VH. Trong đó, VH truyền thống được tác giả hiểu như là VH gắn với xã hội tiền công nghiệp, phân biệt với VH hiện đại của thời đại công nghiệp hóa và khái niệm VH truyền thống được tác giả làm rõ hơn như “để chỉ những hiện tượng, những giá trị đã hình thành từ lâu đời, mang tính bền vững và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, thì không thể trong xã hội tiền công nghiệp mới có, mà như một tập quán, nó tồn tại ngay trong xã hội công nghiệp, xã hội hiện đại.
Hơn thế nữa, còn có sự kết nối hữu cơ giữa VH truyền thống với VH hiện đại, mà sự kết hợp đó thể hiện trong từng hiện tượng hay giá trị VH ngày nay” [148, tr. Tác giả Nguyễn Duy Bắc với công trình “Sự biến đổi các giá trị VH trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” [7] đã nêu lên các giá trị VH truyền thống của DT Việt Nam và chỉ ra rằng dưới tác động của nền kinh tế thị trường hiện nay, các giá trị VH truyền thống đã có sự biến đổi nhất định về cả nội dung và hình thức biểu hiện. Có những giá trị đang bị mai một, biến tướng nhưng cũng những giá trị được bồi đắp thêm, làm giàu có thêm, phát huy được giá trị của nó trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường. Tác giả nhấn mạnh nguyên nhân của sự biến đổi có nguồn gốc từ sự biến đổi các phương thức sản xuất trong xã hội hay nói cách khác các giá trị VH đang thay đổi cùng với sự thay đổi của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Nghiên cứu sự biến đổi VH truyền thống, nhà nghiên cứu VH dân gian Ngô 10 Đức Thịnh đã có những kiến giải rất cụ thể, chi tiết về sự xuất hiện của các nhân tố mới trong nền VH Việt Nam ở thời kì đổi mới và hội nhập - một biểu hiện của sự biến đổi VH truyền thống. Điều này được thể hiện rõ trong công trình “Bảo tồn, làm giàu, phát huy các giá trị VH truyền thống Việt Nam trong thời kì đổi mới hội nhập” [147]. Công trình đã phân tích sự biến đổi giá trị VH truyền thống trong đổi mới và hội nhập cả ở bình diện các giá trị tổng thể cũng như các giá trị bộ phận. Trên cơ sở phân tích tính tất yếu của việc bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị VH truyền thống, tác giả đã đề xuất những kiến nghị mang tính quan điểm định hướng cho việc bảo tồn, làm giàu và phát huy giá trị VH truyền thống Việt Nam trong thời kì đổi mới và hội nhập.
Công trình “Những xu hướng biến đổi VH các DT miền núi Phía Bắc Việt Nam” [73] của tác giả Nguyễn Thị Huế đã chỉ ra các DT miền núi phía Bắc Việt Nam có một nền VH truyền thống phong phú mang nhiều dấu ấn độc đáo, đặc sắc và góp phần tạo nên một nền VH Việt Nam thống nhất trong đa dạng. Công trình cũng chỉ ra dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế mà VH các DT miền núi phía Bắc cũng có những biến đổi nhất định, sự biến đổi đó diễn ra theo cả xu hướng tích cực và theo hướng tiêu cực. Nghiên cứu “Sự biến đổi quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng dưới tác động của quá trình đổi mới ở Việt Nam. Nghiên cứu trường hợp nông thôn đồng bằng sông Hồng” [129] đã phân tích sự biến đổi VH truyền thống vùng nông thôn đồng bằng sông Hồng trong thời kỳ đổi mới; phân tích những nhân tố tác động đến quá trình này và tác động của nó đối với sự biến đổi quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng trên địa bàn.
Tác giả phân tích tác động của mối quan hệ lợi ích giữa cá nhân và cộng đồng, cá nhân và xã hội trong sự biến đổi VH truyền thống ở nông thôn đồng bằng sông Hồng hiện nay. Mai Văn Hai, Phạm Việt Dũng với nghiên cứu Xu hướng biến đổi trong văn hóa và lối sống ở Việt Nam [58], với những nghiên cứu xã hội học chỉ ra sự biến đổi văn hóa, lối sống về các phương diện cá nhân, gia đình; cơ cấu lứa tuổi; quan hệ hàng xóm, láng giềng; văn hóa tiêu dùng; xu hướng thay đổi giá trị, triết 11 lý sống của cá nhân và các nhóm xã hội. Các tác giả luận giải nguyên nhân, yếu tố ảnh hưởng đến biến đổi đó được chỉ ra là tác động của kinh tế thị trường, văn minh công nghiệp, sự chuyển đổi xã hội truyền thống sang hiện đại. Tóm lại, qua các công trình nghiên cứu trên về VH truyền thống và sự biến đổi VH truyền thống cho thấy, các tác giả đều quan niệm VH truyền thống là những hiện tượng, những giá trị VH được hình thành từ lâu đời trong lịch sử của một cộng đồng người nhất định, là kết quả của quá trình lao động sản xuất thích ứng với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội và nó được truyền từ đời này sang đời khác.
Các tác giả cũng chỉ ra sự biến đổi của VH truyền thống, thể hiện ở sự biến đổi các thành tố VH dưới tác động của sự biến đổi xã hội ở các nhân tố môi trường tự nhiên, kinh tế, chính trị, sự tác động của mối quan hệ lợi ích của con người và xã hội…. Các công trình trên đã phần nào cung cấp cơ sở lý luận về VH truyền thống cũng như sự biến đổi của nó để tác giả luận án tiếp thu, nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường và sự biến đổi VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình. Tình hình nghiên cứu về văn hóa truyền thống của người Mường và của người Mường ở Hòa Bình; sự biến đổi VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình 1. Tình hình nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường, VH truyền thống của người Mường ở Hòa Bình Một là, tình hình nghiên cứu về VH truyền thống của người Mường.
Ngay từ khi thực dân Pháp đặt được ách đô hộ của chúng ở Việt Nam cho đến thời điểm hiện nay, đã có không ít những học giả nước ngoài và cả những nhà nghiên cứu ở Việt Nam quan tâm, nghiên cứu, tìm hiểu về người Mường ở Việt Nam cũng như VH truyền thống của họ. Tiêu biểu là các công trình nghiên cứu sau: “Người Mường, địa lý nhân văn và xã hội học”[78] của Jeanne Cuisinier. Đây là công trình nghiên cứu công phu về tất cả các khía cạnh đời sống sinh hoạt của người Mường, trong đó nghiên cứu rất đầy đủ những phong tục, tập quán như ma chay, cưới hỏi bên cạnh cuộc sống của người dân dưới chế độ Lang Đạo. Nghiên cứu này là nguồn tài liệu vô cùng quý giá, trong đó bước đầu tìm hiểu 12 một cách bài bản và đầy đủ, chi tiết về người Mường ở Việt Nam với VH truyền thống của họ.
Nghiên cứu này giúp cho tác giả luận án có cái nhìn sâu sắc hơn về xã hội Mường những năm đầu của thế kỷ XIX để có những so sánh, đánh giá về sự biến đổi trong VH truyền thống của người Mường. Công trình “Đôi điều về VH Mường”[175] của tác giả Trần Quốc Vượng đã nghiên cứu VH cổ truyền Mường với những nét tiêu biểu trong phong tục, tập quán, lễ hội. từ đó cho chúng ta thấy những nét VH rất riêng của người Mường mà ít dân tộc có được. Vương Anh với “ Tiếp cận VH bản Mường”[3] cũng đã tìm hiểu đặc điểm chung của khu vực định cư người Mường, đó là nơi các thung lũng nằm ép mình dưới những dãy núi đá vôi, núi đất tạo thành hình rẻ quạt nối liền Tây Bắc, miền núi Bắc Trung bộ, cùng cội nguồn lịch sử với người Kinh, nay là láng giềng gần gũi với người Thái người Tày.
Ngoài ra, tác giả cũng tìm hiểu các hình thái kinh tế của người Mường, tính chất xã hội Mường từ đó chỉ ra thực trạng của việc quản lí bảo tồn VH truyền thống Mường. Công trình “Người Mường ở Việt Nam” [97] của tác giả Bùi Tuyết Mai, với cách tiếp cận liên - đa ngành đã cung cấp cho bạn đọc những hiểu biết tương đối đầy đủ về người Mường ở Việt Nam với những nét đặc trưng về lối sống, phong tục tập quán, truyền thống VH của họ. Tác giả Bùi Huy Vọng với công trình “VH Mường một góc nhìn” [173] đã cung cấp cho bạn đọc bức tranh toàn cảnh về người Mường với đầy đủ các yếu tố thuộc về VH vật chất và VH tinh thần được hình thành qua lịch sử hàng ngàn năm của người Mường - một tộc người có chung nguồn gốc với người Việt. Người Mường xuất hiện từ rất sớm cùng với sự xuất hiện của người Việt bởi vậy người Mường cũng có những quan niệm cách tổ chức sinh hoạt hàng ngày và đời sống tinh thần vô cùng phong phú.
Do đó, nó đã trở thành đối tượng nghiên cứu, tìm hiểu của nhiều nhà nghiên cứu.